«Toqtar» kartoby – seleksııalyq jetistik

Ǵaryshqa sapary kezinde bir­neshe daqyldyń jasýshalary qosa jiberilgen. Olardyń kó­bi ǵaryshta jaramsyz bolyp qal­ǵanda, «Gatchınskıı» kartoby­­nyń jasýshalary bárine tózimdi bo­­lyp shyqqan. Ǵaryshtaǵy júrgizil­gen synaqtar nátıjesinde kartop úlgisi kallýstarynyń regenerant túzý qabiletiniń óte joǵary kórsetkishterge jet­ken­digi anyqtaldy. Sodan keıin ǵalymdar jerge ákelingen jasýshany ári qaraı suryptap, zert­tep, tájirıbe alqabynda kar­toptyń «Toqtar» atty jańa túrin shyǵarǵan.

Jasýshalyq jáne ǵarysh­tyq tehnologııamen suryptaýdan ót­­ken, sharýashylyqta baǵa­ly belgileri boıynsha oń nátıje­lerimen erekshelengen bul kar­top úlgisi Memlekettik sortsynaq ko­mıssııasyna usynylyp, oǵan qazaqstandyq tuńǵysh ǵarysh­ker Toqtar Áýbákirovtiń qurmeti­ne «Toqtar» degen at berildi. Osylaısha, otandyq jańa sort dúnıege keldi.

«Toqtar» kartop sortyn 1991 jyly T.Áýbákirovtiń «Ǵarysh-Qa­zaqstan» baǵdarlamasy bo­ıynsha eksperımentter júr­giz­gen «Mır» orbıtaldyq keshe­niniń bortynda, protoklon­dardy aldyn ala irikteý negi­zinde, jasýshalyq tehnologııa ádisi arqyly Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýty men M.A.Aıthojın atyndaǵy Mo­le­kýlıarlyq bıologııa jáne bıo­hımııa ınstıtýty birlesip shy­ǵarǵan. Sortty jasaýǵa ǵarysh­ker­diń ózi de atsalysqan. Odan keıin kartop 2003 jyly resmı túrde Almaty oblysynda aýdandastyrylǵan bolatyn.

Toqtar – ortasha erte pisetin sort. Vegetasııalyq merzimi 90-100 táýlikti quraıdy. Ortasha ónimdiligi – 28-35 t/ga, al bıo­logııalyq áleýeti odan da joǵary. Túınekteriniń pishini dóńgelek, kózsheleri tereń emes, qyzǵylt túske boıalǵan. Vırýstyq aýrý­lar­ǵa, fýzarıoz jáne makrospo­rıoz aýrýlaryna salystyrma­ly túrde tózimdi. Ystyqqa jáne qur­ǵaqshylyqqa da tózimdi. Taý­ly aımaq jaǵdaıynda ónim­diligi 30-34 t/ga deıin jetedi. Dámi men ashanalyq qasıetteri jo­ǵary, túınekterindegi krahmal mólsheri 15-17 paıyzdy quraı­dy, saqtalý qasıeti óte jo­ǵary (92-95 paıyz). Qazirgi kez­de kartop Almaty, Jetisý, Qara­ǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Túrkis­tan oblystarynyń bir­qa­tar sharýa qojalyqtarynda keńi­nen ósirilip jatyr. «Toq­tar» sor­ty­nyń bastapqy tu­qym sha­rýa­shylyǵyn Qazaq je­mis-kókó­nis sharýashylyǵy ǵy­lymı-zert­teý ınstıtýty jáne Al­maty oblysy Raıymbek aýda­ny Tekes aýy­lynda ornalas­qan «О́r­ken» sharýa qojalyǵy júr­gizedi. Sondaı-aq «Toqtar» sor­ty tur­ǵyndardyń jeke qo­salqy sha­rýashylyqtarynda da ósiriledi.

«Qazaq jemis-kókónis sha­rýa­shylyǵy ǵylymı zertteý ıns­tıtýty» JShS basqarma tór­aǵa­sy, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lym­­darynyń doktory, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akade­mıgi Temirjan Erqasymulynyń aıtýynsha, bir sortty dástúrli tehnologııamen daıyndap shyǵý úshin 10-15 jyl ýaqyt ketedi. «Toqtar» kartop sortyn jasap shyqqan ǵalymdar da zertteýge biraz jylyn arnaǵan.

– Bul sortty shyǵarýǵa 7-8 adam qatysqan bolatyn. Solar­dyń ishinde osy sorttyń negizgi avtory, professor, ǵylym doktory G.Lıgaı ekenin atap ótken jón. Ol kisi ómirden ótip ketti. Odan keıin S.Babaev avtory boldy. Ol kisi qazir aramyzda júr. Qazir Qaınardaǵy ınstıtýtta jumys isteıdi. Men endi ózim tikeleı qatysqan joqpyn. Ol kezde ınstıtýtta jas ǵalym bolatynmyn, – dedi Temirjan Erqasymuly.

Qazirgi kezde Qazaqstanda 130-qa jýyq kartop sorty aýdan­­­dastyrylǵan. Onyń 60-y – otan­­­dyq sort, al qalǵan 70-i – alys-jaqyn shetelden alynǵan sort­tar. Instıtýt basshysy sort­tar­dy jasap shyǵatyn kezde eń birin­shi sapalyq kórsetkishine mán beri­letinin aıtady. Máse­len, «Toqtar» kartop sorty qu­ra­mynda adam aǵzasyna paıda­ly C, B1, B2, B6, B9, K dárýmenderi bar.

Instıtýttyń basqarma tór­aǵasy sorttardy shyǵarǵannan keıin olardy aýdandastyra­tyn jerdi tańdaý da mańyzy ekenin atap ótti.

– Biz sorttardy shyǵarǵan kez­de olardyń ónimdiligine qaraı­myz. Al onyń ónimdi bolýy aýdandastyrylatyn jerge de baılanysty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi quramynda memle­kettik sorttar komıssııasy bar. Ǵylymı zertteý ınstıtýty sort­tardy shyǵarǵannan keıin ony mindetti túrde komıssııaǵa ji­beredi. Ár óńirde sort sy­naq ýchaskesine jiberiledi. Osy­laı barlyq oblysta synalady. Má­selen, ońtústikte ónimdi bol­ǵan sort, soltústikte óspeı qalýy múmkin. Sondyqtan synaq barysynda qaı óńirde sort ónimdi bolsa, sol oblysta ósiriledi. Odan bólek sorttardy jasaǵanda olardyń aýrýlarǵa, ystyqqa, qurǵaqshylyqqa tózimdi bolýy­na erekshe mán beriledi. Shy­ǵa­rylatyn sorttar jergilikti jaǵ­daıǵa beıimdelip, qaıta óń­deýge jaramdy bolýy kerek. Sony­men qatar taǵy bir eń mańyz­dy kórsetkishiniń biri onyń saq­talǵyshtyǵy, ıaǵnı shirip ketpeı uzaq merzimge saqtalýǵa tıis. Osyn­daı sapalyq qasıetterine basymdyq beremiz, – deıdi Temir­jan Erqasymuly.

Qazaq jemis-kókónis sharýa­shylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty jalpy 25 daqyldy zerttep, jańa sortyn shyǵarýmen aınalysady. Instıtýttyń ne­gizgi mindeti – baý-baqsha jáne kó­kó­nis ósirý salasynda aýyl sha­rýashylyǵy ǵylymyn damytý. Sondyqtan ǵalymdar ozyq ádis-tásildermen, zamanaýı tehnologııalarmen jasalǵan sorttardy shyǵaryp, fermerlerge jaǵdaı jasap otyr. Instıtýt shyǵarǵan sorttardyń ishinde osy «Toqtar» tarıhı sort. Onyń resmı aýdandastyrylǵanyna (Qazaqstanda qoldanýǵa ruq­sat etilgen seleksııalyq jetis­tik­terdiń Memlekettik tizbesine engenine) bıyl týra 20 jyl tolyp otyr.