Jamal Qańlybaeva joly

Qyz balaǵa ne muǵalim, ne dáriger bol­ǵan jón degen kózqaras bar-tyn. Biraq qoǵam tarapynan tańylǵan taptaýryn túsinikti buzyp, jer qazyp, shahtaǵa da túsken Ja­mal Musaǵalıqyzy – taý-ken salasynda er-azamattarmen ıyq tirestire jumys istep, ómirin ǵylymǵa arnaǵan qaısar tulǵa. Ol bul salada tabysty da jemisti jyldaryn ótkizip, qazaq ǵylymyna eleýli úles qosyp, qa­zaq áıelderi arasynan tuńǵysh tehnıka ǵy­lym­darynyń doktory atanǵan.

Semeı topyraǵynda týǵan Jamal Qań­lybaeva mektepti támamdaǵan soń Almaty­ǵa attanyp, jer qupııasyn zerde­leıtin Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Sál keıinirek Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Taý-ken ınstı­týtynyń marksheıder jáne geodezııa bóli­mine jumysqa jiberilip, sonda biraz jyl qyzmet etedi. Onyń ǵylymdaǵy joly osy kezeńde bastalǵan.

J.Qańlybaevanyń ǵylymı eńbekteri radıoaktıvti ızotoptardy qoldana otyryp, taý jynys­tarynyń qozǵalysyn zertteýge arnalǵan. Zertteý nátıjeleri boıynsha 1952 jyly «Qaraǵandy basseıninde jerasty taý-ken jumystarynyń áserinen jer betindegi oryn aýystyrýdy esepteý» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan. Keıinnen kópjyldyq zertteýlerdiń nátıjelerin qorytyndylaı kele, 1965 jyly J.Musaǵalıqyzy «Mas­sıvtegi taý jynystarynyń qozǵalysy úderisiniń zańdylyqtary men ádisteri jáne jerasty qazbalarynyń keıbir máse­leleri (Qaraǵandy basseıni negizinde)» taqyrybynda dıssertasııa qorǵap, teh­nı­kalyq ǵylymdar doktory ǵylymı dáre­jesin alǵan alǵashqy qazaq áıeli boldy.

J.Qańlybaevanyń qarym-qabiletin, zertteý júrgizgendegi ynta-jigerin bil­gen soń, ǵalymdy shahtalardaǵy kómir qa­bat­taryn ıgerý kezinde qol jetkizil­gen teh­nıkalyq úrdisti zertteý maqsa­tyn­da shekara asyryp Anglııaǵa arnaıy jiberedi. Qazaq qyzynyń bilim-biligin, tájirıbesin shetel ǵalymdary da jo­ǵary baǵalady. Ony arnaıy konfe­ren­sııalarǵa jıi shaqyrdy. Máselen, Jamal Qańlybaeva 1964 jyly jerasty kenderin zertteý máseleleri jóninde dúnıejúzi ǵalymdarynyń ókilderi aldynda Krakovta, Nıý-Iorkte bolǵan halyqaralyq kongreste baıandamalar jasaǵan. 1966-1967 jyldary GDR-da kenshiler men metallýrgterdiń VIII jáne XIX Halyqaralyq konferensııalaryna qatysty. Al XVIII konferensııada oǵan úzdik baıandama jasaǵany úshin Freıberg qalasynyń «Qurmetti kenshisi» ataǵy berilgen.

Jamal Musaǵalıqyzy basshylyq qyz­mette júrip te kóp jumys atqardy. Táji­rıbeli ǵalym Qazaq KSR Ǵylym aka­de­mııasynyń taý-ken ınstıtýtynyń mark­sheıderlik bólimin basqardy. Sol kezde J.Qańlybaeva bastaǵan bir top ǵalym taý-ken salasynda qajyrly eńbek etip, tabandy zertteýmen aınalysty. Jer astyndaǵy baılyqty jer ústindegi el­diń ıgiligine jaratý úshin kóp ter tókti. Sonymen qatar laboratorııa jumysyn jaq­sy jolǵa qoıyp, ǵylymı zertteýlerge qajetti aspaptar jasap, olardy iske qosty.

Jamal Qańlybaeva ken jynysta­ry­nyń qozǵalysyn radıoaktıvtik ızotoptar arqyly zertteýdi tuńǵysh ret usy­nyp, ony tájirıbe júzinde nátıjeli qol­dana bildi, taý jynystary mehanıka­sy salasyndaǵy zertteýleri KSRO Ǵylym akademııasy men Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń joǵary baǵasyna ıe bol­dy. J.Qańlybaeva ǵyly­mı zertteý júr­gizý úshin talaı márte shah­taǵa túsip, jer­diń nebir qupııasyn, talaı syryn ashyp, kóptegen qyzyqty derek jınap, sonyń negizinde ǵylymı tájirı­be jasady. Nátı­jesinde, radıoaktıvti ızotoptyń «Mark­sheıderlik baqylaý ádisi» deıtin jańa tásil usyndy. Bul ǵy­lymı jańalyq elimizde qazirge deıin keńi­nen qoldanylady.

Qazaq ǵylymyna ólsheýsiz úles qosqan ǵalymnyń eńbegi ár kez joǵary baǵala­nyp otyrdy. 1968 jyly professor ataǵyn alyp, Qazaqstan KP OK usynysy boıyn­sha Keńes áıelder komıtetiniń Tóralqa múshesi bolyp bekitildi. 1969 jyldan Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń Ǵylymı keńesiniń múshesi, sondaı-aq 1971 jyldan Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Taý-ken ınstıtýtynyń kandıdattyq dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi Ǵylymı keńesiniń tóraǵasy, sonymen qatar taý-ken ınstıtýtynyń ǵalam jáne jer týraly Ǵylymdar bólimi bıýro­synyń múshesi, J.Qańlybaeva úlken qoǵamdyq jumystar júrgizdi. 1970 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy.

Qazaq taý-ken salasynda erekshe orny bar, qazaq áıelderi arasyndaǵy tuń­ǵysh tehnıka ǵylymdarynyń doktory Jamal Qańlybaeva – sanaly ǵumyrynda sapaly is atqaryp ketken ǵalymdarymyz­dyń biri. Osyndaı tulǵalar eskerýsiz qalmaı, esimizde júrse...