Barmasań, kelmeseń...

Áýelgi baǵyt – Ulan-Batyr

Almaty áýejaıynda bas qos­qan delegasııa músheleri Moń­ǵo­lııa eliniń astanasy Ulan-Ba­tyr­dy betke aldy. Delegasııa bas­shysy «Otandastar qory» qo­ǵa­mynyń prezıdenti Abzal Sa­par­bekuly aldaǵy quryl­taı­dyń mán-mańyzy men sharalar jó­ninde qysqasha málimet bergen soń, bárimizdi bir-birimizben ta­nys­­tyryp shyqty. Májilistiń úsh birdeı depýtaty Jarqynbek Aman­taı, Únzıla Shapaq jáne Nurgúl Taý – kezinde Mońǵolııadan qonys aýdarǵan qandastarymyz. Dıplomatııa ardageri Saılaý Ba­tyr­­sha­uly – Mońǵolııa qazaqtary­nyń atamekenge alǵashqy kóshin bastaýǵa yqpal etýshilerdiń biri, «Otandastar qory» qoǵamy pre­zı­dentiniń keńesshisi Qalybek Qobylandın – Qazaqstannyń Moń­ǵolııadaǵy burynǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan azamat. Jýrnalıst-jazýshy, belgili saıasatker Marat Toqashbaev, kóshi-qon saıasatynyń janashyry Aýyt Muqıbek jáne «Otandastar qory» qoǵamynyń qyzmetkeri Laýra Bolatpen qatarymyz tolyqty.

Mońǵolııa astanasyna tún ortasynda jańbyrlatyp jettik. Qonaqtardy quraq ushyp kútip alǵan elshilik qyzmetkerleri Shy­nar Jumataeva men Arman Muratbekuly bizdi qala ortaly­ǵyn­daǵy «Sprıngs» qonaq úıine jaıǵastyrdy.

Nalaıh. Nalaıhqa baraıyq

Mońǵolııadaǵy qandastary­myz­­ben kezdesý Nalaıh aýdanynda bastaldy. Aýdan ortalyǵy Ulan-Batyrdan 40 shaqyrym jerde ornalasypty. Negizinen kenshiler me­kendeıtin shaǵyn qala eken. Bes myń­nan astam qazaq turady desti.

Delegasııa quramy Qazaqstan­nyń Monǵolııadaǵy elshisi Ǵ.Qoı­shybaev bastaǵan elshilik qyzmet­kerleri jáne Mımar Sınan ýnı­ver­sıtetiniń (Túrkııa) professo­ry Ábdiýaqap Qaramen tolyqqan ­soń at­tyń basyn aýdan ákimdiginiń ǵıma­ratyna tiredik. Osynda aýdan ákimi Ch.Radnaabazar bastaǵan aýdan­dyq máslıhat depýtattarymen kezdesý ótip, emen-jarqyn suhbat qurdyq.

Abzal Saparbekuly Qazaq­stan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev­tyń yqpalymen bastaý al­ǵan Moń­ǵolııa qazaqtarynyń kishi qu­ryl­taıynyń maqsat-murat­tary týraly keńinen baıandap berdi.

Osydan soń tobymyzdy jaz­baǵan qalpymyz Mádenıet úıindegi jurtshylyqpen júzdesýge keldik. Aq kımeshek kıgen ájeler men aq jaýlyqty analar atamekennen kelgen qonaqtaryn shashý shashyp, naǵyz qazaqy dástúrmen qarsy aldy.

Delegasııa múshelerin eleń etkiz­gen bir jaıt «El birligi» úki­met­tik emes uıymy edáýir tirlikter atqaryp jatqandyǵy boldy. Osy qoǵamdyq uıymnyń belsendi mú­shesi Jeńisbek Qabıdollauly Qa­zaqstan Prezıdenti atynan Moń­ǵolııadaǵy qazaq tili men máde­nıetiniń saqtalyp, keńinen na­sıhattalýyna jáne qazaq-moń­ǵol qarym-qatynastarynyń ny­ǵaıýyna qosqan úlesi úshin Alǵyshat jáne tósbelgimen marapattaldy. Al Nalaıhta qazaq salt-dástúri men ádet-ǵurpyn nasıhattaýshy, qazaqy naqyshtaǵy qol­óner sheberi Saılaý apa Túlki­baı­qyzy men «Qazaq azamat­tary­nyń damý ujymy» beıresmı uıy­my­nyń múshesi Tólegetaı Jel­býbaı­uly­na Abzal Saparbekuly «Otan­das­­tar qory­nyń» Altyn medalin ta­ǵyp, el sálemin jetkizdi. «El birligi» ortalyǵynda dombyra jáne qa­zaq­sha sóıleý kýrstarynyń ju­mys­tary­men tanystyq. Orta­lyq qyz­metkerleri aýylda qazaq bala­baq­shasynyń joqtyǵyn, jas búl­dirshinderge arnalǵan túrli-tústi sýret kitapshalardyń jáne qazaq tili mamandarynyń je­tis­peýin qabyrǵalary qaıysa oty­ryp áńgimeledi. Qo­naqtar bilim, ádebıet, óner sala­la­rynda ekijaqty tıimdi áleý­met­tik jobalardy júzege asyrý týraly oılaryn ortaǵa saldy. Depýtattar dúnıe júzine tarydaı shashylǵan qandastardyń áleýmettik máselelerimen birge sheteldegi qazaq jastarynyń Qazaqstanda bilim alýy men stıpendııa múmkindikteri týraly, kóshi-qon máseleleri haqynda aldaǵy ýaqytta qolǵa alynar sharalar týraly aıtty.

Aıtý ońaı-aý, biz bul oraıda Qazaqstannyń Mońǵolııadaǵy elshiliginiń aldynda shash-etek­ten sharýalar turǵanyn jon-arqamyzben sezindik. Osyndaı batpan júkti memleketter ara­syn jol qylyp, bir elden bir el­ge qaıǵysyz-qamsyz kóship júre bere­tin elshiler de sezin­se ǵoı, shirkin! Túrkııadaǵy elshi­lik qyzmeti tusynda talaı ıgi sha­ra­lardy atqarǵan Abzal Sapar­bek­uly da ekeýara áńgime bary­synda bul salada qolǵa alatyn, atan jilik jigitterge júk bolarlyq is­terdiń az emes, «Otandastar» qorynyń osy oraıda alǵa qoıǵan maqsattaryn kezeń-kezeńimen jú­zege asyryp kele jatqanyn aıtty.

Álemdegi eń alyp eskertkish – Shyńǵyshan!

Nalaıhtaǵy at tóbelindeı ǵana qandastarymyzdyń kól-kó­sir peıilinen de, aǵyl-tegil aq das­­tarqanynan da meılinshe toıat tap­qan bizder qaıtar jolda áıgili Shyń­ǵyshan eskertkishi men Tony­kók kesenesine bardyq. Ekeýi de erekshe áser etti.

Shyńǵyshan eskertkishi týraly aıtyp ta, jazyp ta jatyr ǵoı. Biz de azdaǵan óz pikirimizdi hatqa túsirdik.

Álem ámirshisine dál osyndaı alyp kesene-eskertkishtiń tur­­ǵyzylýy, árıne, zańdylyq dep qa­byldadyq. Eskertkish dóń­ge­lengen úlken murajaı-saraı ústine ornatylǵan. Áýeli mura­jaı ishindegi jádigerlermen tanys­­tyq. Kire sala kózge birinshi túsetini – alyp etik úlgisi. Iá, kádimgi jar­ty dúnıeni tabanymen taptap ótken kóshpendiler áskeriniń qaı­qybas etigi. Onyń qasynda qa­mal buzýǵa arnalyp, eki basy temirmen kómkerilgen uzyn bó­rene. Bórene ústinde úlken kenepke Shyńǵyshannan keıin han­dyq qurǵan 35 murageriniń por­tretteri. Bir qyzyǵy, arasynda Batý men Joshynyń sýretteri joq...

Eskertkish alapat alyp bolǵan soń ba, kóz súrindirer kórkem­dik negizderin baıqaı almadyq. Álemge áıgili eskertkish-kesene­niń basty ereksheligi ǵalamat bıiktigi ǵana sııaqty. Avtorlar ujy­my alystan asqaqtap kózge túsetin alyp ǵımarattyq sıpa­tyna basymdyq bergen-aý dep oıla­dyq. Kompıýterlik-standarttyq she­shim kózge uryp tur.

Tonykókke táý ettik

Qaıtar jolda Tonykóktiń jazba eskertkishteri saqtalǵan alańǵa bardyq. Kúltegin men Bilge qaǵan bitiktastary bul aradan 700 shaqyrymdaı qashyqtyqta bolǵandyqtan bul joly oǵan barýdyń sáti túspedi. Tonykóktiń bitik jazýlary qashalǵan tas­tar ýaqytsha jabyq bir ǵımarat ishine jınalypty. Bolashaqta bul arada úlken keshendi murajaı salynbaqshy eken. Tastardaǵy bitik jazbalar ǵasyrlar boıy ashyq aspan astynda jatqandyq­tan ábden kómeskilene bastaǵan. Qurylys jumystaryn «Tıko» atty túrik kompanııasy qolǵa alǵan.

Kózimizge shalynǵan qyzyq kórinis keseneden ońtústik shyǵys­taǵy taý betkeılerine qaraı sozylyp jatqan ártúrli qalaq tas qı­­randylary boldy. Uzyndy-qys­qaly tas úıindileri túzý syzyq bo­ıy­men birneshe shaqyrymǵa deıin shubatylyp jatyr. Munyń qu­pııa syryn arheolog-ǵalymdar osy ýaqytqa deıin áli tappaǵan desedi...

Osy óńirdegi kúlli túrki jazýlary men eskertkishterin zerttep, álemge tanytyp jatqan túr­ki tektes elder men batys ǵalym­dary. Sońǵy jyldary bas keń­se­si Astanada ornalasqan Halyq­aralyq Túrki akademııasy qazba jumystaryn júrgizip, qanshama qundy muralardy tapty. Tonykók muralaryna janashyrlyq tanytyp, bilek sybana iske kirisip otyrǵan baýyrlas túrik eli...

Aqordadan jetken marapat

Kelesi kúni kishi quryltaı aıasynda Mońǵolııanyń ulttyq ýnı­versıtetinde «Qazaqstan men Moń­ǵolııa qarym-qatynastarynyń bo­lashaǵy» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Birshama qundy usy­nys­tar ortaǵa salyndy. Túrli deń­geıde baıandamalar jasaldy. Qazaq­stan depýtattary Qazaqstan-Moń­ǵolııa Parlamenttik dostyq to­bynyń kún tártibinde turǵan má­selelerdi sheshýge ýaqyt ozdyr­maı kirisý kerektigin aıryqsha atap ótti.

Osy is-sharada qazaq-mońǵol qarym-qatynastarynyń damýyna, halyqtar dostyǵyn nyǵaıtýǵa qosqan asa zor úlesi úshin bir top­ qazaq, mońǵol qaıratkerleri Qazaqstan Prezıdenti Jarly­ǵymen Qazaqstannyń memlekettik nagradalarymen marapattaldy. El Prezıdenti qol qoıǵan, elimizdiń Aqordasynan jetken marapatty ıelený, árıne, júrekterge shýaq seber tebirenisti sát edi.

Marapattalǵandardyń bar­ly­ǵyn tizip kórsetý shart emes shyǵar, degenmen birqatar aza­mat­ty ataı ketýdi jón kórdik. Mońǵolııanyń Uly memle­ket­tik hýralynyń depýtaty, moń­ǵol-qazaq Parlamenttik dostyq tobynyń teń tóraǵasy Bádelhan Qabdyislámuly «Dostyq» orde­ni­ne, Mońǵolııa Uly memlekettik hýralynyń eks-depýtaty, saıa­satker Tileıhan Álmálikuly men Mońǵolııanyń Eńbek jáne áleý­mettik qorǵaý vıse-mınıstri, ǵalym, RhD doktory Zulpy­qar Sarqytuly «Shapaǵat» medali­ne ıe boldy. Budan bólek, taǵy da ondaǵan azamatqa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Al­ǵyshaty jáne tósbelgisi tabys­taldy.

Dóńgelek ústel sońynan jer­gi­likti qalamger Sultan Táýkeı­ulynyń «Seńgir taýlar» kita­bynyń tusaýkeseri ótti. Avtor bul romanyn qazaqtardyń Moń­ǵo­lııadaǵy tarıhyn, turmys-tirshili­gin mońǵol oqyrmandaryna jete túsindirý úshin atalǵan el tilinde jazyp, sońynan ózi qazaqshaǵa aýdarǵanyn aıtty. Osydan soń Sultan Táýkeıulyna Qazaqstan Ja­zýshylar odaǵynyń múshelik bı­leti saltanatty túrde tabys etildi.

О́zindik «Saıası bıýro»

Monǵolııanyń Uly memleket­tik hýralynyń tóraǵasy G.Zan­dan­shatardyń qabyldaýy túski as barysynda júzege asyryldy. Ádette, qasań qaǵıdalarǵa negizdelgen resmı qabyldaýlardan góri dastarqan basyndaǵy áńgi­me­niń anaǵurlym ózgesheleý ári qyzyqty bolatyny belgili.

G.Zandanshatar myrza amandyq-saýlyqtan keıin aýdarmashyǵa ýaqyt shyǵyndamaı eki jaqqa da túsinikti orys tilinde áńgimelesýge ruqsat surady. Tóraǵa biz bas suq­qan saltanatty bólmede baıa­ǵyda keńes odaǵy saıası bıýro mú­sheleriniń as ishkenin eske saldy. О́z kezegimizde biz de ózindik «saıa­sı bıýro» ekenimizdi, ıaǵnı kishi quryltaı músheleri ekenimizdi qaljyń retinde aıtyp, bir kúlisip aldyq. Asta-tók as mázirlerinsiz, qarapaıym úkimettik dastarqan jaıylyp, emen-jarqyn áńgime tıegi aǵytyldy.

Otyrys sońynan tóraǵa erekshe yqylasty peıilmen qonaqtarǵa estelik-syılyqtar tapsyryp, birge sýretke tústik.

Baýraıy kórkem Baıan-О́lgeı

Osy kúni keshkisin Moń­ǵo­lııa qazaqtarynyń kishi quryl­taıynyń Baıan-О́lgeıde ótetin negizgi is-sharalaryna qatysý úshin Astanadan Qazaqstan Pre­zıdentiniń keńesshisi Málik Otar­baev ushyp keldi.

Ulan-Batyrdan Shyńǵyshan atyndaǵy halyqaralyq áýejaıǵa barǵansha uzyn-shubaq keptelisten kóz asha almadyq. Áý basta mundaı kólik tasqynyna eseptelmeı salynǵan qala, mashına­lar aǵynyna áreń-áreń shydas berip tur. Buǵan jaýyndy kúnderi qala kósheleriniń sýǵa tolyp ketetindigin qossańyz, máseleniń ýshyǵa túserin uǵa alasyz. Osy oraıdan da bolar, Qazaqstan tá­jirıbesine súıenip, astanany keń jerge kóshirý máselesi de Moń­ǵolııada oqtyn-oqtyn kóterilip júrgenin estip qaldyq. Biz mingen kólik qaladan shyǵa almaı qınalsa, kire almaı turǵan temir tulparlar tyǵyny eki-úsh shaqyrym tizbekti quraǵan. Bir saǵat keshigip, Baıan-О́lgeıge ushtyq.

Munda da aq samaıly ájeler shashý shashyp, aq saqaldy atalar alaqandaryn ala umtylyp, aqjarylqap peıilmen qarsy aldy. Qýanyshtan janarlary jasaýraǵan qaıran baýyrlardyń qushaǵy qandaı ystyq edi!

Baıan-О́lgeı Bókentaý degen taý­dyń baýraıyndaǵy etek-jeńi jı­naqy, shaǵyn qala eken. Qazaq kásipkerleri turǵyzǵan on qa­batty «Medıana» qonaq úıine ornalasqan soń aımaq ákimi A.Ka­melııattyń qabyldaýynda boldyq. Odan soń quryltaı aıasynda ótken toǵyzqumalaq, qazaqsha kúres, asyq atý jarystarynyń jeńimpazdaryn marapattaý sharasyna qatystyq.

Ertesi Baıan-О́lgeıdiń Qurman­han Muqamádıuly atyndaǵy drama teatrynda quryltaıdyń kezekti ári negizgi is-sharalary bastaldy.

Baıan-О́lgeıde bizdiń qatary­myz­ǵa Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtaty Ǵ.Sarybaev, Májilis depýtaty B.Kerimbek jáne S.Taý bastaǵan qazaq kásipkerleri, sondaı-aq Táttimbet atyndaǵy akademııalyq qazaq halyq aspaptary orkestriniń basty trýppasy qosyldy.

Teatr sahnasynyń minberine kóterilgen M.Otarbaev Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń Moń­ǵo­lııa qazaqtarynyń kishi quryl­taıyna quttyqtaýyn jetkiz­di. Mońǵolııa Prezıdenti Ý.Húrel­súktiń quttyqtaý hatyn Moń­ǵo­lııanyń Memlekettik Uly Hý­ra­­­lynyń depýtaty T.Áýbákir oqyp berdi. Saltanatty jıynda aı­maq ákimi A.Kamelııat pen «Otandastar qory» qoǵamynyń prezıdenti A.Saparbekuly bas­tap, quryltaıǵa qatysýshy qoǵam qaıratkerleri men kásibı dıp­lomattar qostaǵan sheshender qu­ryl­taıdyń mártebeli minberinen sóz aldy. Árıne, áńgimeniń ortaq túıini eki el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty budan da bıik deńgeıge kóterý údesine tireldi.

Osydan soń quryltaı aıasynda Qurmanhan Muqamádıuly eskertkishiniń ashylýy boldy. Son­daı-aq Q.Muqamádıuly jáne Q.Qusbekuly týraly kitaptardyń tusaýkeseri, sondaı-aq Q.Qusbek­uly atyndaǵy kósheniń ashylý saltanaty bıik deńgeıde uıym­dastyryldy. Osy kúni keshkisin Qaraǵandydan kelgen Táttimbet atyndaǵy akademııalyq qazaq ha­lyq aspaptary orkestriniń qandas­tarǵa arnaǵan úlken kon­serti qoıyldy. Quryltaı dele­gasııasynyń juma kúngi resmı jumys kestesi Baıan-О́lgeı aıma­ǵynyń ákimi A.Kamelııattyń kesh­ki qonaqasymen túıindeldi.

«Aǵajaı, Altaıdaı jer qaıda-aı?»

Osylaı Mońǵolııa qazaqtary­nyń kishi quryltaıy Baıan-О́lgeı aımaǵynda óz jumysyn je­mis­ti qorytyndylady. Elshilik qyz­metkerleri bastaǵan delegasııa músheleriniń bir toby Ulan-Ba­tyrdy, endi bir toby Altaı tarabyn betke aldy. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, biz el kórý, jer kórý nıetimen «Otandas­tar qory» qoǵamynyń prezıdenti A.Saparbekuly bastaǵan ekinshi topqa qosyldyq.

Baıan-О́lgeıdiń ákimi nókerleri­men birge shekaraǵa deıin kelip, shyǵaryp saldy. Mońǵolııa jaq­tan Reseıge ótýge kezek qyrǵyn. Bizdi ákim halyqaralyq delegasııa retinde kezekten tys ótkizip jiberdi. Sóıtip túske jaqyn kór­kem Altaıdyń shyǵys aýzynda otyrǵan Qosaǵash aýdanyna keldik. Jolaı Jańa aýyl degen jerde aıal jasap, mýzeıine bas suqtyq. Mektep ashanasynan túski as iship, jergilikti ónerpazdardyń ónerin tamashaladyq.

Qosaǵashta negizinen eki jurt ókilderi tósekte bastary, tóskeıde maly qosylyp turyp jatyr eken. Qazaqtar men teleńgitter. Teleńgitter ózderin Altaı ulty­myz dep tanystyrýǵa qushtar eke­nin baıqadyq. Aýyldyń orta­lyq alańynda sahna ornatylǵan, qos kıiz úı tigilipti. Bireýin qazaq­tar, bireýin teleńgitter tikken. Egiz­diń syńaryndaı qos ulttyń bir-birimen uqsastyqtary jeterlik.

Qosaǵash aýdanynyń ákimi Serikjan Murathanuly tóraǵasy Sanash Dıdýnov qonaqtardy en­di bir kezekte qazaqtar tikken úı­ge jaıylǵan dastarqan basyna otyrǵyzdy. Aýdandaǵy qos ult ónerpazdarynyń ónerin tama­shaladyq. Gınnestiń rekordtar kitabyna engen teleńgitterdiń kó­meı áýeni erekshe tánti etti. «Tala» halyq ansambliniń úsh jigiti kezek-kezek daýys qyrylymen úsh bólimnen turatyn uzaq epostan úzindi oryndady.

Ortalyq alańda qaraǵandy­lyq Táttimbet atyndaǵy akademııa­lyq ulttyq aspaptar orkestri kere­met konsert berdi. Alańǵa halyq syımaı ketti. О́ıtkeni dál osy kúni Reseıde Otbasy kúni de atalyp ótip jatyr eken.

Kezdesý sońynda Qosaǵash­ta­ǵy 12 myń qazaqqa bas ıe bolyp otyrǵan Serikjan Murathan­uly men Sanash Dıdýnovqa «Otan­das­tar qory» qoǵamynyń Alǵys­haty men «Alǵys» estelik medali tapsyryldy. Al osyndaǵy qa­zaq mádenı ortalyǵynyń basshysy Arqalyq Sultanov QR Pre­zıdentiniń tósbelgisimen marapattaldy.

Kún bata qosaǵashtyqtarmen qımaı qoshtasyp, Taýly Altaı­dyń joldarymen Bar­naýyldy betke alyp, tartyp kettik. Jol boıy sulýlyǵy kóz almasyn sýyrǵan kórkem tabıǵat kórinisterine tań­daıdyń sýyn jutyp, tamsanýmen boldyq. «Aǵa­jaı, Altaıdaı jer qaıda-aı?» dep yńyldap án aıtyp kelemiz.

Tús aýa Barnaýylǵa jettik. Bul qaladaǵy qazaqtar legi de qandas baýyrlaryn asyǵa kútip oty­ryp­ty. Qalalyq mádenıet úıinde bú­kil sapar boıy bizben birge júr­gen Táttimbet orkestri kórermen­­der­ge «Uly dala sazy» atty ǵala­mat ­konsert tartý etti. Konsert sońynda qandastarymyz júrek­ti shymyrlatyp, «Atameken» ­ánin qosyla shyrqady. Delegasııa basshysy Altaı ólkelik Qazaq ult­tyq avtonomııasynyń jetekshisi Murat Bekmuratovty Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń Alǵys­haty jáne tósbelgisimen marapat­tady. Sonymen qatar birqatar bel­sendi azamattarǵa «Otandas­tar qorynyń» Alǵyshaty men «Alǵys» estelik medali tabys etildi.

Kádirbek QUNYPIIаULY,

aqyn