Eldestirmek – elshiden

Táýelsizdik alǵaly beri dıplomattarymyz jer-jahannyń túkpir-túkpirimen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, halyqaralyq arenada qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń betke ustaryna aınaldy desek artyq aıtqandyq emes.

Sózimiz dáleldi bolýy úshin sıfrlardy sóıleteıik. Búginge deıin toǵyzynshy terrıtorııa álemniń 186 memleketimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqan. Tórtkúl dúnıede Uly dalanyń 67 elshiligi, 18 bas konsýldyǵy, 3 dıplomatııalyq mıssııasy, 9 konsýldyǵy jáne halyqaralyq uıymdardaǵy 4 turaqty ókildigi bar. Budan bólek, alys-jaqyn shetelderden 70 elshilik «toǵyzynshy terrıtorııada» dıplomatııalyq qyzmet etedi. Sondaı-aq 38 halyqaralyq uıymnyń elimizde ókildigi jumys isteıdi.

Qazaqstan syrtqy saıasat pen dıplomatııada tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Máselen, elimizdiń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha kótergen jáne iske asyrǵan bastamalary az emes. Sonyń ishindegi biregeıi, ıaǵnı elimizdiń jahandyq bedeline tikeleı áser etken teńdessiz oqıǵa – Qa­zaq­stannyń Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýy. Bul bastama jer-jahanda ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldaýǵa yqpal etti.

Toǵyzynshy terrıtorııa halyq­ara­­­lyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqty­lyq­ty qamtamasyz etýge eleýli úles qosyp keledi. Máselen, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) qurý jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn (ShYU) qurýǵa Qazaqstannyń belsene qatysqanyn aıta ketken jón. Tatýlyq pen ózara kelisim ornatý jolynda Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalog órbitýdiń mańyzdy alańyna aınaldyra bildi. О́z jerinde túrli etnos pen din ókilderi beıbit ómir súrip jatqan Qazaqstan Astanada bir ústeldiń basynda musylman, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm jáne basqa da dinderdiń kóshbasshylaryn jınap, ózekti halyqaralyq máselelerdi birlesip sheshý joldaryn talqylaýǵa múmkindik jasady.

Budan bólek, Qazaqstannyń jahandyq uıymdarǵa tórelik etýi de dıplomatııalyq qyzmettiń tabysty jumys isteýimen tyǵyz baılanysty. Mysaly, 2010 jylǵy EQYU sammıtiniń elordada ótýi de kári qurlyqtaǵy birqatar máseleniń sheshimin taýyp berdi. Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde enýi men atalǵan uıymǵa tóraǵalyq etýi elimizdiń jer-jahannyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna erekshe kóńil bóletinin aıǵaqtaıdy.

Sırııadaǵy azamattyq soǵys júz myń­daǵan adamnyń ómirin jalmap, mıl­lıondaǵan turǵyndy bosqynǵa aınal­dyrǵany týraly talaı márte jazylyp, bıik minberlerden aıtyldy. Qazaq­stan Taıaý Shyǵystaǵy memlekettiń tynysh­tyǵyn saqtaý maqsatynda kelissóz alańyn usynǵany belgili. Taıaýda Astana úderisi retinde tanylǵan kelissózder alańy óz máresine jetti. Osydan alty jyl bu­ryn bastalǵan beıbitshilik jónindegi kelis­sózder barysynda kóptegen mańyzdy she­shim qabyldanyp, turaqtylyq pen qaýip­sizdik ornatý jolynda úlken sharýa atqaryldy.

Astana úderisiniń 20-raýndynda Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qanat Tumysh Astana úderisi óz mindetin asa abyroımen atqarǵanyna toqtaldy. Osy kelissózder nátıjesinde Sırııa aımaqtaǵy oqshaýlanýdan birtindep qutylyp kele jatqanyna nazar aýdardy.

«Osy rette atalǵan qol jetkizgen jetistikterdi, onyń ishinde Sırııanyń Arab lıgasyna qaıta oralýyn nazarǵa ala otyryp, Sırııa boıynsha búgingi kezekti 20-otyrysty Astana úderisi sheńberindegi sońǵy is-shara dep resmı jarııalaımyz», dedi Q.Tumysh.

Esterińizde bolsa, Astana úderisiniń alǵashqy raýndy 2017 jyldyń 23-24 qań­tarynda ótken bolatyn. Is-shara 2016 jylǵy 30 jeltoqsanda Jenevada qol qoıylǵan atysty toqtatý týraly keli­sim­di nyǵaıtý úshin uıymdastyryldy. Reseı, Iran, Túrkııanyń qoldaýymen Sırııa úkimeti men qarýly oppozısııa ókil­deri arasynda júrgizilgen bul janama kelissózge BUU delegasııasy dáneker retin­de, AQSh delegasııasy baıqaýshy retin­de qatysty. Osy oraıda buǵan deıin dóń­gelek ústelge birge otyrmaǵan Sırııa úki­meti men qarýly oppozısııa ókilderi tuńǵysh ret Qazaq eliniń bas qalasyna jınaldy.

Kezdesýdiń nátıjesinde kepilger memleketter Sırııadaǵy atysty toqtatýdy baqylaýdyń úshjaqty tetigin qurýǵa kelisti. Sonymen qatar Astana alańynda ózekti máseleler jóninde kelissóz ótkizýge ýaǵdalasty. Sonymen qatar kepilger memleketter birlesken málimdeme jasap, onda Sırııanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendik prınsıpteriniń saqtalatynyna múddelilik tanytty.

Kelissózderdiń kelesi raýndy 2017 jylǵy 15-16 aqpanda uıymdastyryldy. Bul jıynnyń nátıjesinde kepilger memleketter BUU-ǵa esep beretin Birlesken jumys tobyn qurýǵa kelisti. Bitimge qosylǵan aýmaqtar týraly erejeniń jobasyn jasasyp, tutqyn almasý týraly erejeniń jobasyn talqylady. Is-shara munymen toqtap qalǵan joq. Sol 2017 jylǵy 14-15 naýryz kúnderi taraptar elordaǵa taǵy jınaldy. Bul joly kepil­ger memleketter Sırııadaǵy atys­ty toqtatýdyń jaı-kúıin jáne bitim­ge qosylǵan aýmaqtardaǵy jaǵdaıdy tal­qylady. Tutqyn almasý jónindegi jumys toby týraly erejeni, Sırııa konstıtýsııasy boıynsha jumys tobyn qurýdyń sharttaryn pysyqtady. ILIM/DAISh jáne «Ál-Nýsra maıdany» tárizdi terrorlyq toptardyń jáne qarýly oppozısııalyq uıymdardyń ornalasqan jerlerin kórsetetin biryńǵaı karta qurýǵa kelisti.

Al 4-5 mamyrda ótken tórtinshi raýndta kepilger memleketter Sırııada qaýip­sizdik aımaqtaryn qurý týraly memorandým jasasty. Zorlyq-zombylyqty tez ara­da toqtatý, gýmanıtarlyq jaǵdaıdy jaq­sartý jáne qaqtyǵystardy saıası retteýge qolaıly jaǵdaılar jasaý úshin Idlıb, Homs, shyǵys Gýta, Deraa jáne Kýneıtra provınsııalarynda qaýipsizdik aımaqta­ryn qurýǵa kelisti. Astana úderisiniń 5-shi raýndy 2017 jylǵy 4-5 shildede bolyp, nátıjesinde, urys qımyldaryn toqtatý rejimin kúsheıtý baǵytynda naqty oń nátıjelerge qol jetkizildi.

Dúrdaraz taraptardyń basyn qosqan Astana úderisiniń bir jylda birneshe ret kelissóz ótkizýi óz jemisin bergenin aıta ketken jón. Jarty jyldyń ishinde Sırııadaǵy janjaldyń aýqymy báseńdep, gýmanıtarlyq kómek jetkizýge qolaıly jaǵdaı jasaldy. Atalǵan elde qurylǵan deeskalasııa aımaqtary zorlyq-zombylyq deńgeıin aıtarlyqtaı tómendetti. Budan bólek, deeskalasııa aımaqtary boıynsha Birlesken jumys toby qurylyp, onyń erejesi bekitildi.

Sondaı-aq Astana kelissózderiniń 6-7 raýndtarynda da mańyzdy ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Soǵan sáıkes kepilger memleketter deeskalasııa aımaqtaryn qurý jónindegi memorandým erejelerin iske asyrýǵa múddeli ekenin taǵy rastady. Tutqyndardy bosatý, qaza tapqandar­dyń denelerin berý jáne iz-túzsiz joǵal­ǵandardy izdestirý máselesi de nazardan tys qalǵan joq. 2017 jyldyń aıaǵynda múddeli taraptar elordaǵa segizinshi márte jınaldy. Onda lańkestik uıymdarmen kúres toqtamaıtynyna kepilger memleketter ekpin berdi.

2018 jyly Astana úderisiniń úsh raýndy ótti. Bul jolǵy jıyndar kezinde de aýqymdy kelisimder jasaldy. Keler jyly kepilger memleketter men Sırııadaǵy taraptar bas qalamyzǵa taǵy da úsh ret jınaldy. Onda atalǵan eldegi basty terrorıstik uıymdar atap kórsetilip, qarýly toptarǵa olardan aýlaq bolýǵa keńes berildi. Gýmanıtarlyq kómekti arttyrýǵa ýaǵdalasty.

О́kinishke qaraı, 2020 jyly shartarapty jalmaǵan koronavırýs pandemııa­syna baılanysty Astana kelissózderi ótkizilgen joq. Alaıda 2021 jyly taraptar beıbitshilik ornatý jolyndaǵy jumysyn qaıta jalǵastyrdy. Sol jyly elordada úsh ret Astana úderisi ótip, Sırııadaǵy gýmanıtarlyq ahýaldy jaq­sartýǵa erekshe ekpin berildi. Halyq­ara­lyq qoǵamdastyqty, BUU men onyń gý­manıtarlyq agenttikterin Sırııaǵa kómek­ti arttyrýǵa shaqyrdy. Byltyr Astana úderisiniń 18-19 raýndtary ótkeni belgili.

Osy oraıda birtindep Sırııadaǵy ahýal rettele bastaǵandyqtan, elordany kelissózder alańy retinde usynýǵa qa­jet­tilik azaıǵanyn aıta ketken jón. О́ıt­keni ondaǵan jylǵa sozylǵan qantógis to­lyq­taı aıaqtalmasa da, atalǵan eldegi ahýal bir­shama jaqsardy. Qurylǵan deeska­la­sııa aımaqtary zorlyq-zombylyq pen qan­tógisti barynsha azaıtýǵa mol úles qosty.

Qysqasy, Astana úderisi búkil múmkin­dikti abyroıly atqara bildi. Munyń sońǵy núktesi Sırııanyń Arab lıgasyna oralýy bolǵanyn atap ótken artyq emes. Osylaısha, 2023 jylǵy mamyrda Sırııa úkimeti 11 jylǵy úzilisten keıin Arab lıgasynyń sammıtine qatysty. Álbette, bul uıymǵa oralý eldegi ahýal­dy birden jaqsartpaıtyny túsinikti. Sa­rap­shylardyń paıymdaýynsha, arab elderiniń resmı Damaskty qataryna qosýy sımvoldyq turǵyda mańyzdy. Onyń ústine, qazba-baılyǵy mol Parsy shyǵanaǵyndaǵy memleketter qıraǵan ınfraqurylym men úıindige aınalǵan qalalardy qalpyna keltirýge úles qosa alady dep esepteıdi.

Astana úderisiniń aıaqtalýyna baılanysty Syrtqy ister mınıstrligi mundaı sheshimniń sebebin túsindirdi. Bul format Jeneva úderisine qosymsha kelissózder alańy retinde qurylyp, qaqtyǵysty toqtatý úshin naqty praktıkalyq mindet­terdi sheshýge arnalǵany málim.

«Osy turǵyda qazirgi ýaqytta onyń deeskalasııa aımaqtaryn qurý, janjaldasýshy taraptar arasyndaǵy qantógisti toqtatý jáne aýqymdy gýmanıtarlyq daǵ­da­rystyń aldyn alýy tárizdi bastapqy maq­sat­tary oryndaldy. Búgingi tańda Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy saıası ahýal túbe­geıli ózgerdi. Arab memleketteri­niń Damas­kimen qarym-qatynastardy qal­pyna kelti­rýge umtylysy baıqalady. Sırııa­nyń Arab memleketteriniń lıgasyndaǵy múshe­ligi qaıtaryldy. Baýyrlas Túrkııa Respýb­lıkasy dostas Sırııamen óz qarym-qaty­nas­­t­aryn ońaltýǵa nıetti», delingen Syrt­­­qy ister mınıstrligi taratqan málim­demede.

Dıplomatııalyq vedomstvo Sırııanyń aımaqtaǵy oqshaýlaýdan birtindep shyǵýyn Sırııa boıynsha Astana úderisi aıasynda jumsalǵan kúsh-jigerdiń zor nátıje­sine balap otyr. Degenmen Syrtqy ister mı­nıstrligi Astana úderisine qatysý­shylar kelissózderdi jalǵastyrýǵa ótinish berse, Qazaqstan ony qaıta bastaý múmkindigin qarastyrýǵa daıyn ekenin habarlady.