«Qazaqstanda jasalǵan» jobasy nege otandyq óndirýshilerdi qorǵaı almady?

Zańnamaǵa túzetý engizilýi kerek

Demek Parlament máselemen aına­ly­­syp jatyr, al Úkimet «nege naqty qımyl­damaı otyr?» degen suraq týady. Áý basta «Qazaqstanda jasalǵan» ult­tyq jobasy el taýarlaryn ishki naryqta qorǵaý men ilgeriletý úshin oılastyrylǵanyn eske sala berýdiń ózi artyq. Atalǵan jobanyń jumysqa kiriskenine bir jyldaı ýaqyt ótse de, quzyrly mınıstrlikter áli de ózekti máseleden beıhabar ma degen oı týmaq. О́ıtkeni qıyn jaǵdaıdy tarqatý jol­daryn otandyq agrarshylar men tamaq ón­dirý­shilerdiń ózderi izdeýge májbúr.

Joǵaryda atap ótkendeı, elordada Qazaq­stannyń iri salalyq odaqtary men tamaq ónimderin óndirýshiler qaýym­dastyq­tarynyń basshylary Máji­listiń Agrarlyq máseleler jónin­­degi komıtetiniń tóraǵasy Serik Egiz­baev jáne komıtet múshesi, «Amanat» partııa­synyń agrarlyq-ónerkásiptik kesheni jónindegi keńesiniń basshysy Nurjan Áshimbetovpen kezdeskenin el bilip otyr.

Salalyq odaqtar men qaýymdastyqtar­dyń basshylary janaıqaıy quzyrly mekemelerdiń qulaǵyna jetetinine se­nip otyr. О́ıtkeni el aýmaǵynda otan­dyq óndirýshiler úshin qolaısyz ahýal qalyptasyp qalǵany beseneden belgili. Al iri saýda jelilerinde ım­porttyq taýar­larǵa jol ashyq. О́z keze­ginde Par­lament ókilderi de qazir bólshek saýdada qalyptasqan jaǵdaı qolaısyz ekenin jáne zańnamalyq sharalarmen túzetilýge tıis ekenin aıtýdaı aıtyp otyr.

Osy arada Astanada ótken kezdesýden soń araǵa bir apta salyp Pavlodarda «Amanat» partııasynyń respýblıkalyq agroónerkásiptik keshen keńesi men QR azyq-túlik sektorynyń salalyq odaqtar alıansy birlesken kóshpeli otyrysy bolǵanyn da aıta ketken jón. О́ıtkeni osy basqosý barysynda da ishki naryqty qorǵaý úshin naqty zańnamalyq sheshý joldary aıtylǵan. Qatysýshylar otandyq sýpermarketterde ımporttyq tómen sort­ty (Pavlodar oblysyndaǵy saý­da sóre­lerindegi ımporttyq azyq-túlik­tiń úlesi 70%-ǵa deıin jetedi) ónimderdiń tolyp jatqany, al sapaly otandyq ónimderge oryn jetispeıtini atalǵan. Elimizdiń talaı turǵyny arzan, tómen sortty ónimderdi tutynýdyń saldarynan densaýlyǵyna zııan keltirip otyrǵany da ras. Kóterilgen máselelerge oraı Parlament Májilisiniń Agrarlyq máseleler jónindegi komıtetiniń tór­aǵasy Serik Egizbaev Parlamentte «Azyq-túlik qaýipsizdigi týraly» jańa zańdy ázirleý úshin arnaıy jumys toby qurylatynyn, oǵan depýtattarmen qatar salalyq óndiristik qaýymdastyqtardyń ókilderi kiretinin málimdegen.

«Otandyq azyq-túlik óndirisin ulǵaı­tý jáne ony jergilikti saýda arqyly kedergi­siz ótkizýge jaǵdaı jasaıtyn kez keldi. Bul úshin birqatar qoldanystaǵy zańdar men zańnamalyq aktilerdi py­syq­taý qajet. Biz osy máselelerdi AО́K jónindegi respýblıkalyq keńes deń­geıinde retteý jumystarymen aınaly­syp jatyrmyz. Biz qajetti sarap­tamalyq-quqyqtyq baǵalaýdan keıin zańnamaǵa tıisti túzetýler engizýge nıettimiz», dedi N.Áshimbetov.

Onlaın tyńdaý máseleni sheshýdiń joly emes

Al ishki naryqty qorǵaý men retteýge jaýapty memlekettik qyzmetkerler ne deıdi? О́kinishke qaraı, olar «Ashyq NQA» portaly arqyly keńinen jar­na­ma­lanǵan «Qazaqstanda jasalǵan» memle­kettik baǵdar­lamasyn qaıta-qaıta myjı ber­gen­nen ári asa almaı otyr. Sonymen qatar bir jylǵa jýyq jumys barysyn­da sheneýnikter qalalar men aýdan orta­­lyqtarynda paıdasy joq «ashyq jármeńkelerdi» ótkizgen. Baǵdarlama avtorlarynyń aldynda qoıylǵan mindet­teriniń eshqaısysy otandyq óndirýshini qoldaý jáne jergilikti óndiristi yntalandyrý máselesine sheshim bola almady.

«Máselen, óndirýshiler baǵdarlamaǵa ımporttyq azyq-túlikke qatysty mem­le­kettik baqylaýdy kúsheıtý shartyn en­gizýdi usynady. Eger sórelerdi o­tandyq GOST pen zańdarǵa sáıkes kel­meıtin ımporttyq kontrafaktiden jáne ónimderden tazartatyn bolsaq, otandyq taýar­lar úshin naryqty qosymsha 30%-ǵa deıin bosatyp berýge múmkindik bar», deı­di «Qazaqstannyń qus ósirýshiler odaǵy» zańdy jáne jeke tulǵalar birles­tiginiń prezıdenti Rýslan Sharıpov.

Parlamenttegiler máseleni zańna­malyq deńgeıde sheshýge kirisip ketken kórinedi, alaıda memlekettegi atalǵan baǵyt boıynsha jaýapty tulǵalar óndirý­shilerdiń kótergen máselelerin sheshýge nıetti emes.

Qarapaıym mysal keltirip ótsek, pan­de­mııadan keıin memlekettik baǵdar­lamalar men zań jobalaryn daıyndaý boıynsha talqylaýlar men qoǵamdyq tyńdaýlar memlekettik qyzmetkerler belsendi túrde qoldanyp júrgen onlaın formatqa aýys­tyryldy. Onlaın tyńdaýlar sol kúni uıymdastyrylyp, qaty­sýshylardyń daıyndalýyna múmkin­dik bermegen. Sondaı-aq osy onlaın-talqylaýlar barysynda ınternet ádet­tegideı nashar ustap, nátıjesinde eshkim eshkimdi tyńdaı almaýmen aıaqta­lyp otyrǵan desedi. Eshkim hattamany jáne aıtylǵan usynystar men eskertýlerdi esepke almaı, sonyńda bul tyńdaýlardyń barlyǵy jalǵan formaldylyqqa aınalyp ketken.

Qordalanǵan máselelerge qatysty «Qazaqstannyń Sút odaǵynyń» dırektory Vladımır Kojevnıkov: «Resmı túrde talqylaýlar ótedi jáne bıznes te qatysyp jatqan synaı tanytyp, óndirýshiler de óz pikirin bildirip otyrǵanmen, másele sheshilip jatqan joq. Sheneýnikter ózderine qalaı yńǵaıly solaı áreket etip jatyr. Olar memlekettik baǵdarlamanyń tyńdaýlar men kelisimderden ótip jatqa­nyn rastaý úshin «onlaın túrde sytylyp shyǵý» amalyn oılap tapqan», dedi.

Rýslan Sharıpov ımporttyq ónimder men otandyq ónimderdi tekserýde múl­dem ádiletsiz jaǵdaı qalyptasqanyn jasyrmaıdy. SES organdary óz óndirý­shilerin únemi jáne birneshe ret tekserip otyr. Al ımporttyq taýar tek bir ret, ıaǵnı Qazaqstan naryǵyna shyqqan sátte ǵana tekseriledi. Osydan keıin birneshe jyl ishinde jetkizýshi bul ónimdi baqylaýsyz ákele alady degen sóz. Demek bizdiń naryq­qa úlken mólsherde kúmándi sapadaǵy azyq-túlik kelip túsedi. Bir ǵana mysal, «Qazaqstannyń Qus ósirýshiler odaǵy» ımporttyq muzdatylǵan taýyqty óndirýshilerdiń ózi ónimdi 40%-ǵa deıin sýmen nemese tuzdy eritindimen toltyratynyn eskertedi.

Saýdager otandyq óndirýshiden artyq pa?

Jalpy, osynaý qubylysty ekonomı­ka tilimen óte qarapaıym túsindire ke­tý­ge bolady. Saýda jelileri úshin eń arzan taýardy (saýda marjasy) satý kom­­mersııalyq turǵydan tıimdirek, son­­dyqtan olar sapaly qazaqstandyq taýar­dy emes, ımporttyq azyq-túlikti dem­pıng­tik baǵamen satyp alýdy jón kóredi. Mundaı jaǵdaıda ımportpen básekelesý ekonomıkalyq turǵydan múmkin emes.

Eń qyzyǵy, tıisti vedomstvolardaǵy memlekettik qyzmetkerler óndirýshilerdi emes, saýdagerler tarapyn qoldap otyr. Olar óndirýshilerdiń máselelerin jete uǵynyp túsingisi de kelmeıdi. Erkin naryqty syltaýratyp jaǵdaıdy esh ózger­týge bolmaıtynyn alǵa tartqan. Árıne, eshkim de erkin saýdaǵa qarsylyq týdyryp otyrǵan joq, biraq naryqty sapamen qamtamasyz etip, retke keltirýdiń ýaqyty kelgen sekildi. О́z qalaýynsha otandyq ónim­di ysyryp, sheteldik ónimderge ba­sym­dyq berip júrgen saýda jelileriniń qyz­metin zańnamalyq turǵydan retteıtin de ýaqyt keldi emes pe? Bul máseleniń she­shimi tabylmaıynsha qazaqstandyq óndi­rýshiler saýda sórelerindegi baǵa báseke­lestigine tótep bere almaıtyny anyq.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń kel­ti­rilgen derekterine úńilsek, keıingi jyldary osyndaı saıasattyń nátıjesinde 15 et ónimderin óńdeýshilerdiń jeteýi bankrotqa ushyraǵan. Al bul jalpy sannyń jartysynan kóbin qurap tur.

«Otandyq, jergilikti óndirýshiler she­­tel­diktermen salystyrǵanda saýda jeli­lerimen qarym-qatynasy basynan qo­laı­syz, utylýshy pozısııasynda tur. Mun­daı jaǵdaı esh jerde joq. Kim jáne ne sebepti osyndaı jaǵdaı týǵyz­ǵany da túsiniksiz. Biraq kez kelgen jaǵ­daıda saýda jelileri ımporttyq taýarlarmen saýda jasaǵan kezde atalǵan ereje­ler­di qoldanyp keledi. Nátıjesinde, keı­­bir óńirlerdegi sýpermarketter sóre­­l­erinde et, konservi jáne shujyq ónimderi­niń 80%-y – Qazaqstandiki emes. Bul – nonsens. Menińshe, «Qazaqstanda jasalǵan» baǵdarlamasynda jergilikti óndirýshilerdiń óndiristi keńeıtýine jaǵdaı týdyrý úshin ımporttyq ónimge baqylaýdy túbegeıli kúsheıtetin sharalar men bastamalar paketi bolýǵa tıis. Azyq-túlik ónerkásibi salasyndaǵy otandyq kásiporyndarǵa basymdyq qajet», deıdi «Qazaqstan Et odaǵynyń» basshysy Maqsut Baqtybaev.

О́ndirýshiler qazaqstandyq ónim jetki­zýshilerdi shettetip otyrǵanyn aıtyp, olardyń ımportpen básekege túse almaıtynyn jetkizedi.

«Qazirgi tańda saýda jelileri post-tólem boıynsha qatań sharttar qoıyp, esep-aıyrysýdy da kesheýildetetinderi taǵy bar. Kásiporyn ónimdi shyǵarady, salyq tóleıdi, qyzmetkerlerge jalaqy be­redi, ónimdi jetkizýge de tóleıtinin eske­retin bolsaq, saýda jelileri satyp alý­shyǵa ónim satylǵannan keıin sol jetki­zilgen taýarǵa birneshe aıdan soń tólem jasaıtyny aqylǵa syımaıdy», deıdi «Qazaqstan Sút odaǵynyń» tóraǵasy Vladımır Kojevnıkov.

Al Rýslan Sharıpov memlekettik deń­geıde Ishki saýda sýbektileri arasyndaǵy qarjylyq qatynastardyń ashyqtyǵyn baqylaý qajettigin alǵa tartyp otyr.

«Atap aıtqanda, «Saýda qyzmeti týraly» zańnan «syıaqy» uǵymyn alyp tastaý kerek. Bul taýardy jetkizýshiniń saýda jelilerine retrobonýstar tóleýin jáne jalpy kez kelgen bonýstardy tóleýdi nemese taýarǵa baılanysty qosymsha qyzmetterdi kórsetýdi qamtıdy. Sondaı-aq qoldanystaǵy baǵalar tiziminen satyp alý baǵasyna jeńildikter jasaýǵa tyıym salý kerek (saýda kompanııalary kelisimsharttardy osyndaı manıpýlıasııalar arqyly iske asyrady). Saýda jelileriniń jumysyn retteý ındeksi retinde tek «saýda ústemesi» uǵymyn qaldyrý kerek, ol damyǵan elderdegideı qatań shektelýge tıis», deıdi ol.

Sondaı-aq «Azyq-túlik qaýipsizdigi týraly» zań jobasyn ázirleýge qatys­ty «Amanat» partııasy da dál osy tásil­di ustanady. Biraq nege Úkimet únsiz otyr? Bastapqyda jol kartasy sheń­be­rindegi «Qazaqstanda jasalǵan» memle­kettik baǵdarlamasynda azyq-túlik sýper­marketterindegi saýda sóreleriniń keminde 50%-y qazaqstandyq taýarlarǵa eshbir shartsyz berilýge tıis normasyn qatań bekitý usynylǵanyn eske salǵanymyz jón. Alaıda bul sóılem keıinirek baǵdarlama mátininen alynyp tastalǵan.

Sonymen qatar bul tásil (damyǵan elder­degideı saýda jelilerine tek ústeme­­aqy qaldyrý) eń durysy bolyp sanalady. О́ıtkeni is júzinde ústemeaqy deńgeıi – bul saýda jelileri arasyndaǵy «básekelestik aýmaǵy». Iаǵnı shartty túrde aıtsaq, keıbireýler taýardy kez kelgen qyzmetsiz 15%-ǵa, al basqalary usynylǵan orny men joǵary qyzmetine saı 25%-ǵa deıin baǵalaı alady. Satyp alýshy ónimdi ózine yńǵaıly jáne tıimdirek bolatyn jerden tańdaıdy. Basqasha aıtqanda, ústeme baǵany basqasha retteý men shekteý kózdelmeıdi, árıne, áleýmettik mańy­zy bar azyq-túlikterdi eseptemegende. Bul jaǵdaıda iri saýda jelileri saýda ústemesin barynsha tómendetip, damy­ǵan elderdegideı tutynýshyny ózine tar­týǵa tyrysatyn edi. Qazirgi ýaqytta Qa­zaqstanda qoldanystaǵy normalarǵa baı­lanysty iri saýda jelileri baǵany tómendetip, tutynýshylarǵa erekshe usy­nystar men joǵary qyzmet kórsetýdiń ornyna ózderiniń yńǵaıyna qaraı na­ryq­ty tolyqtaı monopolııalaýǵa kóshken. Eger de naryqta básekelestik ádiletti túrde júrse, onda saýda kompanııalarymen baılanysty suraq ta týyndamaǵan bolar. Máselen, qazaqstandyq ónimdi jetkizýshi bir jelimen kelise almaǵan jaǵdaıda, ekinshisi ony qýana qabyldaıtyn jaǵdaı týar edi. Biraq qazirgi jaǵdaımen ólsheıtin bolsaq, ár aımaqtaǵy bir-eki iri saýda jelisimen bul múmkin emes.

Beıindik baǵyttaǵy memlekettik or­gan­dardyń halyqty azyq-túlik­pen qamtamasyz etý qaýipsizdigi, tutyný­shy­nyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa jáne qazaqstandyq naryq sektorynyń múdde­sin qamtamasyz etýdegi qarym-qaty­nasy, jumsartyp aıtqannyń ózinde aqylǵa qonbaıdy. Otandyq azyq-túlik óndirýshiler ekono­mıkanyń mańyz­dy segmenti bola tura, saýda mınıstrli­ginde bolsyn, osy saladaǵy saıasatty anyq­taıtyn basqa da memlekettik qury­lym­dar da qandaı da bir sebeptermen saýda­gerlerdiń múddelerin birinshi orynǵa qoıady. Bul jaǵdaı – eshteńe óndirmeıtin «satyp alý-satý» dep atalatyn ındýstrııanyń jeńisi men jemisi, al otandyq ónim shyǵarýshy kásip­oryndarmen birge Qazaqstan turǵyn­darynyń jeńilisiniń sıpaty. Qoryta aıtqanda, «Qazaqstanda jasalǵan» joba­synyń júzege aspaı otyrǵanyna otandyq óndirýshilerdi jetkilikti qorǵaı almaǵan. Jaýapty oryndar kináli.

ALMATY