Ormanshynyń quzyreti nege tómen?

Rasymen, jol talǵamaıtyn júırik kólikterimen taý ishine dendeı enip, balapan basyp jatqan qustaryn shoshytyp, ańdaryn bezdirip jiberip, tokpen balyq ustaıtyn brakonerler sany azaımaı tur. Olar «Orman sharýashylyǵy» jáne «Ekologııalyq kodekstegi» osal tustaryn jaqsy biledi. Or­manshylar men qoryq­shy­lar­dyń qazirgi tańda qolynda qarýy da joǵyn, kúdikti mashınanyń ishin aqtaryp tekserýge de quqyǵy joǵyn, es­ker­tý jasap, tek qana túsin­dirme paraqshalaryn taratýmen ǵana shekteletinin bes saýsaǵyndaı biledi. Máselen,  elektr togymen balyq aýlap jatqan jandy sol mezette tap basyp ustap almasa, ormanshy amalsyz keri sheginedi.

Qazirgi tańda osy «Otyrar orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi» KMM Qara­taý bólimshesindegi orman alqa­by­nyń aýmaǵy 66 myń 145 gektar jer. Ony bar joǵy 17 ormanshy kúzetedi. Qalyń jynys­ty ormany 3 817 gektar. Eń qa­ýip­ti­si de osy mańaı. Asta­ryn­da Reseı zaýy­tynan shyq­qan «Pat­rıot» jol tal­ǵa­maıtyn kó­ligi bar qoryq­shy­lar kúndiz-túni kóz ilmeı, qorıdy. Orman alqa­byn­da tórt júz basqa jýyq taý taǵysy – arqarlar jóńkilip júredi. Brakonerlerdiń kóziniń qurtyna aınalǵandar da osylar. Qarataýdy jaǵalap, Jańaqorǵan, Shıeliniń tusyna deıin baryp qalǵandaryn qasqyrlar men adamnyń kókjaldary qynadaı qyryp salady. Oǵan salynatyn aıyppul da bes MRP, ıaǵnı 17 250 teńge kóleminde ǵana. Ol qal­talylarǵa túski asty ishken­men birdeı soma.

Orman ishinde demalyp jat­qan­dardyń qaıtar ýaqyty bol­dy-aý degen shamada, keshki 8-der kezinde «artynyp–tartynyp» taý-tasqa jaramdy kólikpen jolǵa shyqtyq. Tórt ormanshy. Rýlde orman sheberi Tórehan Orazbaqov, orman kútýshiler – Nurlan Sársenbekov pen Baǵdat Bektasov. Orman basshysynyń kó­mekshisi Qaıypbergen Ábdýa­pov. «Artynyp-tarty­nyp­ty» tyrnaqshaǵa alýymnyń sebe­bi eshqaısysynda qarý joq. Eń arǵysy elektroshoker, dýbınka ataýlydan jurdaı. Papki­le­rinde «Ormandy qorǵaý sharalary» týraly túsindirme pa­raq­sha men akt jasaýǵa arnal­ǵan qyzmettik bloknottary bar. Kóneleý bınokli men ja­ryq beretin Qytaı fonarıgi qoldarynda. Bulardy jol talǵamaıtyn «Djıp» kólikteri bar, baqaıshaǵyna deıin qarý­lan­ǵan, aq-qusty ózderiniń jeke ıeligindegi maldary sekildi kó­re­tin dókeılerdiń týystary ne óz­derinen qutqaratyn eki-aq nársesi bar. Ol ormanshynyń ar­naıy kıimi men qaltasyndaǵy ormanshy ekenin rastaıtyn jumys kýáligi ǵana...

Sonymen Abaı sý qoıma­synan shyǵa beriste qyzyl­or­dalyq «Djıp» kóligine min­gen demalýshylar jolyqty. Kó­li­giniń nómiri «Leksýs 470 markaly, nomeri «KZ 352 XDZ 11». Betegeden bıik, qoıdan jýas, «momaqan» jandar. Taýǵa baryp, tokpen balyq aýlap jat­qandardyń biri osylar bol­sa kerek. Alaıda kúdikti re­tinde kólikterin tekserýge orman­shylardyń quzyreti joq. О́tkizip jibergen boıda, ýchaskelik ıns­pek­torǵa habarlasyp, joldan ustap tekserýin ótindik. Sebebi ýchaskelik ıns­pek­tordyń kúdikti kólikti tekse­rý­ge quzyreti bar eken.

Ári qaraı asyp, taý ishindegi ózenniń boıymen joǵary qaraı sý saǵasyn órleı tústik. Úsh­ózen­niń tusynan Shoqparly atanyń mańyn aınalyp shopan­dar­dyń jaılaýlaryn jaǵalaı júrgenimizde, túngi 12-ler shamasynda aldymyzdan Amantaı esimdi malshynyń turaǵy men mashına kórindi. Mańynda qarańdaǵan jandarǵa jolyqtyq. Formadaǵy ormanshylardy kórgende, bastapqyda úrpıisip qalǵanymen, tez esterin jınap, qarsy shabýylǵa kóshti. Olardyń is-áreketine qaraǵanda, orman ishinde beımaral demalyp, qalyń uıqy qushaǵynda jatqan kisilerdiń shyrt uıqylaryn buzyp jibergen qoryqshylar kináli sekildi. Kólikteri esik aldynda qańtarýly. Bul da «Leksýs -300» markaly, nomeri «KZ858 AAC13». Mashı­na ishi­nen shyqqan kisiniń qo­lynda qorapsyz qarýy bolyp shyqty. Aıtýyna qaraǵanda, Syr boıyndaǵy orman, sý sharýashylyqtarynyń bárin adaqtap shyqqan jan bolsa kerek. Mashına ishin tekserýge ormanshylardy jibermedi. Jaz­dyń kúni masasy maza ber­meı­tin orman ishindegi vagon turaqta túnniń jarymynda deni saý adam túnemeıdi. Vagonnan shyqqan uzyn boıly, egde tart­qan kisi ózin Abı, tolyq atym Abıdolla dep ormanshylardy yqtyryp alǵysy kelgen bolsa kerek. «Men oblys ákimi Darhan Satybaldynyń kórshisimin. MPS-tan zeınetke shyqqanmyn. Maǵan eshteńe isteı almaısyńdar. О́zderińe problema taýyp alasyńdar», degen kúıi sýretke de, beınetaspaǵa da túsirýge ruqsat etpedi.

Ormanshylar Úshózenniń osy tusynda sýdyń toǵan bolyp keletin, tereńdeý tusy ekenin jaqsy biledi eken. Mun­da tek tokpen balyq aýlaýshylar keledi. Alaıda tokpen balyq aýlap jatqan kezinde ústinen túspeseńiz, eshkim de mo­ıyn­da­maıdy. Eki jaq joǵary ki­shili deńgeıdegi laýazym ıe­le­riniń esimderin alǵa tartyp, týystyǵyn bildirip, ózara til tabysa kele ormanshylar túsin­dir­me paraqshalaryn taratýmen shekteldi. Basqa qoldan keler dármen joq. О́zderiniń quzyrynyń tym shektelip qalǵanyna yzalanǵan orman qorǵaýshylary, túngi 1-ler shamasynda ýchaskelik ıns­pek­tordan kómek surady. Olar keshki saǵat 9-dan keıin «102» nómirine habarlasýy keregin aıtty. «102» arqyly habarlasqan kezde Saýran aýdanynda jalǵyz qyzmettik mashınasy bar ekeni ondaǵy Aleksandr degen jigit Oıyq aýylynda júrgenin aıtyp, jol boıynan brakonerlerdi kútip alýǵa úlgermeıtinin jet­kizdi. Osylaısha, astynda júırik kóligi bar ań-qusty óz aýla­syn­daǵydaı kóretin adamdar qu­ryqtan sytylyp ketti.

Reıd barysynda túıge­ni­miz, Saýran aýdanynyń quqyq qor­ǵaý­shylary Qostanaı obly­syndaǵy, Abaı aýdanyn­daǵy orman órtterinen sabaq alma­ǵan­­y baıqaldy. Jurt tórt kún qatarynan demalysqa shyq­qan kezde ormanshylar ǵana emes, aýdannyń ishki ister bó­limi, tótenshe jaǵdaılar bas­qa­r­masy eriktilerdi qosyp, kú­sheıtilgen rejimde táýlik boıy kezekshilikpen qyz­metin bir­­lese atqarmasa, qyl­mys­ker­­lerdiń kózimizdiń qara­shy­ǵyn­daı qorǵaýǵa tıisti orman-toǵaılarymyzda ań-qustardy úrkitip, qolǵa túskenderin qy­na­daı qyryp, erkin alaýyn órtep, tamaq qaldyqtaryn jınamaı tastap, quryqtan typ-tynysh sytylyp ketýine múm­kin­digi mol ekenin kózimizben kórdik.

Eskendir ERTAI,

jýrnalıst