Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, elimizde 7 687 jalpy bilim berý mekemesi bar. Onyń ishinde 52 mektep – apattyq jaǵdaıda, 300-den astam mektep zamanaýı talaptarǵa saı kelmeıdi. О́tken oqý jylynda oqýshylardyń sany 3,7 mıllıondy qurady, onyń 172 myńy mektepti támamdady. Al 2023-2024 oqý jylynda 3,5 mıllıonnan astam oqýshy mektepte oqıdy, olardyń 380 myńy – bıyl 1-synypqa baratyn oqýshylar. El boıynsha jańa oqý jylynda 270 myńnan astam oqýshyǵa oryn jetpeıdi. Ásirese Túrkistan, Almaty oblystary men Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda mekteptegi oryn tapshylyǵy máselesi ózekti bolyp otyr. Atalǵan óńirlerde 160 myńnan astam (60 paıyz) oqýshyǵa oryn joq.
2021-2022 oqý jylynda úsh aýysymdy mektep sany 169-ǵa jetken. Al ótken oqý jylynda 143 mektep úsh aýysymda jumys istedi. Mundaı mektepter sany azaıyp kele jatqanymen, jańa salynǵan bilim ordalaryn paıdalanýǵa berý qarqyny eldegi, ásirese iri qalalardaǵy demografııalyq jáne mıgrasııalyq ósimge sáıkes kelmeıdi.
Infografıkany jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Elordadaǵy jaǵdaıǵa toqtalsaq, jyl saıyn oqýshylardyń 10 paıyzyna oryn jetpeıdi, qaladaǵy jyldaǵy demografııalyq ósim 5-6 paıyzdy (50-70 myń adam) quraıdy. 2019 jyly tapshylyq 25 myń bolsa, bıylǵy oqý jylynda 26 454 balaǵa oryn oryn tapshy. Osyǵan baılanysty Astana turǵyndary memlekettik mektepter ornalasqan aýdandarǵa kóship baryp jatyr. Ákimdik tarapynan jylyna birli-jarym mektep salynatyndyqtan, bıznestiń kómegine júginetin sátter de joq emes. Álbette, bıznes ókilderi salǵandyqtan, ondaǵy oqý da aqyly bolady. Keıingi jyldary bas qaladaǵy jekemenshik bilim berý uıymdaryndaǵy oqý aqysy 150 myń teńgeden 1,25 mln teńgege deıin ósken. Aıta keteıik, 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap jekemenshik mektepte oqý baǵasy 2 ese tómendeıdi. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń buıryǵy boıynsha shekti mólsher 1 200 aılyq eseptik kórsetkishten 600 aılyq eseptik kórsetkishke deıin azaıady. Degenmen balasyn jekemenshik mektepte oqytýǵa kóp ata-ananyń jaǵdaıy kele bermesi anyq.
Astanada keıingi 4 jylda eki aýysymda jumys isteıtin 39 mektep salyndy. Sonda da oryn tapshylyǵy máselesi sheshilmeı tur. Búgingi tańda elordada 8 úsh aýysymdyq mektep bar. Iаǵnı 26 454 balaǵa oryn jetpeıdi. Astana qalalyq bilim basqarmasynyń málimetinshe, úsh aýysymdyq jáne bala sany shamadan tys kóp mektepterdiń sanyn azaıtý maqsatynda 2023-2024 oqý jylynda eki aýysymda 16 600 oryndyq 11 mektep salynyp, paıdalanýǵa beriledi.
Oqý jyly bastalmaı turyp 4 800 oryndyq 3 mektep (bir mektep jáne eki mekteptiń janynan salynǵan jańa korpýs) eki aýysymda paıdalanýǵa beriledi. Bıylǵy jyldyń sońyna deıin eki aýysymda 11 800 oryndyq 8 mektep (tórt mektep, tórt mekteptiń janynan salynǵan jańa korpýs) paıdalanýǵa beriledi. Sonymen qatar Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda 90 myńdaı oqýshyǵa arnalǵan (eki aýysymda) 24 mektepti jobalaý bastaldy. Jospar boıynsha jańa formattaǵy mektepterdiń qurylysy bıyl bastalady. Astana qalalyq bilim basqarmasynyń basshysy Qasymhan Senǵazyevtyń aıtýynsha, Esil, Nura aýdandarynda mektep jetispeıdi. Sondyqtan «Jaıly mektep» jobasy aıasynda josparlanǵan 15 mektep atalǵan aýdandarda salynady.
Jalpy, Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, 2024-2025 oqý jylynda «Jaıly mektep» jobasy boıynsha 740 myń oqýshyǵa 369 mektep boı kóteredi. Jańa mektepter 300, 600, 900, 1200, 1500, 2000, 2500 oryndy bolady. Bul aldaǵy úsh jyldaǵy bala sany óte kóp, apatty, úsh aýysymdy mektepterdiń máselesin sheshýge múmkindik beredi. Sonymen qatar salynatyn mektepter tolyǵymen zamanaýı talaptarǵa saı bolmaq.
О́ńirlerdegi jaǵdaıǵa toqtalsaq, 1 qyrkúıekke deıin Túrkistan oblysynda 6 mektep paıdalanýǵa beriledi. Aqmola oblysynda 14 mektep salynyp jatyr, Jambyl oblysynda jyl sońyna deıin 9 mekteptiń qurylysyn aıaqtaý josparlanǵan. Al Abaı oblysyna qarasty aýyldarda oryn tapshylyǵy máselesin sheshý úshin shaǵyn mektepter salynady. О́kinishke qaraı, elimizdiń keıbir óńirinde jaǵdaı máz emes. Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Aıdarbek Saparov apatty jaǵdaıda turǵan 4 mekteptiń jóndelý qarqynyn synǵa alǵany esimizde. Dál osyndaı másele Almaty oblysynda da bar. Oqý jylynyń bastalýyna sanaýly kúnder qalsa da, 11 mektep áli daıyn emes.
Mekteptiń eń basty mindeti – sapaly bilim berý. Búgingi tańda respýblıka boıynsha 3 550 muǵalim jetispeıdi. Degenmen elimiz joǵaryda atalǵan máselelerge qaramastan jaqsy bilim beretin 78 memlekettiń qatarynda (71-orynda) tur. Búgingi tańda elorda oqýshylary arasyndaǵy bilim sapasynyń kórsetkishi 59,7 paıyzdy quraıdy. Úkimettiń málimetine súıensek, Mańǵystaý, Atyraý, Qyzylorda, Túrkistan, Almaty oblystaryndaǵy bilim sapasy basqa óńirlerge qaraǵanda tómen. Sonymen qatar qala men aýyl mektepteriniń bilim sapasynda áli de alshaqtyq bar. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul bólinetin qarjyǵa baılanysty. Memleket jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten NIS, Binom, basqa da ozyq bilim berý jobalaryna qyrýar qarjy bóledi.
Mektepterdiń jabdyqtalýy da mańyzdy másele. 2022 jyly árbir memlekettik mektepke respýblıkalyq bıýdjetten – 159 mln teńge, NIS-ke – 592,1 mln teńge bólingen. Bul qarajatqa sapaly bilimge qoljetimdilikti qamtamasyz etý, orta bilim berýdi jańartý men muǵalimderdi daıarlaý syndy shyǵyndar óteledi. Alaıda barlyq mektep birdeı jabdyqtalmaǵan. Keıbireýinde, ásirese aýyldyq jerlerde jabdyqtar, synyptar, sporttyq jabdyqtar jetispeıdi. Tipti hımııa, fızıka nemese bıologııa sııaqty sabaqtardy aıtpaǵanda, jattyǵý zaly joq mektepter bar. PISA-ǵa zertteýinshe, mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalý deńgeıi oqýshylardyń bilim jetistikterine tikeleı áser etedi.
