Oblys bıýdjeti nebári 128,8 mlrd teńgeni quraıdy. Bul – respýblıka aımaqtaryndaǵy eń az bıýdjet. Bir qýanyshtysy, bıýdjettiń kiris bóligi ótken jylmen salystyrǵanda 1,3 ese ósken. Biraq qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin bıýdjet qarajatynyń jetkiliksizdigi kózge uryp-aq tur. Sondyqtan 2022 jyly oblysty damytýdyń 2026 jylǵa deıingi Keshendi jospary qabyldandy. Kóp úmit osy Keshendi josparda. О́ıtkeni mundaǵy atqarylatyn sharýalar ártúrli kózden ınvestısııa tartý arqyly qarjylandyrylady. Jalpy somasy – 1,4 trln teńge. Josparlaý bar da, onyń oryndalysy bolady ǵoı. Bul rette Keshendi jospar boıynsha qazirgi kezde 85,7 mlrd teńgeden astam qarjy salynyp, quny 5,3 mlrd teńge bolatyn 6 joba iske qosyldy. Bastama jaman emes.
Oblys bıýdjeti kirisiniń 70%-y «Qazaqmys» korporasııasyna tıesili. Buǵan qýanýǵa da, sál oılanýǵa da bolady. О́ıtkeni medaldyń eki jaǵy bolatyny sekildi, tutas bir aımaqtyń negizinen biryńǵaı jalǵyz ǵana kompanııaǵa arqa súıep otyrýy sonshalyqty jaqsylyq emes. Shıkizat qory máńgilik emes. Ras, osydan on-on bes jyl buryn «ken qory taýsylýǵa jaqyndady» degen dabyl qaǵylǵan edi. Degenmen tıisti zertteýler kem degende áli de jartyǵasyrlyq qor jetkilikti ekenin eseptep shyqty. Biraq jaıbaraqattyqqa salynýǵa bolmaıdy.
Sondyqtan óndiristiń basqa da múmkindikterin qarastyrý, ıaǵnı ekonomıkany ártaraptandyrýǵa basa nazar aýdarmasa bolmaıdy. Bul baǵytta da bastamalar joq emes. Mysaly, oblysta munaı óńdeý zaýytyn ashýǵa yqylasty ınvestor tabylyp tur, biraq sonyń jumysyna qajetti munaı jetkiliksiz degen sebeppen is tejeýildep qalǵan. Sondaı-aq Qumkól mańaıynda ıgerilip jatqan aýmaqtan da tys jańa munaı kózderi bar ekendigi belgili boldy. Aldaǵy ýaqytta muny el ıgiligine aınaldyrýǵa ábden bolady. Qytaı kompanııasy óńirde jel stansasyn ornatýǵa qulshynys tanytty. Qol qoıyldy, jumys bastalýǵa taqaý. Sol sııaqty qytaılyq kompanııalar arqyly Jezqazǵan-Sátbaev qalalaryna jylý taratatyn №2 jylý elektr ortalyǵyn salý týraly da jumystar júrgizilýde.
Qaı sala bolsyn túıtkilge toly. Aıtalyq, jol máselesi. «Jezqazǵan – Qyzylorda» avtojolynyń túıtkili qashan tarqaıtyny beımálim. Bıyl mamyr aıynda tender ótip, shildeden jumys bastalady dep kútilgen edi. О́kinishtisi sol, oblys ákiminiń baspasóz máslıhatynda qoıylǵan saýalǵa qaıtarǵan jaýabynan uqqanymyz, tender áli oınatylmaǵan kórinedi. Esesine, Ulytaý – Arqalyq baǵytyndaǵy joldy jóndeý bastaldy. Sol sııaqty oblystyń ishki joldary da jańarady. Jalpy, oblys boıynsha 2023 jyly barlyǵy 7,5 mlrd teńgege 48 shaqyrym respýblıkalyq jáne 35 shaqyrym oblystyq mańyzy bar avtojol jóndeýden ótkizilmek.
Aıtýǵa yńǵaısyzdaý, biraq aıtpasqa taǵy bolmaıdy. Keıingi shırek ǵasyrda Jezqazǵan – Ulytaý óńirinde burynǵy oblystyq bıýdjettiń esebinen, 2021 jyly jartylaı paıdalanýǵa berilgen bir mektep-ınternattyń ǵımaratynan ózge, birde-bir nysan salynbaǵan eken. Sol mektep-ınternattyń ózi tolyq aıaqtalmaǵandyqtan, oblys bıyl 200 oryndyq jataqhana qurylysyn jáne «Jaıly mektep» ulttyq baǵdarlamasy boıynsha Qabanbaı batyr kentinde quny 2,1 mlrd teńge turatyn 300 oryndyq mektep qurylysyn bastady.
Qurylystary burynǵy oblystyń tusynda bastalyp, «saqaldy qurylysqa» aınalǵan Terekti stansasyndaǵy 80 oryndyq mekteptiń, Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalaryndaǵy 2 balabaqshanyń, Sátbaev qalasyndaǵy Oqýshylar saraıynyń, Ulytaý aýdanynyń Jezdi kentindegi 160 oryndyq jáne Jezqazǵan qalasyndaǵy 310 oryndyq deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheniniń qurylystaryn aıaqtaý da jańa oblystyń moınyna júktelip otyr.
Densaýlyq salasynda da «dimkás» tustar jeterlik. Oblysta perınataldyq ortalyq ta, balalarǵa arnalǵan aýrýhana da joq. Onkologııalyq naýqastardyń sany 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda shamamen 2,6 esege ósip ketken. Al muny emdeı qoıatyn onkologııalyq dıspanser de joq. Oblys boıynsha densaýlyq salasyna 60 maman kerek. Osy túıtkilder, árıne, óz sheshimin kútýde. Munyń bárin sheshý kerek. Ulytaý aýdanynyń «Sarysý», «Boztumsyq» aýyldarynda, Jańaarqa aýdanynyń «Atasý», «Bıdaıyq» aýyldarynda shilde aıynda feldsherlik-akýsherlik pýnktter ashylmaq, al taǵy 5 aýylda olardyń qurylystary bastalady.
Sol sııaqty Ulytaý aýdanynyń ortalyǵynda halyq kópten kútip júrgen aýdandyq aýrýhana qurylysy qolǵa alynady.
Baspasóz máslıhatynda halyqty jylýmen, sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi de kóterildi. Oblys ákimi Jezqazǵan qalasynda jylýdyń jetispeýshiligi saldarynan ótken jyly salynyp, daıyn turǵan 34 páterlik úıdiń paıdalanýǵa berilmeı qalǵanyn aıtty. Sondyqtan oblys ortalyǵyna jylý berý máselesi aıryqsha nazarda tur. Qysqy jylý berý maýsymyna ázirlikpen qosa jylýdyń qýattylyǵyn arttyrý kerek. Mundaı másele Sátbaev qalasynda da bar.
Jezqazǵan qalasy turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtý týraly sóz ondaǵan jyl boıy aıtylyp keledi. Kezinde qarjy da qarastyrylǵan. Biraq, ókinishke qaraı, tıisti baqylaýdyń bolmaýy saldarynan másele túpkilikti sheshimin tappaǵan. Al qazirgi kezde qandaı sharýa atqarylyp jatyr? Bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 4,2 mlrd teńge bólinip, Úıtas-Aıdos toǵanynyń II kótergishiniń sorǵy stansasyn jańartý jumystary bastaldy. Kelesi jyly bul jobany jalǵastyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 8,4 mlrd teńge qosymsha qarjy bólý máselesi pysyqtalýda.
О́ńirde 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń ishinen oblys ónimniń tek 3 túrin (1-surypty un, 1-surypty nan jáne sıyr eti) óndiredi. Qalǵan 16 pozısııa (kartop, qyryqqabat, pııaz, sábiz, qaraqumyq, kúrish, qant, kúnbaǵys maıy, makaron, sút, súzbe, aıran, tuz, maı, jumyrtqa, taýyq eti) syrttan ákelinedi. Halyqty azyq-túlikpen qamtý máselesinde oblys basqa óńirlerge táýeldilikten aryla almaıtyn tárizdi. О́ıtkeni oblystaǵy 31 320 gektarǵa egilgen egistiń 21420 gektary – bıdaı, 1800 gektary arpa, qalǵany mal azyǵy, kópjyldyq shópter. Baý-baqsha ónimderi joqtyń qasy. Bul jaǵdaı oblys basshylyǵyn, árıne, alańdatady. 2026 jylǵa deıin jalpy somasy 1,8 mlrd teńgeni quraıtyn 5 ınvestısııalyq agrojobany iske asyrý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Bálkim, halyqty jergilikti azyq-túlikpen qamtý tyǵyryǵynan osy jobalar iske asqanda ǵana qol jetip qalar. Bári ýaqyt enshisinde.
Oblys qurylǵaly bir jyldan endi ǵana asty. Qarapaıym kópshiliktiń kóńilinde «jumys nege sylbyr?» deıtin suraqtyń júrgeni jasyryn emes. Biraq «bir jylda taý tóńkerip tastaýdyń» múmkin emestigin de túsingen abzal.
Oblys ákimi kadr tapshylyǵy týraly da aıtty.
«Qazirgi memlekettik qyzmetkerlerdiń 70 paıyzy – buryn oblystyq deńgeıde jumys istemegen, tájirıbesi joq mamandar. Munyń jumysqa tikeleı áseri bar», degen oblys ákimin túsinýge bolady.
Jańa isti bastaý qashan bolsyn qıyn. Oblystyń jer kólemi úlken bolǵanymen, 2 aýdan, 3 qaladan quralady, halqynyń sany da az. Biraq, soǵan qaramastan, keıingi bir jylda óńirden kóshý saıabyrsyp, kerisinshe kóship kelýshiler qatary artypty. Bul – jaqsylyqtyń nyshany.
Oblys qurylǵaly avto, temirjol, áýe qatynastary ulǵaıa túsken. Aıtalyq, oblys ortalyǵynyń aýyldarmen avtobaılanysy artty. Almatyǵa kúnara «Talgo» poıyzy qatynaıtyn boldy. Astanaǵa qatynaıtyn poıyzdyń sany da, sapasy da artty.
Áýe jolyn paıdalaný da birtindep artyp keledi. Astana, Almaty, Qaraǵandy qalalaryna burynnan ushaqtar ushatyn bolsa, aldaǵy jyldan bastap Jezqazǵan – Shymkent áýe qatynasyn jolǵa qoıý kózdelýde. Osynyń bári bile-bilgenge oń ózgeris emes pe? Mádenı, óner, sport salasyndaǵy jetistikter óz aldyna.
Áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha keıbir kemshin tustary bar ekendigine qaramastan, Ulytaý elimiz boıynsha 7-orynǵa kóterilgen eken. О́tken jylmen salystyrǵanda ekonomıka 6%-ǵa ósip, jalpy óńirlik ónim 1,4 ese ulǵaıyp, 1,7 trln teńgeni quraǵan kórinedi. Bul jas oblystyń kúsh-qýatyn, múmkindigin ańǵartady. Eń bastysy, alǵashqy qadamdar jaman emes.
Ulytaý oblysy
