Qazaqstan – halyqtyń áleýmettik máselesin birinshi orynǵa qoıatynyn zańmen bekitken memleket. Osyǵan baılanysty eldi azyq-túlikpen, kıim-keshekpen qamtamasyz etý qanshalyqty strategııalyq mańyzǵa ıe bolsa, ınfraqurylymmen qamtýdyń da sonshalyqty máni zor. О́ıtkeni elimizdiń árbir azamaty ózin áleýmettik, quqyqtyq jaǵynan jan-jaqty qorǵalǵanyn sezine bilýi kerek. Bári de salystyrmaly túrde baıqalady. Máselen, keńestik dáýirde adamdar jabyq saıasat sheńberinde ómir súrdi. Shetelge shyǵýǵa kópshiligine qarjylaı jaǵdaı múmkindik bermedi, ekinshiden saıası ıdeologııa tosqaýyl boldy. Búginde ashyq saıasattyń nátıjesinde azamattarymyz dúnıe júzin aralap júr. Osylaısha elderdi salystyra otyryp, Qazaqstannyń jaǵdaıyn bilip otyr. Aıtyp ótkenimizdeı, qaı elde áleýmettik máselege basa kóńil bólinbese, sol eldiń halqy da ózin shynaıy baqytty sezine almaıdy. Sondyqtan bizdiń Úkimet barynsha azamattardyń áleýmettik máselesin sheshýge tyrysyp jatyr. Tipti kóptegen damýshy memlekette halqyna Qazaqstandaı jaǵdaı jasamaǵan. Basty qalalary damyp, shet aımaǵy órkenıet kóshinen biraz artta qalyp qoıǵan elder óte kóp. Qudaıǵa shúkir, Qazaqstan olardyń qasynda áldeqaıda kóshilgeri tur. Aıtalyq, búginde ınfraqurylym máselesi boıynsha aýyl men qalanyń aıyrmashylyǵy azaıyp barady. Buryn tezek terip, kúl shyǵaryp júrgen apa-jeńgelerimiz qazir kógildir otynnyń raqatyn kórip otyr. Árıne, barlyq aýylda emes. Degenmen tabıǵı gaz barǵan eldi mekender sany elimiz boıynsha jyldan-jylǵa artyp keledi. Qazaqstan syrtqa gaz eksporttaıdy. Magıstarldi gaz qubyrynan búginde qanshama aýyl kógildir otynǵa qosylǵan. Tipti osy kúnge deıin múldem gaz bolmaǵan soltústik óńirlerge de tabıǵı gaz tartylyp jatyr. Osynyń barlyǵy – elimizdiń áleýmettik máselege asa mán berýiniń nátıjesi.
Shymkent qalasyn alyp qarasaq, burynǵy kezben salystyrǵanda halyqtyń jaǵdaıy áldeqaıda túzelip qalǵanyn baıqaımyz. Aýyz sý, gaz barmaǵan shalǵaı eldi meken turǵyndary osy kúnde órkenıet ıgiligin kóre bastady. Memleket qyrýar qarjy jumsap, halyqtyń jaǵdaıyn jasaýǵa bar kúsh-jigerin salyp jatyr. Sebebi Qazaqstannyń bar baılyǵy – halqy. Sonymen birge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtyp ótkendeı, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn respýblıkanyń árbir azamaty sezinýge tıis. Iаǵnı Qazaqstannyń tapqan tabysy men bar baılyǵy azamattarynyń jaıly ómirin qalyptastyrýǵa jumsalýy kerek. Memleket basshysynyń ádiletti Qazaqstan quramyz degen bastamasynyń negizinde de osy ıdeıa jatyr dep oılaımyz.
Jańa ınfraqurylym júıelerdi tartý joǵary qarqynmen júrýde. Endigi kezekte olardy kútip ustaý, jańartý máselesi kún tártibine shyǵyp otyr. О́ıtkeni kóptegen ınjenerlik-kommýnıkasııalyq júıeler sonaý keńestik zamanda tartylyp, búginde ábden eskirgen. Endi solardy qaıta jańalaýdyń sáti týdy. Bul jumystardy der kezinde atqarmasa, erteń apatty jaǵdaılar oryn alyp, eki ortada halyq qınalyp qalýy múmkin. Sondyqtan bul másele – el Úkimetiniń, jergilikti ákimdikterdiń basty nazarynda. Al eski ınfraqurylymdy jańalaý qyrýar qarjyny talap etetini belgili. Atalǵan problemany sheshýdiń jolyn Prezıdent óziniń byltyrǵy Joldaýynda naqty atap kórsetti.
«Monopolııanyń tabysyn shekteý qajettigi men ınfraqurylymǵa ınvestısııa salýdy qamtamasyz etý arasynda tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy. Elimizde elektr qýatymen qamtamasyz etetin jelilerdiń úshten ekisiniń, jylý kommýnıkasııasynyń 57 paıyzynyń jáne sý qubyry jelisiniń jartysyna jýyǵynyń tozyǵy jetken. Osydan-aq biraz jaıtty ańǵarýǵa bolady. Tarıfterdi kúshpen ustap turýdyń aqyry – sonyń bárin kezekpen óshirýge jáne túrli apatty jaǵdaılar týyndaýyna ákep soqtyrady. Osynyń saldarynan azamattardyń densaýlyǵyna jáne ómirine qater tónedi. Monopolııaly naryqtarda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» degen jańa tarıf saıasatyna kóshý kerek. Jeliler men qýat kózderiniń tozý deńgeıin keminde 15 paıyzǵa azaıtý qajet. Tarıf ınfraqurylymǵa qarjy salǵany jáne ashyqtyqty qamtamasyz etýdiń memlekettik monıtorıngi júıesine qatysqany úshin beriledi. Menshik ıesi ınvestısııanyń aıtarlyqtaı bóligin tarıftiń emes, óz qarjysynyń esebinen salýǵa tıis», degen edi Memleket basshysy.
Osy oraıda Shymkent qalasyn aýyz sýmen qamtamasyz etip otyrǵan iri mekemeniń biri «Sý arnasy-Marketıng» seriktestigi ınvestısııalyq baǵdarlamaǵa qatysyp otyrǵan belsendi kompanııanyń biri sanalady. Jýyrda kompanııa qyzmeti men ınfraqurylymdy jańalaý boıynsha halyq aldynda esep berdi. Sonaý toqsanynshy jyldyń aıaǵynan bastap halyqqa qaltqysyz qyzmet kórsetip kele jatqan mekeme shırek ǵasyrdan asa ýaqyt ishinde kóptegen ıgi isti atqaryp úlgerdi. Ásirese turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý salasynda jetken jetistikteri kóp.
«Sý arnasy-Marketıng» JShS bas dırektorynyń orynbasary Janatbek Turdalıevtiń aıtýynsha, Tabıǵı monopolııalardy retteý týraly QR zańyna sáıkes ınvestısııalyq baǵdarlamalardyń oryndalýy jóninde tabıǵı monopolııa sýbektileri tutynýshylar men qoǵamdyq uıymdar aldynda jylyna eki ret esep berýge mindetti. Osy oraıda mekeme ókili tarıftik smetanyń oryndalǵany jáne tutynýshylarǵa kórsetilgen qyzmetter jóninde baıandap berdi. О́z kezeginde seriktestik ıeliginde nemese teńgeriminde 1 900 shaqyrym sý qubyrlary jáne 463 shaqyrym káriz júıeleri bar. Odan bólek mekemege
5 sý kózi, shaıyndy sýlardy tazartatyn qondyrǵylar qaraıdy. Kompanııa 1 mln-nan asa halyqqa jáne 8 myńnan joǵary memlekettik uıymdarǵa, kommersııalyq nysandar men óndiris oryndaryna sýmen jabdyqtaý men káriz júıeleriniń servıstik qyzmetin kórsetedi. Bas dırektor orynbasarynyń habarlaýynsha, mekeme ınvestısııalyq baǵdarlamany sátti oryndap keledi. Máselen, 10 shaqyrymnan asa sý qubyrlary aýystyrylypty. 1 200 metr káriz júıeleri jańalandy. Sondaı-aq búginde qaladaǵy shaıyndy sýlardy tazalaıtyn qondyrǵy qýatyn qosymsha táýligine 50 tekshe metrge arttyrý boıynsha jumystar júrip jatyr. Seriktestik ınfraqurylymdy jańartý boıynsha Eýropalyq damý jáne qaıta qurý bankimen áriptestik baılanys ornatyp, qarjy ınstıtýtynyń nesıesin paıdalanýda. Byltyr bankpen arnaıy kelisimshartqa qol qoıypty. Soǵan sáıkes bıyl tıisti jumystar atqarylyp jatyr.
«Investısııalyq baǵdarlama tarıf esebinen ınfraqurylymdy jańalaýǵa baǵyttalǵan. Osy boıynsha byltyr Prezıdent óziniń Joldaýynda tozyǵy jetken ınjenerlik júıelerdiń úlesin 15 paıyzǵa tómendetý jóninde tapsyrma berdi. Osyǵan baılanysty biz sý qubyrlaryn jańalaý boıynsha 21 mlrd teńgege ınvestısııalyq baǵdarlama daıyndap, ókiletti organǵa usyndyq. Alaıda bizdiń usynysymyz bıyl qabyldanbady. Kelesi jyly qaıta qaralatyn shyǵar degen úmittemiz. О́ıtkeni biz ázirlegen baǵdarlamany júzege asyrmasaq, sý qubyrlarynyń tozý deńgeıi jyldan-jylǵa arta beredi. Ol ári qyzmet sapasyna da keri áserin tıgizýi múmkin. Sebebi tozǵan sý qubyrlarynan ekinshi márte lastaný jaǵdaıy oryn alýy ǵajap emes. Mundaı jaǵdaıda ártúli zııandy zattar sýmen aralasyp halyq tutynǵan sý sanıtarlyq talapqa saı bolmaı qalýy yqtımal. О́z kezeginde káriz júıeleriniń deńgeıin 5 paıyzǵa tómendetýge Úkimet arnaıy qarjy bóldi. Endigi kúterimiz sý qubyrlaryn jańalaýǵa bólinetin qarajat», dedi J.Turdalıev.
Mekeme ókiliniń málimdeýinshe, ınfraqurylymdy jańalaý tarıf esebinen júzege asyrylýǵa tıis. Bul rette «Sý arnasy-Marketıng» seriktestiginiń ınvestısııalyq shyǵyndary respýblıkanyń ózge óńirlerimen salystyrǵanda óte joǵary. Iаǵnı tabysynyń 42 paıyzyn teńgerimindegi barlyq qondyrǵy, qubyrlardy jańalaýǵa jumsaıdy. Sol úshin Eýropalyq damý jáne qaıta qurý bankinen 6 márte nesıe alǵan. Onyń jalpy kólemi 18 mlrd teńgeni quraıdy. Osy qarajattyń barlyǵyn mekeme modernızasııa men jóndeý, qaıta qalpyna keltirý jumystaryna jaratty. Bank kompanııaǵa senim bildirip, uzaq jylǵa tómen paıyzben nesıe bergenin de ataı ketken jón. Osy qarajatqa myń shaqyrymdaı sý qubyrlary aýystyryldy. Áli dál osyndaı kólemde aýystyrylmaǵan sý qubyrlary bar. Kompanııanyń endigi mindeti – solardy jańalaý. Ol úshin jyldan-jylǵa tarıfti az-azdan kóterý máselesi júzege asyrylady. Sóıtip sonyń esebinen jınaqtalǵan qarjyǵa qalǵan sý qubyrlary aýystyrylady. Maman Prezıdenttiń tarıf arqyly ınvestısııa tartý bastamasyn quptaıdy. О́ıtkeni jańalaý jumystary arqyly erteńgi kúni qyzmet sapasynda eshqandaı olqylyqtar oryn almaıtyn bolady, halyqtyń taza aýyzsý tutynýy 24 saǵat boıy úzdiksiz jalǵasady. Al tarıfti kóterý máselesin mekeme ózi sheshpeıdi. Ol tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetiniń óńirlerdegi departamentteriniń quzyretine jatady. Kompanııa ókiliniń aıtýynsha, bıyl sýǵa tarıf 1,6 paıyzǵa ósken. Aýyzsý baǵasy Prezıdenttiń kommýnaldyq salada qyzmet isteıtin mamandardyń aılyq jalaqysyn kóterý maqsatynda ósip otyr. Jalpy «Sý arnasy – Marketıng» seriktestigi tarıf deńgeıi boıynsha respýblıkadaǵy óńirler arasynda 7-orynda tur.
«Negizinen kórsetiletin qyzmet tarıftiń arzan, qymbattylyǵymen ólshenbeıdi. Eń áýeli qyzmettiń sapasy sarapqa salynady. Ekinshiden árbir adamnyń bir aıda sýǵa tólegen qarjysymen esepteledi. Osy rette qaladaǵy tutynýshylardyń jetpis paıyzy bir aıda 200 teńgeniń kóleminde sý men káriz júıesin paıdalanǵany úshin tólem júrgizedi. Ol degenińiz kúnine shaqqanda bar-joǵy 7 teńgeniń kóleminde bolady. Bul qala halqynyń sýdy únemdep, shashpaı-tókpeı paıdalanatynyn kórsetedi. Sý shyǵynynyń bolmaýy ári tutynýshyǵa ári bizge de tıimdi», dedi J.Turdalıev.
Aıta ketken jón, mekeme Eýropalyq damý jáne qaıta qurý bankinen qansha kólemde nesıe alsa, memleket de sonsha mólsherde sýbsıdııa bóledi. Bul jóninde atalǵan qarjy uıymy men Qazaqstan Úkimeti arasynda arnaıy kelisim jasalǵan. Máselen, kompanııa 1 mlrd teńgege atqarylatyn jumystardyń tıisti qujattaryn ótkizip, mindettemelerdi tolyq oryndasa, bank 500 mln teńge nesıe beredi, Úkimet te sonsha kólemde sýbsıdııa qarastyrady. Investısııalyq salymdardy kóbeıtýge baǵyttalǵan tarıftik saıasat qarjy tartýdyń mundaı tásilin de qup kóredi. Qarajat qaı kózden kelse de birinshi kezekte jańǵyrtýǵa jumsalýǵa tıis. Mekeme ókiliniń aıtýynsha, 2 myń shaqyrymǵa jýyq sý qubyrlarynyń jartysy aýystyryldy. Endi qalǵany 924 shaqyrym bolsa, sonyń búgingi tańda 19 paıyzy jańalanyp úlgerdi. Al joǵaryda atalǵan ınvestısııalyq baǵdarlamada kórsetilgen 21 mlrd teńge 118 kósheniń boıyndaǵy ábden eskirip, tozyǵy jetken 330 shaqyrym sý qubyrlaryn aýystyrýǵa ketedi.
Sonymen búgingi tańda Shymkenttegi jalpy sý qubyrlarynyń tozý deńgeıi 60 paıyzǵa jetip otyr. Eger mekeme ázirlegen ınvestısııalyq baǵdarlama qabyldanyp, tıisti qarajat bólinse, tozý kórsetkishi 5-6 paıyzǵa tómendemek. Mamannyń málimdeýinshe, tozý deńgeıi jylyna 3 paıyzǵa artyp otyrady eken. Al 1 qubyrdyń paıdalaný merzimi 50 jyldy quraıdy. Sondyqtan jańartý, jóndep qaıta qalpyna keltirý jumystaryn 100 paıyzǵa oryndap tastaý múmkin emes. Bul – úzdiksiz júretin úderis. Degenmen eń tıimdisi – Prezıdent aıtqandaı, ınjenerlik júıelerdiń tozý deńgeıin 15-20 paıyzdan asyrmaý. Bul rette maman Memleket basshysynyń tarıftik saıasaty durys júzege asyrylsa, mundaı dárejege jetýge bolatynyn aıtady. Ol úshin uzaq merzimdi jospar quryp sol boıynsha kesteden qalmaı jumys atqaryp otyrý kerek eken.
Investısııalyq baǵdarlamany júzege asyryp otyrǵan Shymkenttegi taǵy bir kommýnaldyq mekemeniń biri – «Qýatjylýortalyq-3» kompanııasy. Búgingi tańda atalǵan kásiporyn qalany qysqa daıyndaý maqsatynda úlken dıametrli magıstraldy jylý qubyrlaryn aýystyryp jatyr.
Atalǵan mekemeniń bas ınjeneri Nurbek Orynbaevtyń aıtýynsha qubyrlardy aýystyrý jumystary kestege saı atqarylyp jatyr. Munymen qosa qysqy jylytý maýsymynda tutynýshylardy sapaly jylýmen jáne ystyq sýmen qamtamasyz etý maqsatynda jaz aılarynda derbes qazandyqtar da jóndeýden ótkiziledi.
Shymkent qalasynyń energetıka jáne ınfraqurylymdy damytý basqarmasy men «Qýatjylýortalyq-3» kommýnaldyq kásiporny arasynda túzilgen kelisimshartqa sáıkes megapolıstiń 16 aýmaǵynda jalpy uzyndyǵy 8,8 shaqyrymdy quraıtyn ishkioramdyq jylý júıeleri jańartylýda. Atap aıtqanda, qurylys jumystary Gagarın kóshesi men 18-shi shaǵyn aýdandaǵy Erimbetov – Rusqulov kósheleriniń qıylysynda júrip jatyr. Jospar boıynsha qubyrlardy jańalaý jumystary bıyl 1 qyrkúıekke deıin tolyq aıaqtalady. Osy maqsatqa oraı jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetten 6,3 mlrd teńge qarjy qaralǵan. Osy jalpy qarajattyń joǵaryda atalǵan 8,8 shaqyrym jylý qubyrlaryn aýystyrýǵa 3,2 mlrd teńgesi jergilikti bıýdjetten bólindi. Al respýblıkalyq qazynadan qaralǵan qalǵan qarjyǵa 9,3 shaqyrym jylý júıesin jańalaý kózdelip otyr. Osyǵan sáıkes megapolıstiń Adyrbekov, Orynbaev, Gagarın, Abaı, Gromov kóshelerindegi jáne Nursát turǵyn alabyndaǵy magıstraldi jylý qubyrlary aýystyrylady. О́z kezeginde Adyrbekov pen Orynbaev kóshelerindegi jylý júıesin jańalaý jumystary bastalyp ketse, Nursát turǵyn alabynda qurylys osy tamyz aıynda qolǵa alynady. Al qalǵan kóshelerdegi jylý qubyrlaryn jańalaýǵa kelsek, qalalyq prokýratýranyń usynysymen jobalaý-smetalyq qujattamasy qaıta túzetilip, memlekettik saraptama qaraýyna joldanǵan. Qubyrlardy jańalaý jumystarynyń nátıjesinde, qaladaǵy jylý júıeleriniń tozý deńgeıi 37-den 36 paıyzǵa tómendeıdi. Shahardaǵy jylý júıeleriniń jalpy uzyndyǵy 838,6 shaqyrymdy quraıdy. Sonymen birge sorǵy stansalary men basqa da qondyrǵylar tekserýden ótýde. Shymkentte jalpy 2 076 kópqabatty turǵyn úı bar. Abaı aýdanynda qysqy daıyndyq jumystary – 81 paıyzdy, Ál-Farabı aýdanynda – 38 paıyzdy, Eńbekshi aýdanynda – 40 paıyzdy, Qarataý aýdanynda – 39 paıyzdy, Turan aýdanynda 35 paıyzdy qurap otyr. Negizinde qalaǵa jylý berý aýmaǵy shartty túrde ońtústik jáne soltústik bolyp bólinedi. Ońtústik aýmaǵyna kiretin shaǵynaýdandar jylýdy «3-Jylýenergoortalyqtan» alady. Al soltústik amaǵyndaǵy shaǵynaýdandarǵa jylý jeke qazandyqtar arqyly beriledi. Shaharda jalpy sany 23 jeke qazandyq bar. Barlyǵy da «Qýatjylýortalyq-3» mekemesine qaraıdy. Solardyń ishindegi eń úlkeni – Nursát shaǵynaýdanynda ornalasqan 160 Gkal quraıtyn qazandyq. Búgingi tańda atalǵan qazandyq arqyly ákimshilik-iskerlik ortalyǵyndaǵy 127 kópqabatty úıge ǵana jylý berilip jatyr. Iаǵnı qazandyq óziniń qýattylyǵynyń 20-25 paıyzyn ǵana jumsap otyr. Qalǵany rezervte tur. Aldaǵy jospar boıynsha «3-Jylýenergoortalyqtan» jylý alyp otyrǵan 540-qa jýyq úı men 200-deı mekeme osy jeke qazandyqqa qosylmaq.
«Qysqa daıyndyqqa qyzý kirisip jatyrmyz. Bul, eń birinshiden, jylý qubyrlaryn aýystyrý jumystarynan bastalady. Jylý júıeleriniń tozý deńgeıi boıynsha Shymkent – ázirge jasyl aımaqta. Degenmen jańǵyrtý men qaıta qalpyna keltirý jumystaryn úzdiksiz jalǵastyra berý kerek. Oǵan tarıften túsken tabys qarajatyn ınfraqurylymdy jańalaýǵa jumsaýǵa múmkindik beretin ınvestısııalyq baǵdarlama úlken kómegin tıgizip otyr. Negizinen «Qýatjylýortalyq-3» mekemesine jol boıyndaǵy jylý qubyrlary qaraıdy. Al kópqabatty úıdegi jylý júıeleriniń sapasyna mekeme jaýapty emes, bul mindet kondomınıým nysandarynyń jaýapkershiligine kiredi. Sondyqtan jylýǵa baılanysty qysta bolatyn turǵyndardyń shaǵymyna kópqabatty úılerdegi jylý júıeleriniń aqaýlyǵy tikeleı kináli. О́ıtkeni mekeme jylýdy talapqa saı temperatýrada barlyq kópqabatty úı men nysandarǵa birdeı beredi. Sondyqtan osy kezden bastap turǵyndar ishki jylý júıelerin jóndeýge nemese jańasyna aýystyrýǵa jáne de qysymdaý jumystaryn der kezinde júrgizýge kirise berýi kerek. Kóbinese ortaq basqarýdyń tásiline kóshken kópqabatty turǵyn úıler qysqy jylytý maýsymyna daıyn bolsa, kerisinshe kondomınıým nysany retinde tirkelmegen qaraýsyz úıler qysqa daıyn emes bolyp shyǵady. Ony byltyrǵy jylytý maýsymynda da baıqadyq. О́tken qysta qatty aıaz bolǵanda keıbir úılerdiń jertólesinde tıisti qymtaý jumystary júrmegendikten qubyrlary qatyp qalyp jatty. Sondyqtan turǵyndarǵa aldaǵy qysqy jylytý maýsymyna daıyndyqqa jaýapkershilikpen qarasa degen ótinishim bar. Al jalpy bıylǵy qysty aman-esen ótkizip alýǵa jylý berýshi mekeme tas-túıin daıyn. Bıýdjettik uıymdarǵa qajetti otyn qoryn tasymaldaıtyn kompanııalarmen kelisimshart túzilgen. Sonymen birge qysqy jylytý maýsymyna ázirlik jumystary qatań baqylaýǵa alynǵan, apta saıyn turaqty monıtorıng júrgizilip otyrady», dedi Nurbek Orynbaev.
