Tarıhqa kóz júgirtsek, dúnıejúzinde artta qalǵan agrarly elden oqý arqyly ındýstrıaldy memleketke aınalǵan talaı mysaldy kóremiz. Máselen, talaı jyl Japonııanyń qolastynda bolǵan, odan eki lagerge bólinip azamattyq soǵysty bastan keshirgen, sońynda óz aldyna bólek el bolyp qalyptasqan Ońtústik Koreıa o basta aýyl sharýashylyǵymen kún kórgen qarapaıym ǵana el edi. Koreı basshylyǵy bizdegi «Bolashaq» sekildi arnaıy baǵdarlama quryp, sol boıynsha jastardy shetelde oqytty. Indýstrııasy damyǵan Batys memleketterinde ınjenerlik-tehnıkalyq mamandyqty meńgerip kelgen jastar óz Otanynda ónerkásipti damytyp, Ońtústik Koreıany shyn máninde elektronıka men kólik, turmystyq tehnıka óndiretin derjavaǵa aınaldyrdy. Kórshiles Qytaı eli de kezinde Batystyń ınvestorlaryna búkil jaǵdaıdy jasady. Arzan eńbek kúshin usyndy. Sóıtip ózderi sheteldik sheberlerdiń qasynda kómekshi bolyp júrip solardan tehnologııanyń qyr-syryn meńgerdi. Aqyrynda tehnologııany ózderi damytýǵa, nebir zamanaýı tehnıkalar jasap shyǵaratyndaı qabiletke ıe bolyp, búginde ǵaryshqa áýe kemesin ushyryp, Mars ǵalamsharyn zerttep júr. Osynyń barlyǵy jaıdan jaı kelmeıdi, tynymsyz eńbek pen tereń bilimniń, izdenistiń nátıjesinde paıda bolatyny anyq.
Joǵaryda atalǵan tájirıbeler bizdiń elde de júzege asyp jatyr. Jyl saıyn «Bolashaq» baǵdarlamasymen qanshama shákirt shetelde bilimin shyńdap elge oralyp jatyr. Odan bólek elimizde sheteldik áriptestermen birlesip ashqan kóptegen kásiporyn jumys istep tur. Arnaýly jáne joǵary oqý ornynda oqıtyn stýdentter dýaldi oqytý júıesi boıynsha atalǵan kásiporyndarda aýdıtorııada alǵan teorııalyq bilimin praktıkamen ushtastyrýǵa múmkindik aldy.
Qazaq bolmysynan zerek, alǵyr halyq. Ultymyz orta ǵasyrda qaǵaz qalamǵa kóp júginbegen, memlekettik basqarý isinde de qujat aınalymy degen tájirıbeni kóp qoldanbaǵan, biraq soǵan qaramastan este saqtaý qabileti, oı ushqyrlyǵy keremet bolǵan. Bul qasıet dástúri men ómir súrý salty túrli jaǵdaılardyń saldarynan ózgeriske ushyrap, búginde basylyp qalǵanymen halqymyzdyń boıynda ushqyny áli de bar. Endigi maqsat osy qabiletimizdi oıatyp, talantymyzdy qaıta ashyp, sapaly bilim men sanaly tárbıege negizdelgen qazaqtyń «altyn ǵasyryn» týdyrý. Osy oraıda Úkimet tarapynan kóptegen jumys atqarylyp jatyr. Máselen, búginde oqımyn degen jasqa eshqandaı kedergi joq. Ilimi bar bala qaı jerde de óziniń talantymen top jara alady. Ásirese tehnıkalyq mamandyqtarǵa granttar úlesi birshama artty. Iаǵnı bilimdi jastyń tegin oqýyna múmkindik bar. Oqýyn bitirgen talantty túlekterdi de búginde kásiporyndar qushaq jaıa qarsy alýǵa daıyn. О́ıtkeni olarǵa da bolashaǵy zor bilikti mamandar aýadaı qajet. Sonymen birge jas ǵalymdardyń ashqan jańalyǵyn kommersııalandyrýǵa, ıaǵnı ony ómirde naqty iske asyryp, bıznestiń bir jobasy retinde tabys kózine aınaldyrýǵa Úkimet tıisti jaǵdaı jasap otyr. Keıingi jyldary otandyq ǵylymdy damytýǵa úlken serpin berildi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı Jarlyǵymen ulttyq ǵylym akademııasy memlekettiń qamqorlyǵyna ótti, ekinshiden otandyq ǵylym salasyna bólinetin ishki jalpy ónimniń úlesi birshama artty. Mundaı qadamdar keleshekte ǵylymnyń damýyna, elimizdiń naǵyz ındýstrıaldy, sıfrlyq memleketke aınalýyna jol ashatyny sózsiz.
Sondyqtan memleket bilim salasyna osy bastan myqtap kóńil bóle bastady. Tek shákirtterge ǵana emes, jas urpaqty bilim nárimen sýsyndatar ustazdarǵa da erekshe qamqorlyq jasalyp otyr. Máselen, osy kúnde muǵalimderdiń aılyq jalaqysy burynǵymen salystyrǵanda birneshe ese kóterildi. Elimizdegi eń kóp tólenetin eńbekaqy bilim salasynda desek qatelespeımiz. Tipti ustazdardyń quqyqtaryn qorǵaıtyn kodeks qabyldandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta jyl saıynǵy Joldaýynda mindetti túrde aǵartýshylyq salany qozǵap, túıtkildi máselelerin ortaǵa salyp, aldaǵy damý josparyn belgileıdi. Máselen, ótken jylǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda Prezıdent bilim týraly baıandap, onyń sapasyn arttyrý jóninde naqty tapsyrmalar bergen bolatyn.
«Orta bilimniń sapasy – tabysty ult bolýdyń taǵy bir mańyzdy sharty. Árbir oqýshynyń bilim alyp, jan-jaqty damýy úshin qolaıly jaǵdaı jasalýǵa tıis. Sol úshin «Jaıly mektep» ulttyq jobasy qolǵa alyndy. Biz 2025 jylǵa deıin 800 myń balanyń zamanaýı mektepte oqýyna jaǵdaı jasaımyz. Osylaısha, apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýysymmen oqıtyn mektep máselesin tolyq sheshemiz. Bul aýyl jáne qala mektepteriniń aıyrmashylyǵyn edáýir azaıtady. Jalpy, mektep salý Úkimet jáne ákimdikter úshin basty mindettiń biri bolýy kerek. Jemqorlar sottalǵanda, olardyń zańsyz tapqan qarjysy memleketke ótip, túgeldeı mektep qurylysyna jumsalýǵa tıis. Úkimet osy bastamany zań turǵysynan rásimdeý týraly sheshim qabyldaýy kerek. Mektep formasyn barlyq oqýshyǵa barynsha qoljetimdi etý asa mańyzdy. Áleýmettik turǵydan álsiz sanalatyn keıbir toptaǵy balalarǵa ony bıýdjet esebinen berý qajet dep sanaımyn. Mektep formasyna arnalǵan memlekettik tapsyrysty otandyq jeńil ónerkásipti damytýǵa beıimdegen jón. Ádiletti Qazaqstandy qurý isinde muǵalimderdiń róli aıryqsha ekeni sózsiz. Memleketimizde keıingi jyldary ustaz mamandyǵynyń abyroı-bedelin arttyrý úshin kóp jumys atqaryldy. Degenmen bul baǵytta áli de birshama ózgerister jasaý qajet. Pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryn akkredıtasııalaýdyń jańa standarty qabyldanady. Sondaı-aq ustazdardyń quzyret aıasy aıqyndalady. Jahandyq ǵylymı-tehnıkalyq damý barysyn eskersek, joǵary synyptarda jaratylystaný-matematıka pánderin jáne aǵylshyn tilin oqytýdy barynsha kúsheıtý mańyzdy», degen edi Memleket basshysy.
Elimiz bilim salasyna erekshe kóńil bólip otyr. Sóz joq munyń mindetti túrde nátıjesi bolýǵa tıis. Elimizdiń ǵylym salasy úlken ózgeris aldynda. Bilimge jasalǵan túbegeıli reformalar jemisin berip, keleshekte elimizdi órge súıreıtin bilimdi urpaq býyny qalyptasatyny anyq. Japonııa nemese Ońtústik Koreıa sekildi el ataný úshin otandyq ǵylym bıikke samǵaýy kerek. Indýstrııalyq, sıfrlyq, ǵaryshtyq tehnologııalardy meńgerip, ózimiz jasaýǵa múmkindik beretin kúsh ol – bilikti kadr. Iаǵnı adam resýrsy. Al bolashaq mamandardyń keni oqýshylar men stýdentter. Endeshe, otandyq ǵylym salasynda úlken serpilis jasaýǵa búgingi shákirtterdiń daıyndyǵy qandaı? Memleket basshysynyń byltyrǵy Joldaýynda aıtylǵan máseleler jergilikti jerde qalaı oryndalyp jatyr? Shymkent qalalyq bilim basqarmasynyń basshysy Janat Tájıevamen bolǵan kezdesý barysynda osy saýaldar tóńireginde naqty jaýap aldyq.
Megapolıstiń bas ustazynyń aıtýynsha, shaharda jyl saıyn jańa mektepter sany artyp keledi. О́ıtkeni ár jyly mektepke baratyn balalar sany 7-8 myńǵa kóbeıip otyr. Bul Qudaıǵa shúkir respýblıkanyń úshinshi qalasyndaǵy demografııalyq ahýaldyń jaqsy ekenin kórsetedi. Halyq sanynyń artýyna tabıǵı ósim oń áserin berse, ekinshi jaǵynan ishki kóshi-qon da demografııalyq kórsetkishterdiń jaqsarýyna septigin tıgizip otyr. Osy oraıda birinshi kezekte balalardy balabaqshamen jáne mekteppen qamtamasyz etý kerektigi túsinikti. Basqarma basshysynyń málimdeýinshe, osy maqsatqa oraı Úkimettiń qoldaýymen shaharda bilim salasyn tıisti ınfraqurylymmen qamtý baǵytynda ońdy ister qolǵa alynyp keledi. Aıtalyq, osy kúnge deıin 1200 oryndyq bilim uıalarynyń qurylys nemese mektep janynan qosymsha ǵımarattar salynyp jatyr. Bul nysandardyń qurylysyn memleket tikeleı bıýdjetten nemese jekemenshik kompanııalar óz esebinen qarjylandyrý ústinde. Sonymen birge jan basyna qarjylandyrý baǵdarlamasymen de bilim berý isi júzege asyp jatyr. Osyndaı aýqymdy qurylys jumystarynyń nátıjesinde qalada mektep jetispeýshiligi máselesi birtindep sheshimin taýyp keledi. Máselen, osydan úsh jyl buryn Shymkentte úsh aýysymdy 21 mektep bolǵan. Al qazirgi tańda úsh aýysymda balalardy oqytatyn bilim oshaqtary múldem joıyldy. Degenmen mektep qurylysy áli de ózekti kúıinde qalyp otyr. Iаǵnı bas ustazdyń pikirinshe, qurylys jumystary toqtap qalmaýy kerek. Sebebi joǵaryda aıtylǵandaı, jyl saıyn megapolıs oqýshylary 7-8 myń balaǵa kóbeıip jatyr. Sondyqtan mektep salý demografııalyq qarqynmen birge júrip otyrmasa oryn jetispeýshiligi máselesi taǵy da kún tártibine shyǵýy ábden múmkin. Osy problemany sheshý maqsatynda Prezıdent tapsyrmasymen «Jaıly mektep» baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Ol bir aýysymda eki myń balany nemese eki aýysymda 4 myń oqýshyny nemese 2,5-5 myń balaǵa deıin qabyldaı alatyn mektep ǵımaratyn salýdy kózdeıdi. Mundaı bilim oshaqtary «Jaıly mektep» dep atalady. Olar da kádimgi bilim oshaqtary sekildi pándik kabınetteri tıisti kórnekiliktermen, kompıýter basqa da elektrondy bilim berý quraldarymen jabdyqtalǵan, qysqasy balanyń alańsyz bilim alýyna bar jaǵdaı qarastyrylǵan mektep bolady. Osy rette qala ákimdigine qurylys erejesinde kórsetilgen standartty bilim uıasynan bólek «Jaıly mektep» baǵdarlamasy boıynsha 1200-den eki-úsh ese kóp bala syıatyn bilim berý mekemesin salý týraly tapsyrma kelip túsken. Al onyń qurylysyna jaýapty bolyp «Samuryq-Qazyna» ulttyq kompanııasy bekitilgen. Respýblıka kóleminde salynatyn jaıly mektepterdiń qatarynda Shymkenttiń alar úlesi – 25 bilim oshaǵy. Bıyl satyp alý konkýrstary aıaqtalyp, 12 mekteptiń qurylys jobasyn iske asyrý bastaldy. Kelesi jyly «Jaıly mekteppen» boı kótergen bilim oshaqtarynyń on ekisi de paıdalanýǵa beriledi dep josparlanyp otyr. Bul mektepter megapolıstiń halqy tyǵyz ornalasqan, birneshe bilim oshaǵyn salýǵa suranys týdyrǵan aýmaqtardan turǵyzylyp jatyr. Basqarma basshysy «Jaıly mektep» boıynsha qurylysy bitip, el ıgiligine paıdalanýǵa beriletin 2024 jyldy shahar úshin qýanyshqa toly mańyzdy jyl bolady dedi. Sonymen birge osy jyldyń ózinde jan basyna qarjylandyrý baǵdarlamasy boıynsha jańadan 18 mektep ashylyp, oqýshylar men ata-analardyń kózaımyna aınalmaq. Sondaı-aq bas ustaz óz sózinde shahardyń úsh aýysymdy mektepterden qutylýy bilim sapasyn jaqsartýǵa naqty tapsyrmalar men josparlar bekitken Prezıdent bastamasynyń jáne Memleket basshysynyń mindettemelerin der kezinde oryndaǵan Úkimet pen jergilikti ákimdiktiń jumysynyń nátıjesi dep biletinin jetkizdi.
– Bilim basqarmasy balalardy oqytyp, tárbıe jumysyna jaýap beretin quzyrly organ bolǵandyqtan, bul mindetke bizben birdeı atsalysatyn densaýlyq saqtaý, sáýlet, ishki saıasat, mádenıet, sport syndy basqa da memlekettik mekemelermen tyǵyz qarym-qatynasta jumys júrgizedi. Qansha degenmen barlyǵymyzdyń ılegenimiz bir teriniń pushpaǵy ǵoı. Árbir basqarma memlekettik qyzmettiń bir tarmaǵy bolsa jas urpaqtyń jaýapkershiligine kelgende barlyǵy tutasa kele bir kúshke aınalady. Bıyl qalamyzǵa Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev arnaıy is-saparmen kelgen edi. Mektepterdiń jaǵdaıymen tanysqan mınıstr qala ákimi Murat Áıtenovpen birge Shymkenttiń bilim salasyn damytýǵa arnalǵan 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn bekitti. Atalǵan qujat 114 bólikten turady. Árqaısysynyń óz ındeksi men kórsetkishteri bar. Megapolıstiń bilim salasy jyl saıyn sol kórsetkishterdi baǵyndyryp otyrýǵa tıis. Indıkatorlardyń qoıylý sebebi aǵartýshylyq salada qalaı bolǵanda da ózindik problemalary bolady. Al olardy túbegeıli joıý nemese birjaqty sheshý úshin arnaıy maqsattar belgilenedi. Mine osy maqsattarǵa jetken ýaqytta problemalar da sheshilgen bolyp sanalady. Jol kartasyn bylaısha aıtqanda, bilim salasyn damytýdyń is-sharalar jospary dep te ataýǵa bolady, – dedi Janat Tájıeva.
Bas pedagogtiń málimdeýinshe, 2022 jylmen salystyrǵanda bıyl balalardy qorǵaý ındeksi boıynsha Shymkent respýblıka kóleminde segizinshi orynnan tórtinshi orynǵa kóterilgen. Munda bilim, densaýlyq, jol kólik oqıǵasy, quqyqbuzýshylyq sııaqty barlyq jaǵdaıat esepke alynady. Iаǵnı osy salalar boıynsha jumystar nátıjeli bolǵandyqtan megapolıs reıtıngisi joǵary bolyp otyr. Osy oraıda 2029 jylǵa qaraı Jol kartasymen balalardy qorǵaý ındeksi odan saıyn jaqsara túsetin bolsa, onda sózsiz Shymshahar respýblıkada budan da joǵary satylarǵa kóteriledi.
Basqarma basshysy óz sózinde bilim sapasy da erekshe nazarda ekenin málimdedi. Máselen, osydan úsh jyl buryn mektepterdegi modıfıkasııalanǵan jańa kabınetter úlesi bar-joǵy 32 paıyzdy ǵana quraǵan bolsa, búgingi tańda bul kórsetkish 85 paıyzǵa jetipti. Balanyń durys bilim alýy úshin materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń talapqa saı bolýy qajet ekeni anyq. Bul rette bilim oshaqtaryn aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýden ótkizý, kabınetterdi tıisti qural-jabdyqtarmen jaraqtandyrý, kompıýtermen jáne basqa da sıfrlyq quraldarmen qamtamasyz etý ýaqyt aǵymyna saı júrgizilip keledi. Osynaý jumystardyń túpki mán-maqsaty barlyq mektepti úlgili oqý ordasyna aınaldyrý. Tipti sońǵy jyldary bul úderis edáýir joǵary qarqyn aldy dese bolady. Sondyqtan da búginde megapolıstiń aǵartý salasy respýblıka kóleminde mektebiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jaǵynan myqty óńirlerdiń qataryna kiredi. Endeshe, memleket tarapynan osyndaı múmkindikter jasalyp jatqanda onyń da mindetti túrde qaıtarymy bolýy kerek emes pe? Al bilim salasy memleket kórsetken qamqorlyqqa tek sapamen jaýap berýge tıis. Iаǵnı qanshalyqty materıaldyq-tehnıkalyq baza jaqsarǵan saıyn oqýshylardyń da bilim deńgeıi artyp otyrýy kerek. Bul mindettiń oryndalýy bala bolashaǵyna salynǵan qyrýar ınvestısııanyń aqtalǵanyn bildiredi. Bilim sapasy degenimiz – eń áýeli jaqsy oqıtyn oqýshylardyń statıstıkalyq kórsetkishi. Bul boıynsha Shymkenttiń úlesi 58 paıyzdy quraıdy. О́z kezeginde respýblıka deńgeıinde ortasha kórsetkish 52 paıyzǵa teń. Demek megapolıstiń bilim sapasy orta deńgeıden joǵary degen sóz.
– Memleket oqýshylardyń bilim alýyna, ustazdardyń alańsyz jumys isteýine bar jaǵdaıdy jasap otyr. Osyǵan baılanysty sapa da barlyq parametr boıynsha jaqsarýǵa tıis. Sondyqtan bilim basqarmasy tarapynan qyzmettiń sapasy talapqa saı ma degen saýalǵa jaýap alý maqsatynda saraptaý jumystaryn júrgizip jatyr. Eń áýeli ustazdardyń bilim deńgeıi sarapqa salyndy. Zerdeleý jumystarynyń nátıjesinde keıbir muǵalimderdiń biliktiligi tómen ekeni, tipti birnesheýiniń jalǵan dıplommen jumys istep kelgeni anyqtaldy. Osy rette birinshi kezekte pedagogterdiń shákirt tárbıeleý isindegi sheberlikterine aıryqsha kóńil bóletin bolamyz. Aldaǵy ýaqytta úzdik ustazdardy irikteý jumystary qolǵa alynady. Sonymen birge bilim berýdiń halyqaralyq standartqa sáıkestigi eskeriledi. Sondaı-aq ustazdardyń saýattylyǵyn árdaıym tekserip, baqylaýda ustap otyramyz, – dedi Janat Tájıeva.
Basqarma basshysynyń pikirinshe. karantınge baılanysty eki jyl bolǵan onlaın sabaqtar bilim sapasynyń tómendeýine keri áserin tıgizdi. Sondyqtan 2023-2024 jylǵy jańa oqý jylynda megapolıs pedagogteri oryn alǵan kemshiliktiń ornyn toltyryp, bilim sapasyn jaqsartý baǵytynda bilek sybana jumysqa kirispek. Sonymen birge bilimmen qatar tárbıe máselesi de kún tártibinen túspek emes. О́ıtkeni Shyǵystyń uly oıshyly Ál-Farabı babamyz aıtqandaı, «tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy».
О́z kezeginde shahardyń bas ustazy búgingi oqýshylardyń erteńgi kúni otandyq ǵylymnyń kósegesin kógerte alatynyna tolyq senimdi. Qazirdiń ózinde mektep shákirtteriniń arasynda halyqaralyq bilim dodalarynda báıgeden oza shaýyp kelip jatqan talantty oqýshylar jeterlik. Máselen, Germanııada ótken búkil álemdik robottehnıka jarysynda shymkenttik órender qanshama topty basa ozyp, ekinshi oryndy ıelenip qaıtypty. Jalpy, robottehnıka páni osydan úsh jyl buryn megapolıste áli onshalyqty damymaǵan kezi-tuǵyn. Soǵan qaramastan talantty balalardan quralǵan jasóspirimder dodany jaryp shyǵyp, elge kúmis medal ákelip otyr. Bul álbette oqýshylardyń sıfrlyq tehnologııany, elektronıkany jaqsy meńgerip kele jatqanyn, tehnıkalyq pánderge degen qyzyǵýshylyqtyń arta túskenin kórsetedi.
