Torǵaıdyń ult jady alańy

Tilep Aspantaıuly atyndaǵy jeke qaıyrymdylyq qordyń basshysy, kásipker Sapar Ysqaqov osy sharýanyń bir shetin kóterisý maqsatynda 2020 jyly Amangeldi aýylynyń irgesinen kóp fýnk­sııaly týrıstik keshenniń quryly­syn bastaǵan. Joba boıynsha munda 2024 jyldyń sońyna de­ıin Mysyr pıramıdalary, Úndis­tandaǵy Táj Mahal kesenesi, Mek­sıkadaǵy maıa taıpasynyń má­de­nı ortalyǵy sanalatyn Chıchen Isa pıramıdasy, Parıjdegi Sal­tanat qaqpasy, Palmıra amfıteatry sııaqty álemniń ǵajaıyp sáýlet qurylystarynyń úsh ese kishireıtilgen úlgileri, sondaı-aq «Ult jady» taǵzym qabyrǵasy, «Torǵaı geoglıfteri» týrıstik orta­lyǵynyń ǵımaraty, «Deshti Qyp­shaq» mýzeıi, Saq saýnasy, «Samuryq» ashyq basseıni sııaq­ty 12 nysan boı kótermek. Kólemi 7 gektar aýmaqty alyp jatqan keshenniń Ispanııadaǵy áıgili Algambra saraıyna uq­saıtyn meıramhanasy men qonaqúıi bar. Týrıster osy jerde dem­alady. Mu­nyń syrtynda, saıahat­shy­lar­dyń Torǵaı geoglıfterin tamashalaýyna múmkindik beretin shaǵyn tikushaq áýejaıyn salý josparlanyp otyr. О́ıtkeni qus ushar bıikten ǵana anyq kórinetin geoglıfterge qyzyǵýshylar kóp.       

Keshen aýmaǵyndaǵy Chıchen Isa pıramıdasy úlgisindegi memorıal byltyr Ahmet Baıtursynuly­nyń 150 jyldyǵyna arnalǵan me­re­kelik is-sharalar aıasynda ashylǵan. Bul ǵımarattyń ishine, Ult ustazynan bólek, Shaqshaq Jáni­bek, Qoshqar batyr, Iman batyr, Jáýke batyr, Keıki Kókem­baıuly, Amangeldi Imanov, Yby­raı Altynsarın, Ábdiǵapar han, Mir­jaqyp Dýlatuly, Ahmet Birim­janov syndy Torǵaı óńi­rinde dúnıege kelgen 12 tarıhı tulǵaǵa mármardan belgi qoıy­lyp, ár eskertkishtiń astyna mar­qumdardyń basynan ákelingen topyraqtary salynǵan.

Bıyl qyrkúıek aıyna jos­parlanyp otyrǵan Amangeldi Imanovtyń 150 jyldyǵyna ar­nalǵan mereıtoılyq is-shara­lar aıasynda «Ult jady» qabyr­ǵasy ashylady. Bul nysan eki úlken qabyrǵadan turady. Birin­shi qabyrǵaǵa álemniń ár túkpi­rinde jatqan 100 tulǵanyń es­kertkish taqtasy ornatylǵan. Ár taqtanyń astynda jarty kir­pish­tiń kólemindeı uıashyqtar bar. Ol uıashyqtarǵa qazirgi Qazaq mem­leketiniń qalyptasýyna negiz sal­ǵan sonaý saq, ǵun, túrki dáýiriniń patsha-qaǵandary men bahadúr batyrlarynan bastap bertinge deıingi tarıhı tulǵalardyń jat­qan jerlerinen ákelingen bir ýys topyraq salynǵan. Mysaly, Móde qaǵannyń topyraǵy Sol­tústik-batys Qytaıdan, Býmyn, Bilge qaǵandardyń topyraǵy Moń­­ǵolııadan, Ábý Nasyr ál-Fa­rabı babamyzdyń topyraǵy Dama­shyqtan, Alash arysy Ǵazymbek Birimjanovtyń topyraǵy Más­­keý­den ákelingen. Ekinshi qabyr­ǵa­da Qazaqstan aýmaǵynda jerlen­gen ult maqtanyshtaryna eskert­kish taqta ornatylǵan. Eki qabyrǵany bólip turǵan stellanyń ushar bıi­gine «Altyn adamnyń» músini qoıylady.

– 2014 jyly sonaý kóne za­man­dardan bergi kezeńdegi ta­rıh­tan ózimizge belgili uly baba­la­rymyzdyń bárine ortaq úlken bir memorıaldyq eskertkish ornatý týraly oı keldi. Osylaısha, ekspedısııamyzdy Altaıdan bastadyq.

Túrkolog-ǵalym Qar­jaý­baı Sartqojauly ekeýmiz Kúl­te­gin, Bilge qaǵan, Tony­kók baba­la­ry­myzdyń eskertkish­terinen bas­tap kúlli Mońǵolııany arala­dyq. Odan keıin kelesi jyly Eýropaǵa kettik, sodan ne kerek, pandemııa­ǵa deıin 6 jyl boıy ekspedı­sııa­da júrdik. Osy alty jyldyń ishinde 50 shaqty elde bolyppyz. Baba­larymyzdyń súıegi qalǵan jerler. Osylaısha, Eýropa, Azııa, Afrıka, Amerıka men Qazaqstan aýmaǵyndaǵy uly babalarymyz jatqan jerlerden arnaıy kapsýlamen topyraq ákelindi. Amangeldi aýylyndaǵy «Ult jady» taǵzym qabyrǵasyna babalarymyzdyń esimderi jazylǵan qara tústi «gabro» eskertkish taqtalar orna­tylyp, astyna jańaǵy kapsýlalar salyndy. Mundaı biregeı nysannyń Qazaqstanda ǵana emes, álemde teńdesi joq. «Almatynyń túbinen nege salmadyńyz? Adam kóp keletin edi ǵoı» degen kisiler de boldy. Árıne, óıtýge de bolady, onyń shyǵyny da az bolatyn edi. Amangeldi shalǵaı jer, solaı bola tura, bul jerde de óndiris ashylyp, mádenıeti, týrızmi damý kerek qoı. Men sol týrızmdi ózime aldym. Endigi bir másele, bul óńir kishkene baǵy ashylmaǵan jer. Torǵaı oblysy eki ret ashylyp, eki ret jabyldy. Qanshama el kóship ketti. Sondyqtan osy ólkeniń eńse kóterip, damýyna shamam jetkenshe úles qosaıyn degen nıetpen osy jobany qolǵa aldym. Bálkim týrıster keler, deıdi Sapar Ysqaqov.

Bıyl keshen aýmaǵyna úsh myń­nan asa ártúrli aǵash kó­shetteri otyrǵyzylypty. Jas aǵash tamyr alyp, bir boılap ketse, salynyp jatqan nysandardyń aınalasy jasyl saıabaqqa aınalatyn túri bar. Onyń syrtynda, munda qazir úlken ashyq basseın, sý arnalarynyń qurylysy da qyzyp jatyr.

Aýdan basshylarynyń aıtýynsha, aýyldyń irgesinde salynyp jatqan týrıstik keshen buryn-sońdy eshbir jerde bolmaǵan bire­geı nysan bolyp tabylady.

– Munda qazir tórt ǵımarattyń qurylysy tolyq aıaqtalyp tur. Shyndyǵyna kelsek, óz basym Sapar aǵanyń qajyr-qaıratyna qaıran qalamyn. Búginde ekiniń biri ol kisige uqsap qııanda jat­qan aýyl gúldense eken dep qy­rýar qarjysyn shyǵyndap, sonaý Astanadan qurylys materıal­daryn tasyp, mynadaı kúrdeli ke­shen salýǵa táýekel jasaı al­maıdy. Keshen aýmaǵyna orna­lasqan ár nysannyń ózi bir kere­met dúnıe bolaıyn dep tur. My­saly, «Ult jady» qabyrǵasyn­da e­skertkish taqta ornatylǵan tarıhı tulǵalardyń kóbin ózi­miz de bilmeıdi ekenbiz. Sol jer­den oqyǵan soń, ári qaraı qyzy­ǵý­shylyǵymyz oıanyp, ınternetten ol tulǵalar týraly de­rekterdi izdep taýyp, tarıhqa qanyǵyp jatyrmyz. Bolashaqta bul keshen syrttan keletin týrıs­terge ǵana emes, osy aýdandaǵy mektep oqýshylaryna da kóp paıda tıgizedi dep oılaımyn. Munda tarıh, jaǵrapııa, ádebıet jáne til pánderi boıynsha mazmundy ashyq sabaqtar ótkizýge bolady, –deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Malshybaı Qalasov.

Týrıstik keshenniń kire­beri­sindegi dámhana men qonaqúıdiń qurylysy da bitip tur. Sapar Ys­qaqov qalǵan nysandardy al­daǵy 3 jyldyń ishinde salyp biti­rip, aýyl turǵyndarynyń ıgi­ligine tapsyrsam ba dep otyr. Árı­ne, oǵan úlken qarjy, tabandy eńbek kerek. Quny 3 jarym mlrd teńge bolatyn týrıstik keshenniń qurylysyna kásipker búginge deıin 1 mlrd teńgeniń syrtynda qarjy jumsaǵan. Keshen qurylysy tolyq aıaqtalyp, týrıstik hab retinde iske qosylsa, munda 40-50 adamǵa turaqty jumys orny ashylmaq.

Qostanaı oblysy