Senaty tóraǵasynyń orynbasary Jaqyp Asanov óz sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev agroónerkásip kesheniniń aldyna aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýdi damytý jáne ımportty almastyrý máselesine kezeń-kezeńimen kóshý jóninde aýqymdy mindetter qoıǵanyn atap ótti. «Ishki naryqty qamtýǵa da, eksportty arttyrýǵa da otandyq óndirýshilerdiń shamasy jetkilikti. Ol úshin agrarlyq sektordyń alǵa jyljýyna barynsha jaǵdaı jasaýǵa mindettimiz. Ter tógip, jurtymyzdy et, sútpen qamtamasyz etip júrgen fermerler úshin memlekettik qoldaýdyń túrleri únemi damyp otyrýy kerek. Bul qadamdardyń bárin aýyl eńbekkerlerimen talqylap, solardyń usynys-pikirlerin eskergen durys. Qaıta óńdeý óndirisin damytyp, ımportty ózimizdiń ónimdermen aýystyrýdyń mańyzy óte zor», dedi Palata tóraǵasynyń orynbasary.
Úkimet saǵaty barysynda oń úrdister men memlekettik qoldaý jónindegi qabyldanǵan sharalaryna qaramastan, jalpy óndiris kólemindegi aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý úlesi áli de tómen bolyp otyrǵany atap ótildi. Senator Zakırjan Kýzıev qalyptasqan jaǵdaıdyń negizgi sebepteriniń biri – usaq taýarly óndiris sıpatyn, aýyl sharýashylyǵy ónimderin daıyndaý men ilgeriletý júıesiniń kenje qalǵanyn, naryqta jalǵan arzan ónimniń bolýy men sonyń saldarynan otandyq óndirýshiler básekede artta qalyp kele jatqanyn atap ótti.
«Elimizde agroónerkásiptik keshendegi zamanaýı tehnologııa men ınnovasııany ıgerýmen qatar, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasynda jınaqtalǵan birqatar júıeli problemany sheshý qajet. Olardyń ishinde: astyqty qaıta óńdeý, maqta sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵy ónimderi salasynda qaıta óńdeýdi damytý kerek. Qazaqstanda birqatar sebep boıynsha aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi men qozǵalysyn obektıvti esepke alý áli joq ekenin moıyndaý qajet. Osyǵan baılanysty memlekettik organdar retteýshiniń ornyna yntalandyrýmen yqpal etý sharalaryn paıdalana otyryp, ishki naryqty azyq-túlik taýarymen toltyrý ádisin qaıta qaraýy qajet dep esepteımiz. Sondaı-aq memleket aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń isine túrli shekteýlermen aralasýdy azaıtý qajet», dedi senator.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev Úkimet saǵatyna qatysýshylardy agroónerkásip kesheniniń eksporttyq áleýetin ulǵaıtý jáne ımportty almastyrý turǵysynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasyndaǵy ahýal týraly habardar etti.
«2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha tamaq ónimderin óndirý 3,9 paıyzǵa ósip, 2,9 trln teńgeni qurady. Salaǵa ınvestısııalar aǵymy artyp, 2022 jyly negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 141 mlrd teńgege jetti, ıaǵnı 12 paıyzǵa artty. Jeke pozısııalar boıynsha eksportqa ótken jyly shekteýler engizgenine qaramastan, óndiris kólemin ósirý esebinen 2022 jylda agroónerkásiptik keshen óniminiń eksporty 5,6 mlrd dollarǵa kóbeıip, 2021 jylǵy deńgeıden 46 paıyzǵa artty. Bul rette óńdelgen ónimniń eksporty 64 paıyzǵa ósip, 2,3 mlrd dollardy qurady. Eksportaǵy óńdelgen ónimniń úlesi 37 paıyzdan 42 paıyzǵa ósti», dedi E.Qarashókeev.
Vedomstvo basshysynyń keltirgen derekterine saı, óńdeý salalarynda un (17 paıyz), sút (16 paıyz), et ónimderi (16 paıyz) kólemi artyq. Sondaı-aq ósimdik maılary (8 paıyz), qant (4 paıyz), jarma (2 paıyz) óndirisi aldyńǵy qatarda. Mınıstr astyq óńdeý salasy jetekshi orynda ekenine toqtaldy. Tamaq ónimderin óndirýdiń úlesi 21 paıyzdy quraıdy. Bul baǵytta 350 kásiporyn jumys isteıdi.
«3,3 mln tonna kólemde óndirilgen un elimizdiń ishki qajettiligin artyǵymen qamtamasyz etedi jáne eksporttyq jetkizilim boıynsha álemde kóshbasshy orynǵa ıe. Otandyq un óndirisimen qamtamasyz etý deńgeıi – 237, makaron ónimderi boıynsha – 122, jarma 102 paıyzdy quraıdy», dedi E.Qarashókeev.
Mınıstrdiń sózine súıensek, bıyl jalpy qýaty 58 myń tonna bolatyn jarma men makaron ónimderi, 21 myń tonnalyq krahmal ónimderin óndiretin 11 ınvestısııalyq jobany iske asyrý bastaldy. Sonymen qatar sala basshysy sút óndirisiniń jaı-kúıin baıandap berdi. Onyń aıtýynsha, 2022 jyly óndirilgen 3,9 mln tonna taýarlyq súttiń 1,9 mln tonnasy 172 kásiporynda óńdelgen. Ishki tutyný kólemi 2,3 mln tonna, otandyq óndirispen qamtamasyz etilý deńgeıi 82 paıyzdy qurady.
«Sútti qaıta óńdeýdegi tejeýshi faktor – shıkizattyń jetispeýi jáne qymbat ekeni. Budan basqa shıkizat bazasynyń sapasynyń tómendigi bul óndirilgen súttiń 73 paıyzy jeke qosalqy sharýashylyqtar úlesine tıesili bolýyna baılanysty. Ishki naryqta sút ónimderi ımportynyń úlesi joǵary, bul shıki sútke qaıta eseptegende shamamen 573 myń tonna. Osy máseleni júıeli sheship, taýarlyq sút fermalarynyń jelisin qurý úshin Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin kóbeıtý boıynsha sharalar qabyldanyp jatyr. Bıyl respýblıkalyq bıýdjetten jalpy qýaty jylyna 373 myń tonna sút óndiretin 65 taýarlyq sút fermasyn qurýǵa 100 mlrd teńge bólindi. Eki jylǵa 50 taýarlyq sút fermasyn qurýǵa qosymsha 113 mlrd teńge bólý josparlanyp otyr», dedi E.Qarashókeev.
Bul eki jyl ishinde el óńirlerinde 115 iri taýarlyq sút fermasyn qurýǵa jáne otandyq sút zaýyttaryn jetkilikti kólemde sapaly shıkizatpen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar sútpen qamtamasyz etýdi 61-den 89 paıyzǵa deıin ulǵaıtýǵa, ımportqa táýeldilikti 573 myń tonnadan 33 myń tonnaǵa deıin tómendetýge jol ashady. Budan bólek, sala mınıstri et ónimderine qatysty málimetpen bólisti. Onyń keltirgen málimetine súıensek, elimizde bul baǵytta 171 kásiporyn jumys isteıdi.
«Salqyndatylǵan et boıynsha ishki naryqtyń qamtamasyz etilýi – 117, shujyq ónimderi – 61, et konservileri 26 paıyzdy quraıdy. Et óńdeý kásiporyndarynyń negizgi problemasy – arzan shıkizat joq, ne ony satyp alýǵa qarajat jetispeıdi», dedi E.Qarashókeev.
Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, el aýmaǵynan iri qara maldy, qoı men eshkini áketýge tyıym salynǵan. Shıkizatpen qamtamasyz etý úshin et óńdeý kásiporyndaryna muzdatylǵan etti bajsyz ákelýge kvotalar beriledi eken.
«О́simdik maıyn óndiretin 70 kásiporyn jumys istep tur. Jalpy, tamaq ónimderi kólemindegi úlesi 8 paıyzdy quraıdy. Otanymyzda óndirilgen ósimdik maıymen qamtamasyz etilý deńgeıi 141 paıyz. Kúnbaǵys eksportyna qabyldanǵan shekteý sharalary esebinen otandyq óńdeý kásiporyndary óńdeý úshin shıkizat qorymen qamtyldy. Nátıjesinde, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha kúnbaǵys maıyn óndirý kólemi 62 paıyzǵa ulǵaıdy, sondaı-aq jyl basynan beri ishki naryqtaǵy baǵa 8,3 paıyzǵa tómendegeni baıqalady. Sonymen qatar kúnbaǵys maıynyń eksporty 2022 jyly 229,4 myń tonnany qurady, bul 2021 jylǵa qaraǵanda 1,7 esege kóp.
Otandyq qant óndirisin ulǵaıtý jáne ımportqa táýeldilikti tómendetý maqsatynda bes jyldyq kezeńge arnalǵan Qant salasyn damytý jónindegi keshendi jospar iske asyrylyp jatyr. Onyń sheńberinde shıkizatty qaıta óńdeýge tapsyrý kezinde sýbsıdııalar normatıvin 15 teńgeden 25 teńgege deıin arttyrý arqyly fermerlerdi yntalandyrý qarastyrylǵan. Sondaı-aq qyzylsha ósirýge arnalǵan egý keshenderine ınvestısııalyq sýbsıdııalar normatıvin 25-ten 50 paıyzǵa deıin ulǵaıtý kózdeledi. Budan basqa qant qyzylshasyn ósirýge tuqym, mıneraldy tyńaıtqyshtar, ósimdikterdi qorǵaý quraldary, sýarmaly sý qyzmetterin satyp alýǵa bazalyq sýbsıdııalar saqtalady», dedi E.Qarashókeev.
Sý únemdeý tehnologııalaryn engizýdi yntalandyrý maqsatynda fermerlerdiń zamanaýı sýarý júıelerin satyp alýǵa jumsaǵan shyǵyndarynyń 50 paıyzyn óteý josparda bar. Sondaı-aq sýdy alý jáne berý úshin barlyq qajetti ınfraqurylymdy júrgizýge ınvestısııalyq sýbsıdııalaý kózdelgen. 2022 jyly sý únemdeý tehnologııalary paıdalanylatyn alańdy 265 myń gektarǵa jetkizý josparlanǵan, naqty 279 myń gektarǵa jetkizildi.
Jıynda múddeli memlekettik organdar, qaýymdastyqtar men bıznes qoǵamdastyǵynyń ókilderi baıandama jasady. Sondaı-aq qus sharýashylyǵynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý sharalary, et óńdeý jáne otandyq astyq óńdeýdi damytý máseleleri talqylandy. Senat depýtattary is-shara qorytyndysy boıynsha tıisti memlekettik organdarǵa jiberiletin usynymdar ázirledi.
