Qaptaǵan qurylys, qordalanǵan másele Astananyń ajaryna kóleńke túsiredi

Astananyń damýyndaǵy kúrmeýi qıyn máselelerdiń deni qurylys salasyna tıesili ekeni túsinikti. Baqylaýsyz, beı-bereket salynyp jatqan qaptaǵan qurylys nysany qalanyń sıqyn qashyryp, tynysyn tarylta túsip, jylý men sýdyń jetkiliksizdigi, kólik keptelisi, saıabaqtardyń joqtyǵy sııaqty kóptegen máseleni odan saıyn ýshyq­tyryp jiberdi.

Bul olqylyqtardyń barlyǵy bu­ǵan deıingi ju­mystyń durys úılestiril­meýi­nen, jan-­jaqty oılastyrylmaýy­nan bolyp otyr. Árıne, mundaı jaǵdaıda ádet­te taıaqtyń ushy qala basshylyǵyna tıe­di. Solaı boldy da. Memleket basshysy jaǵdaıdyń sonshalyqty músh­kil bolýyna kezindegi jaýapty basshylar­dyń biliksizdigi nemese bas paıdasyn oıla­ǵandyǵy sebep bolǵanyn, qalany damytý isinde birizdilik bolmaǵan soń orynsyz qurylys kóbeıip ketkenin, áleýmettik nysandar men qoǵamdyq oryndar bolýǵa tıis jerlerde turǵyn úı keshenderi salynǵanyn aıtyp, qa­tań eskertý jasady.

«Oń jaǵalaýdy – qalanyń eski bó­ligin saqtap, damytýǵa tıisti deńgeı­de kóńil bólý qajet. Onyń óz harızmasy bar. Biz Astanany teń dəre­je­de damytýymyz kerek. Investor­lar apatty jaǵdaıdaǵy ǵımarattar­men aına­lysýy qajet. Turǵyndardy basqa jaq­qa kóshirsin. Bosaǵan jerge jańa ny­sandar salsyn. Al əkimdik olarǵa qa­jetti jaǵdaıdy jasasyn. Injener­lik ınfraqurylymdy damytsyn. Jol­dar, əleýmettik nysandar salyp ber­sin. Osylaı birlesip jumys istegende ǵana eski jəne apatty jaǵdaıdaǵy tur­ǵyn úı məselesi sheshimin tabady. Sony­men qatar qalanyń ortalyǵy men shet aımaq­tar arasyndaǵy teńsizdikti joıa­dy. Qa­la­nyń eski bóliginiń syrtqy kelbeti jaq­sarady. Elordanyń sol jaǵalaýy ǵana emes, barlyq aýdany qolaıly bolýy kerek. Adamdardyń jaıly turmysyn qamtamasyz etetin qurylys salasyndaǵy ozyq sheshim­der bas qalanyń barlyq aımaǵynda qoldanylýǵa tıis. Aspanmen talas­qan bıik úıler, aýqatty oramdar men kedeı aýdandar, jartylaı qıraǵan ǵımarattar – bul bizdiń jol emes. Jaǵ­daıdy «teńestirý» kerek. Ədiletti qo­ǵam qurý osyndaı ustanymnan bastala­dy», dedi Q.Toqaev.

Bas qalanyń tirshiligindegi mundaı beıbereket basqa óńirlerdiń damýyna oń jaǵynan áser etpeıtini anyq. Sondyq­tan eldiń aınasy sanalatyn qalamyzdy ­damytýda sapa men úılesimge baryn­sha mán bergen jón. Prezıdent ótkizgen atalǵan keńesten keıin Parlament Májilisiniń depýtaty Nıkıta Shatalov da osyndaı oıǵa bekip, Memleket bas­shysy­nyń jasa­ǵan eskertpeleri elordaǵa ǵana emes, elimizdiń basqa óńir­lerine de qatysty ekenin aıtty.

«Elordanyń damýynda ózine tán «ja­ralary» bar. Mysaly, arnaıy eko­nomıkalyq aımaqtyń aýmaǵyn ıgerý arqyly múmkindiginshe kóp aqsha tabý maqsatynda júrgizilip jatqan bylyǵy kóp qurylysty aıtýǵa bolady. Bul aımaqtan tys jerlerde qurylys salýshylar jeńildikterden aıyryla­dy. Sondyqtan kez kelgen ýchaskeler­de, tipti jańa úıler eski turǵyn úı ke­shen­deriniń nemese jeke sektordyń tur­­ǵyndarynyń jaılylyǵyn buz­sa da, qurylys júrip jatty. Dál osy faktor sybaılas jemqorlyqty týdyrdy. Al ınfraqurylymǵa kele­tin bolsaq, jylý-elektr jáne sýmen jab­dyqtaý – búkil el úshin ózekti másele. Ekibastuz qa­zirdiń ózinde qa­la­lyq problemalardyń arhetıpine aınaldy. Biraq mundaı jaǵdaı Asta­nada da oryn alýy múmkin jáne ol oqıǵa barlyq saıası elıta or­na­las­qan elorda bolǵandyqtan ǵa­na bol­ǵan joq. Sonymen qatar qazir­gi ınfraqurylymdyq «ashtyq» eko­no­mıkalyq ósýdi de shekteıdi, ıaǵnı qa­laǵa jańa turǵyn úılerdi ǵana emes, sonymen qatar ónerkásipti de syıdyrý qıyn. Ol úshin qajetti resýrstar jetispeıdi. Tipti qoldanystaǵy jobalar óndiristi shekteýge májbúr», dedi N.Shatalov.

Sondaı-aq Májilis depýtaty da ­el­orda aýdandarynyń birkelki damy­maýyn synǵa alyp, Astana barlyq aýmaǵy birdeı damıtyn ádil qala bolýy kerek ekenin alǵa tartty.

«Infraqurylymǵa, jaryqtan­dy­­rý­ǵa jáne basqa da ıgilikterge tek Esil turǵyndary ǵana emes, sonymen qatar Nura, Almaty, Baıqońyr tur­ǵyn­­­dary da teńdeı qol jetkize alýy ke­rek. Bul – elorda ákimdigi úshin tapshy re­sýrstardy saýatty bólýdi talap ete­tin úlken mindet. Endi qazirgi qa­la ákimine ózinen burynǵylardan «mu­raǵa qalǵan» kóptegen problemany – eklek­tıkalyq sáýlettik kelbet, qa­jet­ti ınfraqurylymnyń (bazalyq jáne áleý­mettik) joqtyǵy jáne kógaldan­dy­­rýdaǵy sybaılas jemqorlyq sııaqty qor­­dalanǵan máselelerdi júıeli túr­de sheshýge týra keledi. Qazirgi jaǵdaıda elorda ákimi batyl qadamdar jasaýǵa máj­búr. Aldyńǵylardyń bıýrokratııalyq «murasyn» joıyp, kadrlyq tazalaý júrgizýi kerek jáne qalany damytý bo­ıynsha naqty strategııany tujyrymdaý mańyzdy. Qan­daı da kúıreýdiń aldyn alý úshin ınfraqurylymdyq nysandardy kez kelgen tásilmen jyldam engizý qajet­tigi týyp tur», dedi N.Shatalov.

Rasynda, elordada ústi-ústine qap­tap salynyp jatqan kóptegen tur­ǵyn úı talaı daýly máseleniń kózi bolyp otyr. Búginde Astanada 10 mln shar­shy metrge jýyq turǵyn úı sa­ly­nyp jatyr eken. Al joǵary qar­qyn­men jantala­syp salynyp jat­qan bul qurylystar­dyń sapasyna se­­nimnen góri sekem kóp. Onyń ústine qu­rylysy turalap, úıine qol jetkize almaı júrgen úleskerler qanshama? Memleket basshysy qatań synaǵan bul máselege Qazaqstan Qury­lysshylar odaǵynyń tóraǵasy Talǵat Erǵalıev pikir bildirdi.

«Qaladaǵy turǵyn úıler qurylysy problemasynyń týyndaýynyń negizgi sebebi júıesizdikten, jalpy jumystyń durys josparlanbaýynan bolyp otyr. Jaýapty mekemeler der kezinde jan-jaqty taldaý, saraptama jasamaıdy. Sodan kelip osyndaı beıbereket jaǵ­daı oryn alady. Aıtalyq, respýblıka boıynsha ákimdikte jalpy 623 myń adam baspanaǵa muqtajdar esebin­de tur. Munyń syrtynda tirkelmegen­de­ri qanshama? Iаǵnı qaı qalada naq­ty qan­sha adamnyń baspanaǵa muq­taj eke­nin bile bermeımiz. Sonyń ishinde Astana­da baspanaǵa muqtajdar sany únemi ulǵaıyp keledi. О́ıtkeni jan-jaqtan aǵylyp kóship kelip jat­qan jurt kóp. Buǵan bir jaǵynan túsinistikpen de qaraý kerek. Sebebi kóship kelip jatqandar­dyń bári jaıly jerde, barlyq jaǵdaıy jasal­ǵan, ınfraqurylymy jetik qala­da turǵysy keledi. Bul olardyń bastap­qy turǵylyqty jerinde halyqtyń jaq­sy ómir súrýine jetkilikti deńgeıde jaǵdaı jasalmaǵanyn da kórsetedi. Budan kelip bul máseleniń óte aýqym­dy, júıeli, barlyq óńirge ortaq problema ekenin baıqaımyz. Al endi Astanaǵa oralsaq, turǵyn úılerdiń ret­siz salynýy baspana qajettiligi bar turǵyndar sanynyń jáne ýrba­nızasııa qarqynynyń jete eske­ril­meýinen týyndap otyr. Al halyq kó­beıgen saıyn, ıaǵnı suranys artqan saıyn turǵyn úıler de kóptep salyna beredi. Onyń ishinde josparlanba­ǵan qurylystar da kóptep kezdesedi. Al bundaı keleńsizdikter jaýapty mekemeler tarapynan jumystyń naqty jos­parlanbaýynan, jan-jaqty oılastyrylmaýynan paıda bolady. Bul úshin eń aldymen «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańdy retke keltirý kerek. Atalǵan zańda ózgeris engizetin, jetildiretin tustar óte kóp. Qazirgi kez­de osy zań aıasynda jalpy qurylys salý­shy­lar­dyń 7%-y ǵana jumys istep jatyr. Qalǵanynyń barlyǵy údeden shyǵa bermeıdi. Al zańǵa saı ruqsat alǵan keıbir qu­rylys salýshylar talapqa sáıkes qurylys júrgize almaıdy. Son­dyqtan zań boıynsha jańa kompanııalar aldymen shaǵyn qurylysty salyp bastaıtyndaı norma engizý kerek. О́ıtkeni endi bastaǵan qurylys kompanııalary úlken kólemdegi nysandardy moınyna alyp, aqyry bitire almaı qalady nemese sapasyz etip turǵyzady. Al eger osy jumystardyń bárin zań sheńberinde rettep qoısaq, kóptegen másele sheshimin tabar edi», dedi T.Erǵalıev.

Atalǵan keńeste ortaq stılden jur­­daı birkelki əri súreńsiz «qorap-ǵı­ma­rattar» qaptap ketkeni sóz boldy. My­saly, Myńjyldyq alleıasy əýel­­de oılaǵandaı elordanyń kór­nek­­ti jerleriniń biri bolýǵa tıis edi. Nətı­jesinde, úıleriniń qasbetteri tal­ǵamsyz, alabajaq eki jupyny kóshe paıda boldy. Aınalasy las, egilgen aǵashtar shybyq kúıinde qýrap qal­ǵan, ınjenerlik ın­fraqurylymynyń ­problemasy shash-e­tekten. Buǵan qosa osy alleıadaǵy jal­ǵyz shaǵyn saıabaq­­­ty úı salý úshin jeke­menshik kompanı­ıa­­ǵa berip jibergen. Mundaı másele­ler­diń birazyn osy ýaqytqa deıin ja­ny kúıgen, qynjylǵan turǵyndar da kó­­terip keledi. Solardyń biri, qala tur­­ǵyny Nurlan Eleýov Mem­le­ket bas­shysy erekshe mán bergen kóp­tiń kókeıindegi máselelerdiń oń she­shi­lýinen úmitti ekenin jetkizdi.

«Prezıdent atap ótken Myń­jyl­dyq alleıasy biz turatyn aýdanda ornalasqan. Shyny kerek, búginde bizdiń aýdannyń damýy erekshe, kóptegen turǵyn úı sa­lyndy, soǵan sáıkes turǵyndar da kó­beıdi. Ári aınalamyzda jańa te­mir­jol vokzaly, Qazaq teatrynyń ǵı­ma­raty salynyp, qozǵalys odan sa­ıyn jandana tústi. Biraq qurylys ny­sandary­nyń, ásirese turǵyn úılerdiń ty­ǵyz ­ornalasýy qatty baıqalady. Bul tynysymyzdy taryltyp, belgili bir deń­geıde ınfraqurylymdyq máse­­le­lerdiń de týyndaýyna sebep bolyp jatyr. «Pıramıda» jáne onyń ma­ńaıyndaǵy saıabaq bizden alshaqtaý ­or­na­lasqandyqtan, úı jaǵymyzǵa ja­qyn saıa­baq pen gúlbaqtardyń bolǵa­nyn da qup kóremiz. Prezıdent sózinen ańǵar­ǵanymyzdaı, bas jos­parǵa sáıkes bul mańaıda saıabaq bo­lýǵa tıis eken. Al onyń ornyna turǵyn úı salynyp ket­ken. Endi osy retsizdik qalpyna kel­tirilip, turǵyndarǵa barynsha qolaıly jaǵ­daı jasalǵanyn qalaımyz», dedi elor­dalyq N.Eleýov.

Qalaı degenmen, elordany damy­­tý­daǵy atalǵan kemshilikter bu­rynǵy qala bas­shylyǵynyń salǵyrttyǵy men qa­teligi­nen oryn alyp otyrǵany belgili. Bul rette ótken kemshilikter­den sabaq alyp, tıisti qorytyndy shyǵa­rý ma­ńyzdy. Sondyqtan Prezıdent Astananyń qazir­gi ákimine qalanyń ahýalyn jaqsy jaǵy­na qaraı óz­ger­tý­ge bir jyl ýaqyt berip, jumysy ózi­­niń baqylaýynda bolaty­nyn aıtty. Endeshe, elordamyzdyń eńsesi odan sa­ıyn bıikteı berýin tileýden tanbaımyz.