DÚBIRGE TOLY DÚNIE

QAIYRYMDYLYQTY QAQTYǴYSSYZ JASAÝǴA BOLMAI MA? Jerorta teńizinde gaza sektoryna qaıyrymdylyq kómek júkterin alyp bara jatqan “Azattyq flotılııasy” dep atalatyn kemeler tobymen Izraıl qarýly kúshteriniń arasyndaǵy qaqtyǵys búkil álem jurtshylyǵyn dúrliktirdi. Qaıyrymdylyqqa qarsy turdy dep jurt­­tyń kópshiligi qazir Izraıldi aı­yp­tap jatyr. О́z ke­zeginde Izraıl ke­me­lerdi teksergen kezde qaıy­rym­dy­lyq jasaýshylar kúsh qoldandy dep aqtalady. Kúsh qol­dan­ǵanda, pyshaq, temir taıaqtar, tipti otty qarýlardy paıdalanǵan soń, ızraıldikter qorǵanys maqsatynda oq atypty. Sonyń saldarynan, bir derekterge qara­ǵanda 19 adam, al ızraıl­dik­ter­diń aıtýynsha 9 adam qaza tapqan. Oqıǵaǵa baǵa bermes buryn jalpy onyń qalaı paıda bol­ǵa­nyna toqtalaıyq. Palestına avtonomııasynyń Gaza sek­to­ryn­da HAMAS uıymy bılik júr­gizedi. Olardyń Pales­tınanyń ortaly­ǵyna baǵynbaýy óz aldyna, Iz­raıl­ge qarsy bitispes kúres júrgizýdi baǵdar tutyp, bul elmen turaqty soǵys jaǵdaıynda dese de bolady. HAMAS-tyń áskerı kúshi Izraılge árqashan aranda­tý­shylyq maqsatta zymy­ran­men oq atyp, oǵan jaýap retinde evreı memleketi áskerı ope­rasııalar ótkizip, onyń qor­ǵa­nys nysan­daryna shabýyldar jasap, aıtarlyqtaı soqqy da be­rip jatady. Sonyń saldarynan beıbit halyqtyń da qurban­dy­ǵyna jol berilip, ony álem jurtshylyǵy aıyptaıdy. Dál osy jerde eki jaqtyń birin aqtap, ekinshisin aıyptaý qıyn. Kúshi basym Izraıldi kóp kúsh qoldanba, odan beıbit halyq zardap shegedi dep aıyptaǵan kúnde, Taıaý Shyǵystaǵy shıe­lenistiń kelissózben sheshilýine jan-tánimen qarsy jáne árqa­shan arandatýshylyq áreketke baratyn HAMAS-ty qaıtip aqtarsyń. Qalyptasqan jaǵdaıda Izraıl Gaza sektorynda bılik júrgizý­shilerdiń syrttan qarý-jaraq alýyna múmkindik bermes úshin bul aýmaqty qorshaýǵa alǵan. Kezinde hamastyqtar qarý-ja­raqty Egıpet shekarasy ar­qy­ly alsa, Izraıl­diń kúsh qoldanýy ar­qasynda oǵan toqtaý jasaldy. Tipti qaıyrym­dylyq kómektiń ózi BUU arnasy arqyly jetkizilýi tıis. “Azattyq flotılııasy” osy ta­lapty buzyp otyr. “Azattyq flotılııasyna” Túrkııa, Uly­brıtanııa, Ir­landııa, Gre­kııa, Kýveıt jáne Aljır jasaqtaǵan al­ty keme kiredi de, olar Gaza sektoryna dá­ri-dármek, qu­rylys ma­te­rıal­­­daryn jáne múgedekter ar­basyn aparmaq eken. Olardyń bortynda 700-deı adam bolypty. Olardyń qatarynda negizinde Eýropa jáne arabtardyń quqyq qorǵaýshylary, Eýroparlamenttiń bir top depýtaty, tipti Nobel syılyǵynyń 1976 jylǵy laý­reaty Meırıd Makgýaır da bar. Izraıl bul reısti áýel bas­tan saıası arandatý áreketi sanap, ondaǵy adamdardyń qatarynda quqyq qorǵaýshylarmen qatar, júzdegen arandatýshylar bar­ly­ǵyn aıtyp, kemelerdi Gaza j­a­ǵa­laýyna jibermeıtinin málimdegen. Is júzinde solaı bolyp shyqty. Tikushaq jáne áskerı kater ar­qy­ly “Azattyq flotılııasy” ke­melerine engen ızraıldik ar­naý­ly bólim jasaqshylary tek­seris júrgizbek bolǵanda, qaq­ty­ǵys oryn alǵan. Izraıl­dikterdiń má­lim­­deýinshe, olar ke­me­lerdi Ash­dod portyna apa­ryp, quqyq qor­ǵaýshylardy elderine qaı­ta­ryp, qaıyrym­dylyq júk­te­rin jer ústimen Gazaǵa jet­kizbek eken. Izraıldi álem aıyptap ja­tyr. Eýroodaq jáne Arab mem­le­ketteri lıgasy (AML) aıyptady. AML halyqaralyq qoǵam­das­tyqtan Izraıldi aýyzdyqtaýdy talap etse, HAMAS uıymy búkil arab jáne musylman elderin Iz­raı­lge qarsy birigýge shaqyrdy. BUU Qaýipsizdik Keńesi de bul máseleni 12 saǵat boıy talqylap, onda eki jaq birin-biri aıyp­taýmen boldy. Jalpy, Izraıldi aıyptaýshylar kóp. Izraıldi aıyptaǵan jón shyǵar. Qaıyrymdylyq nıetpen júrgenderge tıispeýi kerek edi deımiz bárimiz de. О́kinishke qaraı, Izraıl kómek dittegen jerine aman-esen jetse, Gaza sektoryna qatysty qoldanylǵan sanksııa talaby buzylady degendi jeleý etip, kúsh qoldanýǵa bardy. Sodan da qaqtyǵystyń odan ári ýshyǵa túsýi ábden múmkin. GRÝZIIаDA BILIKTEGILER JEŃISKE JETTI Kóp jerde jergilikti organdardyń saılaýyna onshalyqty mán berilmeıdi. Al Grýzııada jaǵdaı óz­gesherek. 30 mamyrda ótken mýnısıpaldyq saılaýda bılik pen oppozısııa kúshteriniń arasalmaǵy aıqyndalǵandaı bol­dy. Bir sózben aıtqanda, prezıdent Mıhaıl Saakashvılıdiń partııasy jeńiske jetti. Aldyn ala ja­salǵan qorytyndy boıynsha, bı­lik­tegi “Ulttyq qoz­ǵalys” partııasy 66,44 daýys paıyz jı­nap, endi jer­gilikti organ­darǵa óz ókilderin kó­bi­rek jiberedi. Eki­n­shi orynda hrıs­tıan­dyq demokrattar – 11,5 pa­ıyz, oppozısııalyq “Grýzııa jo­lyn­daǵy odaq” úshin saı­laý­shy­lardyń 9 paıyzdaıy daýys berip­ti. Attary dardaı partııalar – “Ult­tyq keńes” pen “Grýzııany óner­kásip qutqarady” partııalary 6,72 jáne 4,84 paıyz daýysqa ıe bolǵan. Bul saılaýdaǵy eń basty má­sele Tbılısı qalasynyń bas­shy­syn saılaý edi. Qalabasyn saılaý alǵash ret ótkizilip otyr. Jáne onyń qaǵıdatty máni bar. Bul laýa­zymǵa ıe bolý erteńgi kúni prezıdent saılaýyna yqpal etpek, tipti prezıdenttikke jetýdiń she­shý­shi satysy dep baǵalandy. Mun­­da da bıliktegiler jeńiske jetti. Saakashvılıdiń adamy dep esep­teletin, 2006 jyldan beri Tbı­­lısı basshysy bolyp kelgen Gıgı Ýgýlava 54 paıyz daýys al­dy. Oppozısııa oısyraı jeńildi. Qala basshysynyń laýa­zy­my­na sonshalyqty mán beriletini – Tbılısı ákimshilik qana emes, eldegi rýhanı da ortalyq. Onyń basshysy sol ortaǵa súıenip, búkil eldegi jaǵdaıǵa yqpal etedi. Buǵan deıin de solaı bolǵan. Qazirgi prezıdent te kezinde Tbılısıdiń meri boldy. Gıgı Ýgýlavanyń Tbılısıdiń basshysy bolyp saılanýy eldegi saıası kúshterdiń ara salmaǵyn bılikke qaraı burdy. Saakashvılı – Ýgýlava tandemi týraly áńgime kóp. Saakashvılı qala merine qoldaý kórsetse, endi qısynǵa qara­ǵanda ol erteń prezıdent saılaýynda búgingi qoldaýshysyna barynsha kómektesýge tıis. Bıliktegiler jeńdi degenmen, ony “qamta­ma­syz etken” op­po­zısııadaǵy al­aý­­­yzdyq degen sı­­pattamanyń jany bar. Op­po­­­zı­sııanyń kók­­seı­tini – bı­­likke jetý. Osy bir maqsat ol­ar­dy birik­ti­re­di de, bóledi de. Ortaq “jaý­men” kúreste olar birikse de, bılikti bó­lisýge kelgende, jaýsha ta­la­sady. Grý­zııada bılikke um­ty­la­tyn­dar óte kóp. Osy jolda olar bir-birin ońaı satady, bir-birine ońaı qarsy shyǵady. Bul eldegi qazirgi oppozısııa kósem­deriniń bári de – Nıno Býrd­janadze de, Iraklıı Ala­sanııa da, Zýrab Nogaıdelı de Sa­ak­ashvılıdiń kúni keshegi serikteri. Tipti Saakashvılıge jaý bo­lyp shyqqannan keıin de bular­dyń basy birige qoımaı júr. Úlken laýazymdy bir-birine qı­maı­dy. Barlyq oppozısııa ortasynan bireýdi tańdap, ony Saakash­vılıge qarsy qoıyp, soǵan qoldaý kór­set­se, onyń ná­tı­jesi basqasha bolary sózsiz. Al olar jeke-dara kúreske shyq­qanda, bılikten buryn bir-biriniń aıaǵynan shalady. “Grýzııa úshin alıans” blogynyń kósemi Ala­sanııa Tbılısı basshylyǵy úshin kúresip jatqanda, Býrdja­nadze saılaýǵa boıkot jarııalady, biraz oppozısııalyq partııalar ózderi­niń qyrdan asa almaıtyn adamdaryn usynyp jatty. Sirá, grýzııalyq oppozı­sıo­ner­lerdiń basy birikpeýi óz al­dyna, olardyń strategııalyq, tak­tı­kalyq qadamdary da shekteýli kó­rinedi. Býrdjanadze de, No­gaıdelı de, Alasanııa da Reseıge baryp, úkimet basshysymen, syrt­qy ister mınıstrimen kezdesýler ótkizip, Saakashvılıdi jamandap qaıtty. Reseımen 2008 jylǵy soǵys jáne Reseıdiń Grýzııaǵa qarsy búgingi nasıhaty bul saıasatkerlerge upaı ákeledi deý qıyn. Saılaý da sony kórsetti. Mamadııar JAQYP.