Astyq kelisiminiń tar jol, taıǵaq keshýi

Reseı Syrtqy ister mınıstrligi «Qara teńiz bastamasy» 18 shildeden bastap jumysyn toqtatatynyn, Ystambuldaǵy ýkraındyq astyq tıel­gen kemelerdi tekseretin birles­ken úılestirý ortalyǵy taratylaty­nyn málimdedi. Sondaı-aq keme qaty­nasynyń qaýipsizdigine kepildik berýden bas tartty. Ári Qara teńizdiń soltús­tik-batysyndaǵy teńiz gýma­nı­tarlyq dálizin qysqartýǵa nıetti. Kreml bıligi Máskeýdiń talap­tary oryndalǵan kezde Reseı Ýkraı­nanyń astyǵyn Qara teńiz porttary arqyly eksporttaýǵa múm­kindik beretin ke­lisimge qaıta oralatynyn atap ótti.

Astyq kelisimine 2022 jylǵy maýsymda Reseı, Ýkraına, Túrkııa jáne BUU qol qoıǵan bolatyn. So­ǵan sáıkes, halyqaralyq kemeler Ýkraına porttarynan Qara teńiz arqyly dándi daqyldardy tasymaldaıdy. Má­mile bir jyldan astam ýaqytqa sozyldy. Bastapqyda kelisim 120 kún­ge arnalǵan. Keıin onyń merzimin uzart­ty. BUU, Túrkııa, Reseı jáne Ýkraına sheneýnikteri jumys isteıtin úılestirý jáne baqylaý ortalyǵy quryldy.

Jalpy, Ýkraına astyǵy álemdik eskport naryǵynyń 10 paıyzyn quraıdy. Jyl saıyn pálenbaı mıllıon tonna bıdaıyn shetelge satady. Sondaı-aq Ýkraına – kólemi jóninen álemdegi tórtinshi iri astyq eksport­taýshy el. Ádette, jer jahanda qolda­nylatyn kúnbaǵys maıynyń 42 paıy­zy­n, júgeriniń 16 paıyzyn jáne bı­daıdyń 9 paıyzyn óndiredi.

Afrıka qurlyǵyndaǵy, Taıaý Shy­ǵystaǵy kóptegen memleket Shyǵys Eýropadan keletin dándi daqylǵa muq­taj. Osyǵan baılanysty Reseıdiń astyq kelisiminen shyǵatyny, oǵan qosa Ýkraına jaǵalaýyna baǵyt alǵan kemelerdi atqylaý yqtımaldyǵy álem­dik naryqtaǵy astyq baǵasyn sha­ryq­tatyp jiberdi.

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Reseıdiń Qara teńizdegi astyq kelisimin toqtatý sheshimine qatty ókinetinin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Kreml bıliginiń bul qadamy ashtyqqa tap bolǵan júz mıllıondaǵan adamǵa teris áser etedi. Osy oraıda, Bas hatshy buǵan deıin astyq kelisimine baılanys­ty Reseıdi synaýǵa toqtaý salyp kel­genin, osy­ǵan qaramastan resmı Máskeýdiń mámi­leden bas tartqanyn túsine almaı­­tynyn jetkizdi.

«Reseı Federasııasynyń bul she­shimi álemniń túkpir-túkpirindegi muq­taj adamdarǵa soqqy beredi. Bir­aq bul Ýkraına men Reseı Fede­rasııasynyń azyq-túlik ónim­deri men tyńaıtqyshtaryn jahan­dyq naryqqa kedergisiz shyǵýyn jeńil­detýge baǵyttalǵan kúsh-jigerimizdi toqtatpaıdy», dedi A.Gýtterrısh.

Eýropalyq odaq qalyptasqan ahýalǵa qaramastan, máseleniń sheshi­letinine úmit bildiredi. Eýropalyq komıssııa tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen Máskeýdiń kelisimnen shyǵý sheshimin aıyptady. Osy oraıda, Eýro­palyq odaq ýkraın astyǵyn álemdik naryqqa jetkizý jumysyn jalǵastyra beretinine ekpin berdi.

Ýkraına Prezıdenti Volodımır Zelenskıı Reseıdiń kelisimdi toqtatý týraly málimdemesine qaramastan Kıev astyqty eksporttaýdy toqtat­paıtynyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Ýkraına tarapy tikeleı Kremlmen kelisim jasaspaǵan.

«Eki kelisim bar. Birinshisi – Ýkraı­­na, Túrkııa, BUU arasynda, ekinshi kelisimge – Reseı, Túrkııa, BUU taraptary qol qoıdy. Sondyqtan Reseı mámi­leni toqtatatynyn aıtqa­nymen, Kreml tarapy BUU Bas hatshysy Gýterrıshpen jáne Túrkııa prezıdenti Erdoǵanmen jasaǵan keli­simin buzady. Bizben emes. Olarmen eshqandaı kelisi­mimiz bolǵan joq», dedi V.Zelenskıı.

Qysqasy, Kreml bıliginiń astyq kelisimine qatysty sýyt qadamy búkil álemdi ábigerge túsirdi. Ýkraınadaǵy soǵys­tyń aıaqtalýyn asyǵa kútip otyr­ǵan shartarap kezekti oqys she­shimdi aýyr qabyldaǵany anyq. Ásirese, bul Afrıka qurlyǵyndaǵy kóp­tegen elge aýyr tıedi.

BBC agenttiginiń habarlaýyn­sha, resmı Máskeýdiń «Qara teńiz keli­siminen» shyǵýy Afrıka memle­ket­terin satyp ketkenmen teń. О́ıt­keni 27-28 shildede Ońtústik Afrı­ka Respýblıkasynda Re­seıdiń qaty­sýymen qurlyqishilik sammıt ótedi.

«Reseıdiń astyq kelisiminen shy­ǵý sheshimi – jahandyq azyq-túlik qaýipsizdiginiń arqasynan pyshaq salý. Bul Somalı shyǵanaǵyndaǵy qurǵaqshylyqtyń zardabyn tartyp otyrǵan elderge aýyr salmaq túsiretin qadam», dedi Kenııa Syrtqy ister mınıstri Korır Sıng’Oeı.

Shyǵanaqta Somalı, Efıopııa, Erıtreıa jáne Djıbýtı ornalasqan. Soǵan qaramastan qurlyqtyń basqa mem­leketteriniń bıligi de dabyl qa­ǵyp jatyr. Shyǵys Afrıkadaǵy aýyl sharýashylyǵy keıingi kezde qur­ǵaqshylyqtan qatty zardap shekti, al qur­lyqtyń soltústik bóligi azyq-túlikti tolyǵymen ımporttaıdy. Má­selen, Somalı, Kenııa, Efıopııa, Ońtústik Sýdan jáne Nıgerııa eldegi dándi daqyldy túgeldeı syrttan tasıdy. Mysyr – Ýkraına ónimderin eń iri ımporttaýshylardyń biri.

Álemdik naryqtaǵy astyqtyń ba­ǵasy ósýi men Ýkraınadaǵy dán­di daqyldy tasymaldaýǵa týǵan ke­dergi basqa eksporttaýshy elderge qalaı áser etýi múmkin? Máselen, Qa­zaqstan álemdegi bıdaı eksporttaıtyn on eldiń qataryna kiredi. Sarapshylardyń aıtýynsha, syrtqy saýda kólemi kúrt artady dep aıtýǵa áli erte. Ázirge áliptiń artyn baǵý kerek.

Sáýirde Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erbol Tasjúrekov byltyr qambaǵa 22 mıllıon tonna astyq jáne burshaqty daqyl jınalǵanyn atap ótken-tuǵyn. Sonyń 16,4 mıllıon tonnasy bıdaı. Osy oraıda aıta ketken jón. Qazaqstannyń astyǵy negizinen Qytaıǵa, Ortalyq Azııadaǵy kórshiles elderge, Iran jáne Aýǵanstanǵa eks­porttalady. Ulttyq statıstıka bıý­rosynyń máli­metterine súıensek, bıylǵy qańtar-mamyr aılarynda 3,2 mıllıon tonna bıdaı ónimi satylǵan. Buǵan 458 myń tonna arpany qosyńyz. Qysqasy, eksporttalǵan taýar kólemi az emes.

Sarapshy Andreı Chebotarıov «Qara teńiz kelisiminiń» aıaqtalýyna eki ja­ǵynan qaraý kerek ekenin alǵa tartady. Birinshisi – Qazaqstan úshin artyq­shylyq. Iаǵnı, elimiz bıdaıdy eksporttaý arqyly kóbirek paıda tabady. «Munyń kemshiligi – daıyn ónimniń biraz bóligin satyp alamyz, al onyń qunyna bıdaı baǵasy da enedi. Sáıkesinshe, astyq qymbattaýy álemdik azyq-túlik ınflıasııasyna áser etedi. Saldarynan bul bizdiń elge de áser etedi, óıtkeni biz ımportqa táýel­dimiz», deıdi A.Chebotarıov.

Ekonomıst Aıbar Oljaev Qazaq­stan bıdaı qunynyń kóterilýinen paıda taba alatynyn alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, bizdiń astyqty satyp alatyn memleketter tizimine ózgeris enýi ekitalaı.

«Naryqta másele joq. Pákistan, Aýǵanstan sekildi memleketter – eli­mizdiń bıdaıyn satyp ala beredi. Iаǵnı, osylaısha biz Kishi Azııany astyqpen qamtamasyz etemiz. Bıyl, bálkim, Afrıka elderinen qosymsha tapsyrys kelýi yqtımal. Al Parsy shyǵanaǵy elderiniń Qazaqstanǵa qy­zy­ǵýshylyǵy burynǵydan arta túsedi. Jalpy, túsken astyqtyń 8-9 mıllıonyn óz elimizde qaldyramyz. О́ıtkeni kez kelgen memleketke qor kerek qoı. Sondyqtan eksport kólemi ózgeredi dep eseptemeımin. Álemdik naryq qalaı ózgerse de, shetelge satatyn bıdaı kólemi sol qalpynda qala beredi. Tek astyq baǵasy ósse, eli­mizdiń qorjynyna túsetin qarajat kólemi soǵan sáıkes ulǵaıady», deıdi A.Oljaev.

«KazGrain» Ulttyq eksporttaýshylar qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Zeınolla Abdýmanapov buqa­ralyq aqparat quraldaryna ber­gen suhbatynda Qazaqstan bıdaıyna qyzyǵýshylyq artqanyn atap ótken. «Bir-eki apta buryn asa qatty suranys bolǵan joq. Biraq Reseı astyq kelisiminen shyqqan 18 shildeden bastap Ortalyq Azııada, atap aıtqanda, О́zbekstanda qazaq bıdaıyna suranys artty», deıdi Abdýmanapov.

«KazGrain» basshysy keltirgen málimetke saı, bıdaıdyń eksporttyq baǵasy О́zbekstan baǵytynda tonnasyna 230 dollardan 235 dollarǵa deıin ósken. Z.Abdýmanapov bıdaıdyń syrtqy saýdadaǵy qanshalyqty óse­tinin boljaý áli de qıyn ekenin alǵa tartady.