Otbasymen birge saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı uzaq jyl dindar ákesiniń dinı-rýhanı murasyn nasıhattaǵan ultymyzdyń qaısar qyzy – Úkijan (Múmıná) Sadýaqasqyzy Ǵylmanı (1923-2020). Tiri bolsa, bıyl ol kisi 100-ge tolar edi. Alla el anasyna 97 jyl ǵumyr berip, kóp dúnıesin halqyna berip ketti.
Úkijan apanyń ákesi – Qazaqstannyń belgili din jáne qoǵam qaıratkeri, aqyn jáne aýdarmashy Sadýaqas (Sáken qalpe) Ǵylmanı (1890-1972). Qyzy búkil sanaly ǵumyryn estelik, ǵylymı eńbek, aýdarma, óleń, t.b. janrdaǵy áke murasyn saqtaýǵa jáne nasıhattaýǵa arnady.
S.Ǵylmanı 13-14 jasynan qazaq balalaryna din negizderin úıretýmen aınalysty. Qıyn kezeńde Aqmola óńiri men qalasynda talaı meshit-medreseniń negizin qalady, halyqqa qalaýly ımam boldy. 1929-1946 jyldary jasyryn atpen qýǵynda júrdi. Keńestik ateızm jyldary (1952-1972) ol Qazaqstannyń qazııatynda (Orta Azııa jáne Qazaqstan dinı basqarmasynyń ýákiletti ókili) jáne Almatynyń bas ımamy laýazymynda uzaq ýaqyt qyzmet atqardy. Bul laýazym qazirgi respýblıkanyń Bas múftıimen birdeı edi. Sonymen qatar ol kisi – 1949 jyly qajylyqqa barýǵa ruqsat alǵan az ǵana adamnyń biri. Ǵalymnyń otandyq ǵylymǵa qosqan úlesi de zor. «Arabsha-qazaqsha sózdik» – S.Ǵylmanıdiń qalamynan týǵan biregeı eńbek. Bul – osy baǵytta jazylǵan Qazaqstandaǵy alǵashqy eńbek sanalady. Mura 108 myń 208 sóz tizilimin qamtıdy. О́kinishke qaraı, osy eńbegi, sondaı-aq Quran maǵynalarynyń, orta ǵasyrlardaǵy áıgili «Kalıla jáne Dımna» eskertkishiniń arab tilinen qazaq tiline aýdarmalary, tápsirler, zamandas jekelegen dinı qaıratkerlerdiń ómirbaıany, t.b. eńbekteri áli kúnge deıin tolyq túrde jarııalanbaǵan.
Úkijan apa ákesi týraly esteligin bir sátke de jadynan shyǵarmaı, kishi sińlisi Ámınamen birge eleýli jumys tyndyrdy. El táýelsizdik alǵannan keıin bul is qarapaıym azamattardyń da, jurtshylyq pen akademııalyq ortanyń da júregine keńinen jol tapty. Ákesi negizin qalaǵan elordadaǵy meshittiń 2005 jyldan bastap ákesiniń atyn ıemdenýine Úkijan apanyń qosqan úlesi zor. Al 2014 jyly Sadýaqas Ǵylmanı mýzeıi quryldy, onda Úkijan apa ákesiniń jeke zattaryn, fotosýretterin, qoljazbalaryn, kitaptaryn, ýaǵyzdarynyń aýdıojazbalaryn, t.b. kóptegen jádigerdi tapsyrdy.
Bul baǵytta L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-da aıtarlyqtaı jumystar atqaryldy. 2010 jyly dindar tulǵanyń poezııalyq murasy jeke kitap bolyp jaryq kórdi. О́miri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan ǵylymı konferensııalar men dóńgelek ústelder ótkizilip, shyǵystaný kafedrasy «Arabsha-qazaqsha sózdiginiń»
1 tomy men qosymshasyn translıterasııalap, baspaǵa daıyndady. Á.Mýmınov pen A.Frank «Zamanymyzǵa bolǵan ǵulamalardyń ǵumyr tarıhtary» (2015) atty eńbegin jarııalady.
EUÝ-da júrgizilgen ǵylymı jumystar aıasynda biz S.Ǵylmanıdiń qyzdarymen, nemerelerimen jeke tanysý qurmetine ıe boldyq. Úkijan apamen áńgimelesý jadymyzda aıryqsha iz qaldyrdy. О́miriniń sońǵy kúnderine deıin aqyl-sanasy durys, este saqtaý qabileti myqty adam kúıinde boldy. Ol kisi qaı jerde de jetken jasynyń, tájirıbesi men danalyǵynyń deńgeıinde bata berip, árqashan adamdarǵa jylý men tynyshtyq sáýlesin shashyp júretin. Taǵdyrdyń barlyq soqqysy men qıyndyǵyna qaramastan baqytty ómir súrdi. Bul ómirdegi perzenttik paryzyn adal oryndap, jalǵannan jany alańsyz, tynysh kúıde attanyp kete bardy... Zııaly jáne dindar qaýym onyń Sadýaqas Ǵylmanıdiń qyzy retindegi mıssııasyn kóbirek biledi. Biz ǵasyrǵa jýyq ómirinde qıyndyqty jeńe bilgen myqty qazaq áıeli retindegi tulǵasyn kórsetkimiz keldi.
Úkijan apa din qaıratkeriniń otbasynda dúnıege kelgendikten, barlyq aýyrtpalyqtar men qýanyshtardy jaqyndarymen birge kórdi. 4-5 jas aralyǵynda kishkentaı Múmıná anasynan aıyrylady. Ol kezdegi ádet-ǵuryp solaı bolatyn, Múmıná ákesiniń keıingi jubaılaryn da moıynsyna qabyldady, biraq olar sol bir zulmat jyldary birinen soń biri qaıtys boldy, sonymen qatar olardyń súıispenshiligi men qamqorlyǵyn alýǵa tyrysty, týǵan baýyrlary men sińlileriniń dúnıege kelgenine shyn júrekten qýandy. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde habar-osharsyz ketken aǵasy Hamadty, sińlisi Ámınany jaqsy kórdi. Ákesi qýǵyn-súrginge ushyrap, eldiń ár túkpirinde, tipti shekaralas elde boı tasalap júrýine týra kelgende, Úkijannyń erlikteri kúndeliginde hattalyp tur.
Múmıná bala kezinen aqyldy bolyp ósti. Qıyndyqtardy, ashtyqty, jaqynyn joǵaltýdy, qýdalaýdy, teris kózqarastardy, sóge qaraǵan sózderdi tula boıymen sezinip ósse de ol eshqashan moıymady, keleshekten jaqsylyq kútti, alǵa úmitpen qarady, ótken jyldardy jaqsylyǵymen eske alyp otyrdy. Áıtse de qansha kózjasyn tógip, qaıǵyly kúnderdi keshýge májbúr bolǵany esteliginde tunyp tur. Jaqsy men jamandy erte bastan ajyrata bilýdi úırenip, ol adam janynyń qupııasyn, óziniń ómir jolynda kezdesken ártúrli psıhologııalyq keıipkerlerdi eriksiz tanı bildi («Bireýdiń qolyna qaraý degen jaqsy emes. Jańarqada óle jazdadyq, munda mańdaıymyzdan sıpap jatyr. Bala ekesh bala da kimniń kim ekenin biledi ǵoı»), aınalasyndaǵy adamdarmen til tabysa bilýdi, taǵdyrdyń qalaýymen ómir súrýdi úırendi. Onyń ákesine degen sheksiz adaldyǵy júrekti terbeıdi. Úkijan apa ony «ákejanym» dep atap, óte jaqsy kórip qana qoımaı, ony barlyq jan-tánimen ýaıymdady, qurmet tutty, joǵary baǵalady. Adam boıynan tabylatyn tabıǵı erekshelik ǵajap qoı, ol jasynan ákesiniń basqalarǵa qaraǵanda áldeqaıda erekshe ekenin baıqaı bildi («Kim-kimniń de óz ákesin keremet kóreri anyq, áı biraq, meniń ákemdeı jan sırek. Aldyna qoıǵan asyn ómiri ózi jemeıtin, janynda otyrǵandarǵa bólip berip, Alla bergen rızyqty bóle-jara jegen durys, berekesi artady deıtin. Únemi oqyp, jazyp júretin, zerdesine toqyǵan dúnıeni aıamaı bólisetin darhan jan edi. Buryn ákemniń sonysyn uǵa bermeıtin edim, endi qazir ózim asty jalǵyz ishe almaımyn», «Biraq qaı kezde de ákemniń rýhy kúshti boldy. Bul onyń kezinde halyq arasynda keń taraǵan, keıin kitap bolyp basylǵan óleńderinen de kórinedi».., «Bul el ákemdi syılaǵany sonsha, «Alla jolymen júrgenińizdiń ózi jumys» dep qara jumysqa shyǵarmapty. Malyna shópti de úıip beripti. Osynyń bárin kórip tóbemiz kókke jetti desek artyq bolmas»). Ákesi ol úshin ǵalamnyń ózegindeı kórinip, ómiriniń jaryq sáýlesi bolyp qala berdi. Bolshevıktik bılik tıtteı búldirshin qyzǵa qaýip tóndirip, birer kún abaqtyǵa japqanda, ol ákesiniń turyp jatqan jerin aıtpady. Bul kishkentaı ǵana qyzdyń qalyptasyp kele jatqan kúshti minezin, temirdeı erik-jigerin aıqyndady...
Úkijan apa qazaq dástúrleri rýhynda tárbıelengenimen, ákesiniń qamqorlyǵymen erkelep ósti. Ákesi tereń dindarlyǵyna qaramastan, zamanaýı kózqarasy bar adam bola bildi. Ol ákesin úlgi tuta otyryp, óz ómiriniń mańyzdy kezeńderin jazyp, jeke kúndelik júrgizedi.
Ákesi men úlken aǵasy Hamad Úkijandy erekshe súıispenshilikterine bóledi, olar tek tyǵyz týystyq baılanysta ǵana emes, syrlastyq dostyqta boldy. Múmkin, osy tereń adamdyq sezim, áke men baýyrdyń súıispenshiligi jas qyzdyń emosııalyq jaǵynan jetilýine yqpal etken de shyǵar. Ákeden sińgen úlken parasat, dinı ustanym namysyn janyp, bolashaq qazaq áıelin, anasyn tárbıelep shyǵardy. Ol osy súıispenshilik pen qamqorlyqty jubaıy men balalaryna bere aldy.
Úkijan apa – ult tárbıesin boıyna sińire bilgen jan. Bala kezinen únemi kúrdeli jaǵdaıdan shyǵýdyń jolyn taba bildi. Aıtalyq, 14 jasta alǵash ret poıyzǵa qoryqpaı otyrýy, 82 jastaǵy atasyn jalǵyz ózi Ombyǵa ákesimen kezdesýge aparýy, biraýyz orys tilin bilmeı, múldem beıtanys jerde sátti jumys isteýi erlikpen parapar.
El anasy ómirge árqashan fılosofııalyq kózqaraspen qarap, óziniń jáne ózgeniń is-áreketine durys baǵa bere bildi («Qansha ǵumyr qalǵanyn bir Alla biledi, biraq ana dúnıege ketýden qoryqpaımyn. Jaqsy kóretin jaqyndarym sonda, myna dúnıege bárimiz qonaqpyz, tek qandaı qonaq bola aldyq? Tobamnan jańylmadym, sony dátke qýat etemin, men de jumyr basty pendemin, jaza basyp, qııanat jasaǵan jerim joq sııaqty kórinedi, biraq qatesiz emes shyǵarmyn»).
Úkijan Sadýaqasqyzy bala kúninen erekshe baıqampazdyǵymen, kóregendigimen, jaqsy este saqtaı biletin qabiletimen jáne jarqyn oıymen erekshelendi. Apanyń boıyndaǵy bul qasıet qanmen – ákesinen berilgen bolýy kerek. Sáken qalpe keremet dáris oqyp qana qoımaı, sheshendik ónerdi de meńgergen jan edi. Murasyndaǵy oı-pikirler halyq danalyǵymen ushtasatynyn baıqaý qıyn emes. Eger taǵdyr tynysh ómirdi ıaǵnı búgingideı zamandy buıyrtsa, Úkijan apa jazýshy nemese sýretshi bolar edi-aý dep oılaımyz. Biraq ol ana bolýdy tańdady. 1942 jyly Ǵalymjan Kárimovke turmysqa shyǵyp, perzent súıdi. Tiri qalǵan 7 balasynyń ishinde Ǵabdýlmajıti iz-túzsiz joǵalyp ketti, al qyzy Raıhan 2014 jyly aýyr syrqattan qaıtys boldy. Jaqyndaryn birinen soń birin joǵaltsa da, Úkijan apa taǵdyrdyń soqqysyna tótep berdi. Ǵabdysamat, Muhamedǵalı, Kúljııan, Ǵabdýlahat, Sáýle syndy ul-qyzyna ana mahabbatyn syılaýǵa erik-jiger tapty.
Apamyzdyń bir qasıeti – kúreskerlik rýhy, ózine de jáne aınalasyndaǵy adamdarǵa da qatysty belsendi ómirlik ustanymy der edik. Ol syrttaı qaraǵanda salmaqty jáne shúkirshil kóringenimen, ádiletsizdikke, tońmoıyndyqqa, maqtanshaqtyqqa kóne bermedi. Ákesiniń saıası qýǵyn-súrginge ushyraýyna baılanysty ol Úkijan degen atty qabyldap, búkil ómirin Mýsımova degen tekpen ótkizýge májbúr boldy. Iá, bir kezderi ákesi ózimen túrmede birge otyryp, qaıtys bolǵan Ábdikárim Mýsımovtiń atyn qabyldap, osy tekpen jasyrynǵany ras (Aleksandr Dıýmanyń «Graf Monte-Krısto» romanynyń qazaqy nusqasy).
Táýelsizdikten soń, 1999 jyly qajylyq saparǵa shyǵarda tarıhı shyndyqty qalpyna keltirdi. 76 jasynda Allanyń jazýymen ákesiniń shynaıy tegin resmı túrde alyp, Úkijan Sádýaqasqyzy Ǵylmanı boldy... Sonaý rýhanı azattyq buldyr kúıdegi 70-80 jyldardan bastap 10-12 dápter kúndelik júrgizdi. Táýelsizdiktiń 30 jyl bederinde áke murasyn nasıhattady.
Áıgili tatar jazýshysy Ǵalymjan Ibragımovtyń «Qazaq qyzy» (1923) atty romany bar. Munda ol qazaq jerindegi ustazdyq tájirıbesine súıenip, dala qyzynyń jınaqtyq beınesin somdaıdy. Úkijan apa – osyndaı qazaq qyzynyń jarqyn úlgisi. Buǵan túrkilik aýqymda qarasaq, shydamdylyq, eńbekqorlyq, taǵdyrdyń soqqysyn eńsere bilý, izgi joldan taımaý, baıqaǵyshtyq, jaqsylyqqa, danalyqqa qushtarlyq, dástúr men tekke adaldyq qaı zamanda da ózgermeıtinin ańǵaramyz. Mundaı deńgeıdi bizde «el anasy» deıdi. Ǵasyr jasaǵan Úkijan Sadýaqasqyzy osy bıikke kóterilgenine zııaly qaýym da, dinı jamaǵat ta, qarapaıym jurtshylyq ta kýá. Qazaq qyzdarynyń dańqty joly jalǵasyn taba bersin.
Samal TО́LEÝBAEVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ
shyǵystaný kafedrasynyń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
