Qosymsha bilim alýǵa suranys ta, usynys ta kóp. Ásirese, emtıhan ýaqytynda oqý ortalyqtarynyń jumysy qyza túsedi. Ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndalý maqsatynda oqýshylar bir jyl buryn, ne keminde alty aı buryn arnaıy kýrstarǵa jazylady. Dál osyndaı mektepke deıingi daıarlyqtan bastap, mamandandyrylǵan bilim ordalaryna, joǵary oqý oryndaryna túsýge, pándik olımpıadalarǵa daıyndyq kýrstary bar. Qazir ata-analar balasynyń oqý úlgerimin jaqsartýǵa nemese úı tapsyrmasyn oryndaý úshin de aqyly oqytý qyzmetine júginedi.
Jyl saıyn suranys artyp jatyr. Muny oqý ortalyqtarynyń damý qarqynynan baıqaýǵa bolady. Máselen, kóp jyldan beri jumys istep kele jatqan ortalyqtar jaqsy nátıjege qol jetkizip, mektep ashqandary da bar. 2022-2023 oqý jylynda Atyraý, Aqtaý, Qostanaı, Almaty, Shymkent, Qyzylorda qalalarynda tek qazaq tilinde tereńdete sabaq beretin, ulttyq qundylyq pen tárbıeni ushtastyrǵan «Qazbilim» ulttyq lıseıi ashyldy. Kompanııa jumysyn 2014 jyly aqparattyq portal retinde bastap, 2016 jyly oqý ortalyǵyn qurǵan bolatyn. Sodan beri 6 qalada mektep, 10 qalada oqý ortalyqtary jumys istep tur. Ortalyqtarda 10 myńnan astam, al mektepterde 1 myńǵa jýyq shákirt bilim alyp jatyr. Bul oqý ortalyqtaryna suranystyń kóp ekenin kórsetedi. Aıta ketý kerek, elimizde mektepter jetispeıtindikten, jekemenshik ortalyqtardyń bilim ordasyna aınalýy tıimdi-aq. Olar básekege qabiletti bolýy úshin sapaly bilim bere alýǵa tıis. Ári mektepti memleket qana damytýy mindet bolmaıdy. Osylaısha, sapaly bilim berýde báseke qalyptasatyny anyq.
Toǵyz jyldan beri túrli olımpıadalardyń jeńimpazdaryn, UBT-da joǵary upaı jınap júrgen oqýshylardy, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, respýblıkalyq fızıka-matematıkalyq mektebi, «Zerde», «Daryn» mektepteri, Bilim-ınnovasııa lıseıleri sekildi mektepterge shákirtterdi daıarlap júrgen «Zerdeli» aqyl-oı damytý mektebiniń basshysy Rysbek Máýit jaqsy nátıjeniń negizi myqty maman men materıaldyq baza ekenin aıtady. Odan keıin ozyq oqý baǵdarlamasy men tıimdi oqytý tásilderi bolýǵa tıis.
– Jaqsy nátıjege jetýdiń birinshi sebebi – muǵalimder quramy. Sebebi myqty muǵalim balaǵa óte jaqsy túsindirip jetkizedi ári nátıje kórsete alady. Ekinshisi – materıaldyq baza. Basqalarǵa qaraǵanda erekshe tásilder paıdalaný arqyly úlken nátıjelerge qol jetkizedi. Osy baǵytta jumys istegennen keıin emtıhannyń júıesi zertteledi. Qaı emtıhanda bolsyn balanyń logıkasy óte mańyzdy. Biz tómengi synyptardan bastap, osyǵan erekshe mán beremiz. Sondyqtan bizdegi balalardyń nátıjesi birden baıqalady. Bizdiń mektepten aıyrmashylyǵymyz qosymsha bilim bolǵannan keıin «balamdy oqytaıyn» degen ata-analar kóp keledi. Aqshasyn salyp, tólegennen keıin ol jerde jaýapkershilik bolady, – deıdi Rysbek Máýit.
Mektepke qatysty másele kóterilgende oqýlyqtardyń sapasy men muǵalimderdiń mártebesi de jıi aıtylady. Jaýapty mınıstrlik tarapynan jyl saıyn pedagogke qoıylatyn talap joǵarylap, maman sapasyn kóterý qolǵa alynǵanyn kórip júrmiz. Degenmen oqýlyqqa, oqý baǵdarlamasyna qatysty máseleniń áli de ózekti ekeni baıqalady. Zańda oqý ortalyqtarynyń da bilim baǵdarlamasy bolýy kerek degen talap bar. Sondyqtan mundaı ortalyqtar óz oqý josparyn bekitip, óz oqýlyqtaryn qurastyryp shyǵady. R.Máýit te osy oqýlyq qurastyrý isimen aınalysady. Onyń aıtýynsha, oqýlyqta eskerilýi kerek kóp dúnıe bar. Ár oqýshyny óz deńgeıinde oqytý asa mańyzdy is. Al mektep oqýlyqtarynda osy másele nazardan tys qalyp júr.
– Mektepte oryn jetispeýshilik degen másele bar. Máselen, bir synypta 30-dan asa bala otyrady. Muǵalim barlyq balaǵa sabaqty túsindirip úlgermeıdi. Bizde bir topta eń kóp degende 12 bala bar. Sodan keıin aıtylyp júrgen baǵdarlama, oqýlyqtyń qıyndyq deńgeıi degen sııaqty másele kóp. Oqýlyq jazý úderisine ózim de qatysyp júrmin. Sondyqtan mekteptegi bilimge qaraǵanda osyndaı aıyrmashylyq bar. Odan keıin oqý ortalyǵyndaǵy shákirtter deńgeıge bólinedi. Mysaly, oqýshyny óz deńgeıinde oqytý óte mańyzdy. Bireýi tez ıgerip ketedi, endi biri ıgere almaı jatady. Iаǵnı eki bólek deńgeıdi birge oqytýǵa bolmaıdy. Bizde avtorlyq kitaptar men oqýlyqtarymyz bar. 1-11-synyptardyń matematıkasy men aǵylshynyna deıin qamtylǵan. Barlyǵy joǵary deńgeıde jazylǵan. Sondaı-aq biz tek bilim berýmen aınalyspaımyz, avtorlyq olımpıadalar da uıymdastyramyz, – deıdi ol.
Balaǵa bilim mektepte de beriledi jáne arnaıy qosymsha úıirmeler de bar. Alaıda ata-ana aqyly qyzmetti tańdaıdy. О́ıtkeni aqshasyn tólese, jaýapkershilik bolady dep senedi. Solaı da. Ortalyqtardyń úlken bilim ordasyna aınalýy suranystyń joǵarylaýyna baılanysty bolyp otyr. О́ıtkeni kelgen oqýshydan nátıje baıqalady. Osy tusta ári mektepte bilim alyp, ári qosymsha kýrstarǵa barý balaǵa qıyn bolmaı ma degen suraq týady. Degenmen ortalyqtardyń bilim berý tásili mekteptegi júıeden ózgeshe.
– Oqýshy túske deıin mektepte oqysa, tústen keıin qosymsha kýrstarǵa keledi. Bul aýyrlyq etpeıdi dep oılaımyn. Sebebi qosymshaǵa kelgen bala mekteptegi sııaqty 5-6 saǵat oqymaıdy. Mysaly, matematıka men aǵylshynǵa bir-bir saǵattan kelgen bala kúnine 2 saǵat qana jumsaıdy, aptasyna 3 ret kelip ketedi. Odan bos ýaqyttarynda basqa da kýrstarǵa qatysyp jatady. Balaǵa quıǵan ınvestısııaǵa saı nátıje shyǵyp jatqanyn kózben kórip júrmiz. Al balalar kerisinshe bizdiń ortalyqtarǵa qyzyǵýshylyqpen keledi. Sebebi bul mektepten tys orta ári oqytý tásili bólek. Sondyqtan laıyqty kómegi tıip jatyr dep oılaımyz, – deıdi «Zerdeli» aqyl-oı damytý mektebiniń basshysy.
Mektep muǵalimderi de bala sanynyń mańyzdy ekenin aıtady. Sondaı-aq jaýyr bolǵan dúnıe de kóp deıdi.
– Balanyń sany neǵurlym az bolǵan saıyn sabaqty túsinýi jaqsy bolady. Mysaly, kórsetkish boıynsha oqýshy sany az mektepter UBT-dan joǵary upaı jınaıdy. Keıbir oqýshylar kópshilikpen birge úırene almaı, al ońasha oqytsa ǵana qabyldaýy múmkin. Mundaı oqýshylardyń ortalyqtarǵa baryp bilim alǵany durys dep oılaımyn. Al muǵalimderdegi basty másele – quqyǵynyń tómen bolýynda. О́ıtkeni qandaı jaǵdaı bolsa da árkez oqýshy men ata-ananyki durys bolyp shyǵady, – deıdi Pavlodar oblysyndaǵy Qalqaman orta mektebi matematıka pániniń muǵalimi Arshagúl Ermekbaı.
Astanadaǵy №72 mektep lıseıi ınformatıka pániniń muǵalimi Aıdana Shalqarqyzynyń aıtýynsha, mektepte oryn jetispegendikten bir synypta keminde 20-30 bala otyrady. Bala kóp, muǵalim bireý. Bul oqý sapasyna áserin tıgizbeı qoımaıdy. О́ıtkeni bir-eki saǵattyń ishinde olardyń árqaısymen jeke jumys isteý múmkin emes. Ásirese, tájirbıesi az jas mamandarǵa qıyn. Al sapaly bilim berý úshin ár balaǵa ártúrli jolmen túsindirý kerek.
– Árıne, barynsha oqýshyny qyzyqtyratyn tásilderderdi paıdalana otyryp, sabaq ótkizemiz. Al balalardyń oqý ortalyǵyna baryp qosymsha bilim alýy oqýshynyń jaǵdaıyna baılanysty. Degenmen mektepte munyń barlyǵy qarastyrylǵan. Oqý ortalyǵy degen keıinnen qalyptasty ǵoı. Mektepte úıirmeler, qosymsha sabaqtar burynnan bar. Biraq qazir ata-ana mekteptiń bilimine senimsizdik tanytady. Olar 30 oqýshynyń ishindegi balaǵa kóńil bólinbeı qalýy múmkin ekenin biledi. Sondyqtan ortalyqtardyń qyzmetine júginedi. Shyn máninde, mektepte sabaq berip júrgen muǵalimderdiń barlyǵy birdeı myqty emes. Olardyń deńgeıi ártúrli. Alaıda muǵalimniń biliktiligine áser etetin keıbir faktordy joqqa shyǵara almaımyz. Onyń ishinde ata-ananyń, muǵalimniń, oqýshynyń biri-birimen qarym-qatynas máselesi ózekti. Ishinara kıkiljiń kóp bolady. Mekteptegi býllıngtiń ózi sapaly bilimge úlken kedergi. Sotqa deıin jetken ister qanshama. Sodan ata-ananyń balasyna artyq sóz aıtqyzbaıtyny taǵy bar. Menińshe, muǵalim oryndy dúnıe aıtsa, ony qabyldaý kerek. Jalpy, muǵalimniń kúsh-jigeri osyndaı máselelerdi sheshýge ketip qalyp jatady, – deıdi Aıdana Shalqarqyzy.
