Oryssha bir aýyz sóz bilmeıtin bala balabaqshada qazaq tobynda, mektepte qazaq synybynda oqysa da, orys tilin ana tilindeı úırenip alatyny – úırenshikti jaıt. Al qazaq balasynyń amalsyzdan orys synybynda oqýy jurtshylyqty qatty alańdatyp otyr. Astana qalalyq bilim basqarmasynyń deregine súıensek, elordada bıyl 1-synypqa baratyndardyń sany – 26 650. Onyń ishinde 15 929 bala (60 paıyz) qazaq synybyna, 10 571 bala (40 paıyz) orys synybyna jazylypty.
«QAZBILIM GROUP» kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Aıatjan Ahmetjanuly áleýmettik jelidegi paraqshasyna «10 571 balanyń keminde jartysyn qazaq synybyna burýǵa bolar edi. Biraq kerisinshe «qazaq synybynda oryn joq, orys synybyna barasyz ba?» dep otyratyn qabyldaý komıssııasyn da kórdik. Ata-ana tańdaýy deıdi, bunyń bári ata-ana tańdaýy emes, sapasyz jumys kórinisi. Bas qalada 40 paıyz balanyń áli orys synybyna barýy sumdyq jaǵdaı. Solardyń 90 paıyzy – taza qazaqtyń balasy», dep jazba qaldyrdy.
Infografıkany jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
– Elimizde mektepter qaı tilde bolýy kerek, qandaı negizde bolýy kerek? Dál osy suraq bir ǵasyrǵa jýyq daý bolyp keledi. Túbegeıli sheshim áli joq. Nege? Áńgimeni áriden qozǵaıyq. 1926 jyly qazaq baspasózi qaq jaryldy. Qaq jaryldy deýge taǵy kelmes, Ilııas Qabyluly bastaǵan bir top «Qazaqsha oqýlyq, oqý quraldary joq, mektep pen muǵalim jetispeıdi. Lenın bastaǵan kóshtiń sońyna ilesip, mektepterimiz oryssha oqyta bersin. Bizdiń balalar zaman aǵymyna ilessin, oryssha oqyta bereıik» degen uran tastaıdy. Qıqýǵa súren qosatyndar qashanda tabylady ǵoı. «Mektep oryssha bolsyn» dep bir top ilesip shý ete qalady. Dál sol kezde Alash arystary shyǵyp, «El bolamyz desek, ult bolamyz desek, mektep qazaq tilinde bolýy kerek» dep tegeýrindi qarsylyq kórsetedi. Sondaı-aq jankeshtilikpen qazaq tilinde oqýlyqtar jazyp shyǵady. Sol kezde hımııa páninen oqýlyq jazǵan Qoshke Kemeńgeruly: «Eger orta mektepte oqý orys tilinde bolsa, bizden esh ýaqytta jetkilikti oqytýshy shyqpaıdy. Ult mektepteri, ult mádenıeti bolmaıdy jáne basqa túrki ulttary orta mektebin óz tilinde júrgizip jatqanda qazaqtyń óz aldyna aýa jaıylýy qısynsyz. Orta mektep orys tilinde júrse, qazaq tilinde kitap basýdyń qajeti bolmaı qalady. Pán kitaptary qazaq tiline aýdarylmaıdy», deıdi. Al Jaǵyrapııadan (geografııa) oqýlyq jazǵan Abdolla Baıtasuly: «Armanymyz – «túbinde mektep tili ult tili bolsyn!». Bul urandy biz erteden aıtyp kelemiz. Sol uranymyz – áli de uran», deıdi. Qudaı basymyzǵa baq berip, táýelsizdik alǵanda qazaq mektepteri qaıta túledi. 2016 jylǵa deıin qazaq synybyna barǵan balalar sany qarqyndy kóbeıdi. Biraq 2017 jyldan bastap jaǵdaı ózgerdi. 2021 jyly tipti el boıynsha eń tómen kórsetkishke jetip úlgerdi. Munyń úshtildilik saıasaty, latyn qarpi, orys áleminiń kórshilerine qaıta qarqyndy saıasaty, bıliktiń jaltaqtyǵy men nemquraıdylyǵy syndy ár alýan sebebi bar, – dedi Aıatjan Ahmetjanuly.
Daýly máselege ún qosyp, pikir qaldyrǵan oqyrmannyń kóbi balasyn orys synybyna berý barlyq ata-ananyń erikti tańdaýy emes ekenin jazǵan. Olardyń aıtýynsha, «qazaq synybynda oryn joq» degennen keıin balasyn amalsyz orys synybynda oqytýǵa týra keledi eken. «Meniń de nemeremniń jaǵdaıy osylaı ádeıi istelgen eken ǵoı, «qazaq synybynda oryn joq» dep qabyldamady. Amal joq 1-synypta orys synybyna bardy. 2-synypta aýystyramyz dep edik, taǵy oryn joq. Sonymen orys synybyna ketti, qazir qazaq synybyna bere almaı júrmin», deıdi Tájikúl Músirepova esimdi oqyrman.
Pavlodar oblystyq máslıhatynyń depýtaty Asylbek Týǵanbaı bilim berýdegi til máselesiniń Ertis-Baıan óńirinde de túıini tarqamaǵan túıtkilge aınalǵanyn aıtady. Biraz ýaqyt buryn atalǵan óńirdegi balabaqshalarda qazaq toptarynda oryn jetispeýshilik máselesi nazarǵa alynǵan. Balalaryn orys tobyna berýge májbúr bolatyn ata-analardyń muń-muqtajyn eskerip, máslıhat depýtattary jaýapty mekemege depýtattyq saýal joldap, bilim bóliminen qosymsha qazaq tobyn ashýdy suraǵan. Alaıda másele áli kúnge deıin oń sheshimin tappaǵan. Joldanǵan saýalǵa bilim bólimindegiler «qazaq toptarynda oryn jetkilikti» dep qysqa qaıyryp, «ata-analar úıiniń irgesindegi balabaqshadan oryn tappasa, qalanyń basqa bóligindegi mekemelerge aparsyn» degen jaýap beripti.
– О́kinishke qaraı, óńir mektepterindegi kórsetkish te kóńil kónshitpeıdi. Bıyl qala boıynsha 5 244 bala 1-synypqa barady. Olardyń 1994-i ǵana qazaq tilinde bilim alady. Qazaq synybyna baratyndardyń sany 50 paıyzǵa da jetpeıdi. Qalǵan 3250 bala (62 paıyz) orys synybynda oqıdy. Bilim basqarmasy «bul – ata-ananyń tańdaýy» degendi alǵa tartady. Máselen, 30 ata-ana balasyn orys tobyna bergisi kelse, qazaq tobyna 4-5 ata-ana ǵana keledi. Sondyqtan qazaq tobyn ashý, oryn sanyn kóbeıtý tıimsiz dep esepteıdi. Biraq bul bizdiń bolashaǵymyzǵa zııanyn tıgizedi. Eger ata-ana balasyn orys tobyna berýge suranyp otyrsa, bilim basqarmasy qazaq tobyn kóbeıtý úshin jumys isteýi kerek qoı, – deıdi Asylbek Týǵanbaı.
Balabaqshada qazaq toptaryna suranystyń kóp ekenin Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev ta aıtqan edi. «Qazaq tilindegi balabaqshalarǵa qajettilik te, suranys ta bar. Jalpy, memlekettik balabaqshalardyń barlyǵyn memlekettik tilde júrgizý máselesin tolyqqandy iske asyrýǵa bolady dep esepteımiz», dep málimdegen bolatyn mınıstr. Alaıda sózdiń iske aınalyp, memlekettik balabaqshalar qashan 100 paıyz qazaqtildi bolatyny áli belgisiz.
Qoǵam belsendisi Halıma Tájiquldyń aıtýynsha, orys synybyn tańdaýshy ata-analar – qazaq tiliniń bolashaǵyna senbeıtinder. Oǵan birden-bir sebep – memlekettiń tilge degen salǵyrt kózqaras. «Senbeýine sebep kóp. Tilge birli-jarym qazaqy kadrlar ǵana janashyr, basqasy bas qatyrmaıdy. Aıtpaqshy, qazaq balabaqshasyna barǵan balamnyń tobyndaǵy balanyń 80 paıyzy orys synybyn tańdady. Al olardyń ata-analarynyń deni memlekettik qyzmetkerler, áskerıler», deıdi ol.
Rasynda, qazir qaladaǵy kóp balanyń tili oryssha shyǵady, oryssha oılanady. Qazaqsha sóılep júrgen balanyń ózi balabaqshaǵa, mektepke barǵannan keıin orys tiline kóshe bastaıdy. О́ıtkeni bilim berý salasyndaǵy til saıasaty júıelenbegen. Mysaly, Eýropa elderindegi mektepterde oqýshylar ultyna, sóıleý tiline qaramastan eń birinshi turyp jatqan eliniń tilin qurmetteýi kerek. Mektepte negizgi tildi bilý bárine mindetteledi. Tildik deńgeıi tómen balalarǵa arnaıy kýrs ótip, oqytylady. Sodan keıin ǵana balanyń beıimdi tili anyqtalyp, sol tilde bilim alady. Áleýmettik jelide qaldyrǵan oqyrmandardyń aıtýynsha, qazir balanyń qazaqshasy nashar bolsa, muǵalimder ony qazaq synybyna qabyldaǵysy, balaǵa qazaq tilin úıretkisi kelmeıdi eken. Alaıda mundaı málimetti bilim salasynyń qyzmetkerleri joqqa shyǵaryp otyr. Astana qalasyndaǵy №65 orta mektep dırektorynyń orynbasary Maıra Myrzahmetovanyń aıtýynsha, orys synybyndaǵy oqýshylardyń 80 paıyzy qazaq jáne olardyń ata-anasy balalaryn óz erkimen orys tilinde oqytyp jatyr.
– Mınıstrlik tarapynan qazaq synyptaryn kóbeıtýge tapsyrma berilgen. Alaıda biz 1-synypqa bolsyn, basqa synypqa bolsyn balasyn alyp keletin ata-ananyń tańdaýyna aralasyp, oqýshyny qazaq ne orys synybyna ber deı almaımyz. «Bizdi májbúrleıdi» degen pikirler kóp aıtylyp jatyr. Biraq ol shyndyqqa janaspaıdy. О́kinishke qaraı, balasyn erikti túrde orys synybyna bergisi keletin ata-ana kóp. Túsindirý jumystaryn júrgizemiz, orys synybynda oryn joq desek, ashýlanatyndar bar. О́ıtkeni balasy oryssha sóıleıtindikten, oǵan qazaq tilinde bilim alý qıyndyq týǵyzady dep qorqady. Árıne, qazaq tilin bilmeıtin balamen jumys isteý óte qıyn. Biraq úırenip ketedi, úıretemiz dep kóndirýge tyrysamyz. Alaıda kez kelgen ata-ana mektepti jaý kóredi, muǵalimdi kináli sanaıdy. Ata-analar ózderi balalaryn kishkentaıynan qazaqsha sóıletýge, balalarymen qazaqsha sóılesýge tyrysýy kerek. Sonda ǵana bul máseleniń jarasy jeńildeıdi. Máselen, qazaq tilin bilmese de, qazaq synybynda oqyp, tildi meńgerip alǵan oqýshylar bar. Mektep bolyp, ata-ana bolyp eki jaqtap kómektesý kerek. Biraq qazaqsha bilmeıtin ata-analar da bar. Balasy qazaq synybynda oqyǵanymen, úıde oryssha sóılesedi. Mundaıda ásirese bastaýysh synyp oqýshylaryna qıyn tıedi. Balalarynyń qınalǵanyn kórip, biraz ata-ana orys synybyna aýyssaq bola ma dep qaıta keledi. Sol kezde júregiń aýyrady, – dedi Maıra Myrzahmetova.
Astana qalalyq bilim basqarmasynyń málimetinshe, elordada 169 mektep bar. Onyń 101-i – memlekettik, 61-i – jekemenshik, 7-i – respýblıkalyq. Onyń ishinde qazaq mektepteri – 35, orys mektebi – 3, aralas mektep – 63. Iаǵnı memlekettik mekteptiń 35 paıyzy ǵana tek qazaqtildi. Alaıda bilim basqarmasy qoǵamda qyzý talqyǵa túsken derekter men málimetterdi joqqa shyǵardy.
– 2020 jyldary Astanada bilim alatyn oqýshylar arasynda qazaqtildi synyptar 50 paıyzdan aspaıtyn. Keıingi eki jylda qazaq synyptarynyń sany 60 paıyzǵa jetti. Sondyqtan qoǵamda talqylanyp jatqan derekpen kelispeımin. Bul jerde ata-analar tańdaýyna da nazar aýdarý kerek. Áleýmettik jelide jazba qaldyryp otyrǵan azamattar naqty qaı mektepte «orys mektebine ber» degenin aıtsyn. Men sol mekteptiń dırektorymen sóıleseıin. Kerisinshe, keıingi birneshe jylda elordada orys tildi mektep ashýǵa shamamyzsha tosqaýyl bolyp kelemiz. «Bınom» mektepteriniń 80 paıyzǵa jýyǵyn tek qazaq tildi mektep etip ashtyrdyq. Al mektepte qazaq synyptarynda 35-40 bala, orys synyptarynda 20-25 bala ǵana otyrady degen – aqylǵa syıymsyz áńgime, – deıdi Astana qalalyq bilim basqarmasynyń basshysy Qasymhan Senǵazyev.
Ulttyń jany – tili. Mustafa Shoqaı «Balany qaı tilde tárbıeleseń, túbi sol ultqa qyzmet etedi» deıdi. Besiktegi tárbıe de, mekteptegi bilim de qazaq tilinde bolsa ǵoı deısiń. Ol úshin ata-ana da, muǵalim de, memleket saıasaty da múddeli bolsa jaqsy.
