Qazaq tili – jeti jurttyń tilin meńgerýdiń bastamasy

Sońǵy 5 jyldaǵy statıs­tıkaǵa nazar salsaq, 2018 jyly mektep tabaldyryǵyn attaǵan 379 myń balanyń 247 myńy, ıaǵnı 65,3 paıyzy qazaq synybyna barypty. Al ótken 2022 jyly 389 myń bala mektep tabaldyryǵyn attasa, onyń 65,8 paıyzy qazaq synybyn tańdaǵan. Osy aralyqta elimizde qazaq ultynyń úlesi 67,3 pa­ıyzdan 70,18 paıyzǵa kóbeıip, ósim 2,9 paıyzdy quraǵanyn eskersek, qazaq mektebine barǵan baldyrǵandardyń qatary 5 jylda bar-joǵy 0,5 paıyzǵa ǵana artqany kóńilge kúmán uıalatady.

Buǵan deıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev balabaqshalarda, mektepterde memlekettik til­diń mártebesin kóterýdi nazar­da ustaý qajet ekenin, bul baǵyt­taǵy jumystardyń qarqyndy júrgizile beretinin aıtqan bolatyn.

Iá, elimizde ana tilimizdiń damýy men qutty tuǵyryna qonýy úshin kóp jaǵdaı jasalyp jatyr. Alaıda odan til ahýaly qanshalyqty jaqsardy? Árıne, 90-jyldarmen salystyrǵanda joǵy­myzdy túgendep, joǵalt­qa­ny­myzdy taptyq dep bórkimizdi aspanǵa atsaq ta, áttegen-aı deı­tin tustarymyz da joq emes.

«Qara shańyraq» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy, til ja­nashyry Turar Sáttarqyzy qazaq ata-analardyń balalaryn ózge tildegi mektepke súıreýiniń bir sebebin táýelsizdik alǵany­myz­ǵa 30 jyldan assa da áli kúnge tilimizdi tórge shyǵara al­­maı kele jatqanymyzben tú­sin­di­re­di. «Buǵan eń aldymen ózimiz kiná­limiz. Kóbi balalaryn ana ti­linde oqytýǵa qorqaqtaıtyn sebebi, olardyń sanalarynda «qazaq tilindegi mek­tepterde bilim deńgeıi tó­men», «qazaqsha oqyǵan balalar uıalshaq, jasyq bolady», «zamanynan qalyp qoıady» degen jańsaq pikir uıalap qalǵan. Shyn máninde munyń barlyǵy jalǵan. Eń soraqysy, olar áli de qazaq tiliniń bolashaǵyna senbeıdi», deıdi ol.

Iá, shyn máninde, barlyq prob­lemanyń ushy osy senbes­tik­ten shyǵyp jatqanǵa uqsaı­dy. Bizdiń qolǵa qalam alǵa­ny­myzdyń bir sebebi de «qazaq tilinde bilim alǵan balanyń bolashaǵy bulyńǵyr», «qazaq tiliniń keleshegi joq» degen keńestik kezden qalyptasqan jalǵan túsiniktiń tumanyn se­ıil­tý edi. Sonymen biz ne úshin ba­la­myzdy qazaqsha oqytýymyz kerek? Onyń urpaǵymyzǵa qan­daı paıdasy bar?

Eń aldymen, árıne, ol – bizdiń memlekettik tilimiz jáne ana tili­miz. Osy elde ómir súrip jat­qan árbir adam ony bilýge mindetti. Bul – ózgermeıtin aksıoma. Urpaǵynyń bola­shaǵyn oılaǵan árbir ata-ana balasyn qazaqsha mektepke berip, memlekettik tildi bilip ósýine barynsha jaǵdaı jasaýy kerek.

Belgili til janashyry Aıatjan Ahmetjanuly mynadaı qy­zyqty derek keltiredi. Sol­tústik Qazaqstan oblysynda 75 myń oqýshy bar. Onyń ishinde aýyldardyń kóbinde balalar qazaq tilinde bilim alady. Al Túrkistan oblysynda 510 myń oqýshy bar. Olardyń barlyǵy derlik qazaqsha oqıdy. Endi osy eki sannyń ara-salmaǵyn baǵamdap kórińiz. Budan bólek, osydan 30 jyl buryn, ıaǵnı 1993 jyly elimizde balalardyń 37 paıyzy ǵana qazaq tilinde oqysa, bıyl túlekterdiń 70 pa­ıyzdan astamy qazaq mektebin bitirip shyqty. Al Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, talapkerlerdiń 75 paıyzy qazaq tilinde oqýǵa nıet bildirgen. Biz osynyń bárine qarap otyryp qazaqtildi jas tolqynnyń qarasy qalyń ekenin jáne erteńgi qazaq qoǵa­my búgingiden de qazaqtildi or­ta­ǵa aınalatynyn baǵamdap otyr­myz.

Sonymen qazaq mektebinde oqýdyń qandaı paıdasy bar jáne qazaq tilin bilý qandaı múm­kindikke jol ashady? Birin­shiden, qazaq mektebin bitirgen balanyń úshtildi bolyp shyǵýy. Biz kúndelikti ómirden kórip júrgenimizdeı, orys mektebin bitirgen balalar kóbine bir tildi ǵana biletin bolsa, qazaq mektebin támamdaǵan túlekter qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin erkin meńgerip shy­ǵa­dy.

Mamandardyń aıtýynsha, adam neǵurlym kóp til bilgen saıyn onyń shet tilderin úırený qabileti joǵary bolady jáne ol úshin psıhologııalyq kedergiler anaǵurlym az kezdesedi eken. Iаǵnı keminde eki til bilgen adam úshinshi, tórtinshi tilderdi de ońaı úırenedi. Al bir ǵana tilde, máselen tek qazaqsha nemese tek oryssha sóıleıtinder úshin óziniń úırenshikti áleminen shyǵyp, ózge tildiń álemine ený, ıaǵnı jańa tildi meńgerý ońaı emes. Osy turǵydan alǵanda qazaq mektebinde oqyǵan bala­lar­dyń belgili bir deńgeıde polıglot bolyp shyǵýy olardyń basqa da shet tilderin erkin úı­renýine jol ashady.

Ekinshiden, qazaq tilin bilý­diń taǵy bir artyqshylyǵy – onyń qurylymy men grammatıkasy jaǵynan shyǵysazııalyq tildermen óte uqsastyǵy, sáıke­sin­she sol tilderdi ońaı úırený múm­kindigi. Buǵan deıin kóp adam qazaq tiline tek túrki halyq­ta­rynyń tilimen týystas, basqa álemmen múldem baılanysy joq oqshaý til retinde qarasa, bú­ginde mamandar onyń baılanys aıasy áldeqaıda keń ekenin aıtyp otyr.

Kezinde Abaı atamyz «Orys­tyń tili – dúnıeniń kilti» degen bolsa, odan keıingi zamanda álemniń bári Eýropa men Amerıkanyń aýzyna qarady. Al jańa ǵasyrda dúnıedegi bi­lim men ǵylymnyń, zamanaýı tehnologııalardyń ortalyǵy Azııa qurlyǵyna qaraı oıysyp kele jatyr. Qazirgi qazaq jastaryna sýbmádenıetimen yqpal etip jatqan Ońtústik Koreıa, ekonomıkadaǵy tańǵa­ja­ıybymen tanylǵan Japonııa jáne álem alpaýytyna aınal­ǵan Qytaı memleketteri jaqyn bolashaqta dúnıeniń temir­qa­zyǵy bolady degen boljam bar. Kóptegen sarapshy bú­ginde aǵylshyn tilimen qatar qytaı tilin de meńgerýdiń artyq­shy­lyǵyn aıtyp júr.

Ǵalym Dúken Másimhanuly­nyń aı­týyn­sha, oryssha sóı­leı­tin adam­­dar­ǵa qaraǵanda qazaq­til­­di­ler úshin qytaı tilin úırený áldeqaıda ońaı. «Men 30 jyl­dan beri qazaq jáne orys top­ta­ryndaǵy stýdentterge qytaı tili jáne ádebıeti páninen sa­baq berip kelemin. Sol kezde baıqaǵanym, qazaq tobyndaǵy jastar qytaı dybystaryn tez meń­gerip, aksentsiz sóılep ke­tedi. Al orystildi jastar kóp qınalady. О́ıtkeni qytaı tilinde «ń» dybysy keletin sózder óte kóp. Ol eki sózdiń bi­rinde kezdesedi. Máselen, «shań» degen sóz bar, maǵynasy «joǵary» degendi bildiredi. Eger ony «shan» dep aıtsa, «taý» degen maǵynaǵa ózgerip ketedi. Orys tobyndaǵy stýdentter osyndaı uqsas sózderdi aıta almaıdy. Sondyqtan qazaq tilinde bilim alyp shyqqan jastarymyz shyǵys kórshimizdiń tilin qınalmaı erkin meńgeredi», – deıdi ol.

Dál osyndaı oıdy elordamyzda «Lingva Ten» atty til ortalyǵyn ashyp, ana tilin bilmeıtin qazaqtarǵa qazaq tilin úıretip júrgen káris azamaty Vladıslav Ten de aıtyp otyr. «Qazaq, koreı, japon tilderiniń grammatıkasy birdeı. Osy úsh halyqtyń adamdary bir-biri­niń tilderin óte tez úırenedi. Má­selen, qazaq tiliniń orys tili­nen úlken bir ereksheligi – etistiktiń esimshe túriniń bolýy. Aıtalyq, barý degen etistikti alsaq, esimshe jalǵaýymen ol keler shaqta «barar», «baratyn», osy shaqta «bara jatyr», ótken shaqta «barǵan» dep aıtylady. Dál osy sózderdiń orys tilinde balamasy joq. Muny orysshaǵa aýdarý úshin shylaý sózderdi paıdalanýǵa týra keledi. My­saly, «Astanada turatyn adam» de­gen sóılemdi dálme-dál orys­shaǵa aýdara almaısyń. Ol úshin «kotoryı» degen shylaý­­­dy qoldanyp, «Chelovek, kotoryı jıvet v Astane» dep aıtýǵa týra keledi. Al koreı tilinde dál qazaqshadaǵy sekildi esimshe jalǵaýlary bar. Bul bir kishigirim uqsastyq sekildi kóringenimen, koreı tilin úırený bary­synda qazaqtildi adamdar úshin úlken kómek bolady. Al oryssha sóıleıtinder óz tilinde kezdespeıtin osyndaı ózgeshelikterdi meńgerýde qatty qınalady», deıdi ol.

Sonymen birge, Vladıslav Ten qazaq tilinde sózderdi baılanystyrý, sóılem quraý úshin óte jıi qoldanylatyn «dep», «degen» sózderiniń týra balamasy koreı tilinde de bar ekenin aıtady. Bul sózder orys tilinde múldem qoldanylmaıdy. «Men ózimniń ortalyǵymda adamdarǵa aǵylshyn, qazaq jáne koreı tilderinen sabaq beremin. Sonda baıqaǵanym, koreı tilin qazaqtar tez úırenedi de, orystildi azamattar oǵan birneshe jyl ýaqy­tyn joǵaltady», deıdi. So­ny­men qatar ol keıingi ýaqyt­tarda qazaq tilin úırenip jatqan orystardyń qatary kóbeıgenin jetkizdi.

Altaı tilder tobyna jata­tyn­­dyqtan, japon jáne qa­zaq til­deriniń grammatıkasy da ózara «týys». Jýyrda Japo­nııadan elimizge kelip, 7 aıdyń ishinde qazaq tilin úırenip alǵan Mısakı Ebına esimdi qyzdan suhbat alǵan bolatynbyz. Til­di tez meńgerýiniń qupııasyn suraǵanda ol: «Adamnyń shet tilin úırenýi onyń buǵan deıin qandaı tilde sóıleıtinine baılanysty. Mysaly, qazaq jáne japon tilderi grammatıkalyq turǵyda uqsas. Sondyqtan japon tiliniń qurylymyn biletin adamǵa qazaqshany úırený asa qıyn emes. Ekeýi de jalǵamaly tilderge jatady. Iаǵnı túbir sóz ózgermeıdi, oǵan jalǵaýlar men jurnaqtar jalǵanyp otyrady. Sóılemdegi sózderdiń ornalasý tártibi de eki tilde birdeı», dep jaýap bergen bolatyn.

Iá, munyń bárin biz qazaq mektebinde oqyp, qazaq tilin bilip shyqqan adamnyń aldynan ashylatyn mol múmkindik retinde aıta alamyz. Shyǵys Azııa tilderinen bólek, qazaq jáne arab tilderiniń sózdik qory turǵysynan jaqyndyǵyn da eske sala ketý kerek. Bul eki til grammatıkalyq turǵydan uqsas bolmasa da, ıslam dininiń kelýimen tilimizge kóptegen arab jáne parsy sózderi enip, ana tilimizdiń sózdik qorynyń jartysyna jýyǵyn qurap otyrǵany belgili. Jalpy, qazaqtar úshin arab jáne parsy tilderin úırený óte ońaı. О́ıtkeni eger siz qa­zaqsha-arabsha nemese qa­zaqsha-parsysha sózdikti ashyp qa­raıtyn bolsańyz, árbir úshin­shi sózdiń eki tilge de ortaq eke­nin kóresiz.

300 mıllıonnan astam adam sóıleıtin arab tili álemdegi eń iri 5 tildiń qataryna kiredi. Ony bilgen adam úshin jańa bir tanys ta beıtanys álemniń, ulan-ǵaıyr keńistiktiń esigi ashylady. Ol tilde bizdiń ata-babalarymyzdyń búgingi urpaq­qa qupııasy ashylmaı jatqan talaı eńbekteri jazylǵan. Mun­daı eńbekterdiń kóbi qazir arab elderiniń muraǵattarynda saq­taý­ly. Onyń bárin zerttep, jaryqqa shyǵarý, qazaqtyń tumsa tarıhyn túgendeý úshin áli kúnge arab tilin biletin zert­teýshi ǵalymdar tapshy. Son­­dyqtan buny da qazaq mekte­bin­de bilim alǵan jastarymyz úshin úlken múmkindik jáne ult aldyndaǵy mindet dep uǵynýǵa bolady.

Budan bólek, búginde 200 mıl­lıondaı adam sóıleıtin túrki tilderin de nazardan tys qaldyrmaý kerek. Qazaq tilin biletin adam Shyń­jań­nan Túr­kııa­ǵa deıingi keńistikte ómir súrip jatqan ondaǵan túrki ha­lqynyń ókilderimen erkin sóılese beredi. Osy aıtylǵan jaıttardyń bárin nazarǵa alatyn bolsaq, qazaq tili keı­bi­reýler aıtatyndaı «tek tur­mys­ta qoldanylatyn», «artta qalǵan» til emes, álemdik keńis­tikte múmkindigi orys tilinen kem túspeıtin kúsh-qýatqa ıe eken­digin kóremiz. Al eń bas­ty­sy, «ana tiliń – aryń bul» degen qaǵıdany negizge alyp, ata-babamyz muraǵa qaldyrǵan qun­dylyǵymyzdy saqtaý jáne ony urpaqqa aman-esen tabystaý arly adamnyń isi ekendigin esten shyǵarmaǵanymyz lázim.