Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Jandos Talǵatuly, keıingi jyldary kıberqylmystar, sonyń ishinde ınternet arqyly jasalatyn alaıaqtyq áreketteri qanshalyqty kóbeıdi?
– Búgingi tańda búkil álemde, sonyń ishinde elimizde de kıberqylmystardyń sany men túri kóp. Onyń eń keń taralǵan jáne qaýipti túri – elektrondyq urlyq, ıaǵnı ınternet alaıaqtyq. 2017 jyldan beri keıingi 6 jylda osyndaı qylmystardyń sany 10 esege, ıaǵnı jylyna 2 myńnan 20 myń oqıǵaǵa deıin ósti. Bul barlyq tirkelgen qylmystardyń 15%-n quraıdy.
Naqtyraq aıtar bolsaq, 2017 jyly 2046 qylmys tirkelgen bolsa, ótken jyly 20 444-ke jetti. Bıylǵy 5 aıda elimizde 7 823 kıberqylmys jasalǵan. Saldarynan el turǵyndaryna keltirilgen zalal mıllıardtaǵan teńgemen esepteledi. Tek bıyldyń ózinde ınternet alaıaqtardyń qylmystyq áreketterinen azamattarymyzdyń qaltasynan 4,8 mlrd teńge jymqyrylǵan. Al sońǵy 5 jylda ınternet kezgen alaıaqtar 45,5 mlrd teńgeni zańsyz jolmen qaltaǵa basty. Bul shamamen 100 mln dollardy quraıdy.
– Ishki ister mınıstrligi tarapynan osy qylmystardyń aldyn alý úshin qandaı qadamdar jasalyp jatyr?
– Qazirgi ýaqytta Ishki ister mınıstri, polısııa general-polkovnıgi Marat Ahmetjanovtyń bastamasymen jáne Memleket basshysynyń kelisimimen 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan Qoǵammen seriktestikte qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý tujyrymdamasy ázirlendi. Ol týraly sizderdiń gazetterińizde de jazylǵan bolatyn. Ony iske asyrý aıasynda halyqaralyq jáne vedomstvoaralyq yntymaqtastyq pen áriptestikti keńeıtý, memlekettik organdar men qoǵamnyń jaýapkershiligin arttyrý jáne quzyretterdi damytý jónindegi sharalardy kózdeıtin «Kıberqylmysqa tıimdi qarsy is-qımyl» atty jeke bólim qarastyrylǵan. Sonymen qatar, IIM kıberqylmysqa, onyń ishinde telefon jáne ınternet alaıaqtyqqa qarsy is-qımyl jónindegi vedomstvolyq baǵdarlamany ázirlep, iske asyryp keledi. Bul qujat 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jáne keń aýqymdaǵy is-sharalardy qamtıdy.
Budan bólek, IIM múddeli memlekettik organdarmen birlesip uıaly baılanys operatorlarynyń aýysymdyq nómirlerinen jasalatyn halyqaralyq qońyraýlardy buǵattaý boıynsha jumystar júrgizdi. Budan bylaı mundaı qońyraýlar dereý anyqtalyp, buǵattalady. Osy jyldyń basynan beri 5 aıdyń ishinde alaıaqtar tarapynan elimizdiń azamattaryna shalynǵan 17 mıllıonnan astam jalǵan qońyraýǵa tosqaýyl qoıyldy. Bıyl bul kórsetkishtiń óskenin aıta ketý kerek. Al ótken jyly 19 mıllıon qońyraý buǵattalǵan bolatyn.
– Sonda alaıaqtar 19 mıllıon halqymyzdyń bárine qońyraý shalyp shyqqan deýge de bolady eken. Osy oraıda bank qyzmetkeri bolyp habarlasatyn sheteldikterdiń kóbi ýkraın azamattary degendi estımiz. Bul qanshalyqty ras?
– Iá, Ýkraına tarapynan kóp qońyraý shalynady. Máselen, ótken jyly elimizdiń aýmaǵynda ınternet alaıaqtyq arqyly aqsha jymqyrýmen aınalysatyn 5 transulttyq qylmystyq top anyqtalyp, joly kesildi. Máselen, jeltoqsan aıynda bizdiń ortalyq qyzmetkerleri Ýkraınaǵa qyzmettik issaparǵa baryp, Dnepropetrovsk oblysynyń aýmaǵynda Ýkraına polısııasymen birlesip arnaıy operasııa júrgizdi. Nátıjesinde, telefon arqyly alaıaqtyqpen aınalysqan, quramynda 32 Ýkraına azamaty bar qylmystyq topty qolǵa túsirdi. Olar koll-ortalyq uıymdastyryp, bank qyzmetkeri bolyp tek otandastarymyzǵa ǵana emes, basqa da memleketterdiń azamattaryna habarlasý arqyly qarajattaryn jymqyryp otyrǵan. Máselen, bizdiń el turǵyndarynan 18 mlrd teńgeden astam aqshany alaıaqtyq jolmen shekara asyrǵan.
Budan bólek, Almaty qalasy PD kıberqylmysqa qarsy kúres bóliminiń qyzmetkerleri jedel-izdestirý sharalaryn júrgizý barysynda ınternet alaıaqtarynyń taǵy bir koll-ortalyǵyn anyqtap, Grýzııa Respýblıkasynyń 24 azamatynan turatyn topty quryqtady.
Internet alaıaqtyq qylmystaryn jasaýda óz elimizdiń azamattary da sheteldik «áriptesterinen» qalyspaı tur. Máselen, Astana qalasynda kıberqylmyspen kúres bóliminiń qyzmetkerleri ınternet alaıaqtyq qylmystaryn jasady degen kúdikpen Ekibastuz qalasynyń turǵynyn ustady. Ol Instagram áleýmettik jelisinde arnaıy paraqsha ashyp, tómen baǵamen ton satý týraly habarlandyrý jarııalaǵan. Qarapaıym halyq jalǵan «saýdagerlerge» senip qalyp, taýardy qolyna almaı turyp, aqshalaryn aýdaryp jatatyny belgili. Bul qylmysker de osyndaı jolmen 4,2 mıllıon teńgeni qaltaǵa basqan.
Joǵarydaǵy oqıǵalarǵa qarap biz ınternettegi alaıaqtyq qylmystary shekara talǵamaıtynyn, ıaǵnı quqyq buzýshylyq áreketterin jasaý aýqymy tym keńeıgenin kórip otyrmyz. Sol sebepti de elimiz úshin halyqaralyq deńgeıde ózara is-qımyldy nyǵaıtý úshin Eýropa Keńesiniń kompıýterlik qylmystar týraly konvensııasyna (Býdapesht konvensııasy) qosylý máselesi kún tártibine qoıylyp, tıisti jumystar júrgizildi. Nátıjesinde, bıyl sáýir aıynda atalǵan qujatqa qosylýǵa shaqyrý aldyq.
– Qazir elimizdiń birqatar óńirinde polısııa departamentteri janynan Kıberpol dep atalatyn bólinister ashylyp, jumys júrgizip jatyr. Onyń maqsat-mindetteri qandaı?
– IIM-niń Jedel krımınalıstıka departamenti quramynda Sıfrlyq krımınalıstıkalyq zerthana ashylǵan bolatyn. Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy osy zerthanamen tikeleı baılanysta jumys isteımiz. Odan bólek, Astana, Almaty, Qaraǵandy jáne Túrkistan qalalarynda «Kıberpol» atty qanatqaqty jobalar ashylyp, jumysyn bastap jatyr. Mundaı ortalyqtar jaqyn arada basqa oblystardyń bárinde de ashylady. Bul jedel toptyń ereksheligi – «bir tereze» qaǵıdatymen jumys isteıdi.
Buryn ınternet alaıaqtyq qylmysy boıynsha adamdardan aryz túskennen keıin, onyń oryndalýy biraz ýaqytty alatyn. Endi mundaı aryzdardy Kıberpol bir tereze arqyly qabyldaıdy da, tez arada jumysty bastaıdy. Máselen, ol jerde 3 qyzmetker otyrady: aımaqtyq PD Jedel krımınalıstıka basqarmasynyń bir qyzmetkeri, tergeýshi jáne jedel ýákil jumys isteıdi. Úsheýi birlesip, túsken aryzdar boıynsha sheteldik jáne otandyq baǵdarlamalyq júıeler arqyly qylmyskerdi tez tabý úshin jedel áreket etedi.
Kıberpol – tergeý amaldarynyń jańa tásili. Osynyń arqasynda kıberqylmystar boıynsha tergeý merzimi 20-30 kúnnen 3-4 kúnge deıin qysqardy. Sondaı-aq bul jobaǵa otandyq IT-kompanııalar da (kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵy, SevenHıls) óz úlesterin qosyp jatyr, olar alynǵan tehnıkany zertteýge, sondaı-aq sıfrlyq dáleldemelerdi izdeýge jáne óńdeýge kómektesedi. Budan bólek, joba sheńberinde birqatar ekinshi deńgeıdegi bankpen jáne krıptoplatformamen shottardan aqsha urlaý faktilerine jedel áreket etý, jábirlenýshilerdiń tranzıt úshin paıdalanylatyn aqshalardyń shottaryn dereý buǵattaý týraly kelisimder jasaldy.
– Internet jaǵalaǵan alaıaqtardyń qurbany bolmaý úshin otandastarymyzǵa qandaı keńes aıtasyz?
– Búgingi tańda mundaı quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýdyń eń tıimdi ádisi – quqyqtyq saýattylyqty kóterý. Osy maqsatta biz únemi aqparattyq habarlamalar taratyp kelemiz. Bıyldyń ózinde BAQ-ta profılaktıkalyq sıpattaǵy 6 myńnan astam materıal jarııalandy. Sonymen birge, baılanys operatorlarymen frod-qońyraýlarǵa qarsy is-qımyl týraly memorandýmdar jasaldy. «Kolesa», «Krysha» habarlandyrý saıttarymen jáne SARKA IT-kompanııasymen (kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵy) kelisimderge qol qoıyldy.
Alaıaqtardyń qurbany bolmaý úshin birinshiden, tekserilgen jarnama saıttaryn paıdalaný; ekinshiden, taýardy alǵannan keıin ǵana tólem jasaý; úshinshiden, taýardyń bar ekenine aldyn ala kóz jetkizý qajet. Mysaly, beıne qońyraý arqyly habarlasyp, taýardy óz kózińmen kórýiń kerek.
Sonymen qatar qarapaıym qaýipsizdik amaldaryn saqtaý arqyly ózińizdi alaıaqtardyń aldaýynan qorǵaı alasyz. Atap aıtqanda, eshkimge ózińizdiń derbes derekterińizdi, abonenttik nómirińizdi, bank kartalaryn jáne olardyń derektemelerin bermeý; telefonyńyzǵa kez kelgen jerden kóshirilgen baǵdarlamalardy ornatpaý; tek «App stor» jáne «Play Market» resmı kózderinen qosymshalardy paıdalaný; bank nemese quqyq qorǵaý organdary qyzmetkeri bolyp habarlasqan adamnyń nusqaýlaryn oryndamaý; kúmándi mámileler boıynsha aýdarymdardy júzege asyrmaý; bank qosymshasyna kiretin parolderdi únemi ózgertip otyrý arqyly da aıaq astynan tónetin bále-jaladan saqtana alasyzdar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
