Foto: Shutterstock
17 tamyzda AQSh Qorǵanys mınıstrligi «tabıǵı jarqyldarǵa tez den qoıatyn jáne zerthanalyq apattardyń jahandyq qaýpin azaıtatyn bıologııalyq qarýdy qoldanýdy tejeıtin turaqty jıyntyq kúsh» qurýǵa baǵyttalǵan bıologııalyq qorǵaý saıasatyna jańartylǵan sholý jarııalady.
«Bıologııalyq qorǵaýdy sholý» jáne AQSh pen shet memleketterdiń basqa da bedeldi strategııalarynda osy qaterlerge qarsy turý qaýipsizdikti tejeý men qamtamasyz etýdiń keshendi halyqaralyq sharalaryn talap etetini atap ótiledi.
Aıta ketsek, Jenevada Bıologııalyq qarýǵa tyıym salý týraly konvensııany nemese QTK-ni nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan álem elderi ókilderiniń kezdesýi ótip jatyr. Konvensııa - halyqaralyq qaýipsizdiktiń mańyzdy quraly.
1975 jyly kúshine engen soń QTK jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń bútin tobyna tyıym salǵan alǵashqy kópjaqty shart boldy. Shartqa qatysýshylar bıologııalyq shabýyl qarýyn ázirlemeýge, óndirmeýge, jınaqtamaýǵa, satyp almaýǵa, bermeýge jáne qoldanbaýǵa mindettenedi. Kez kelgen bıologııalyq zertteý qyzmeti tek qana beıbit maqsattardy kózdeýi tıis.
Taıaý ýaqytqa deıin mundaı bastamalar COVID-19 vırýsymen kúresý qajettiligine tirelgen edi, biraq endi Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy pandemııanyń aıaqtalǵanyn resmı túrde jarııalaǵan kezde, halyqaralyq qaýymdastyq bolashaq bıologııalyq qaýip-qaterlerden jahandyq qorǵaýdy kúsheıtý úshin «osy tynyǵýdy» paıdalanýy tıis.
AQSh keıbir elderdiń bıologııalyq qarý jasaýdyń jarııalanbaǵan baǵdarlamalary bar ekenine áli de alańdaýshylyq tanytyp otyr. Lańkester bakterııalardy, vırýstardy jáne basqa da qaýipti agentterdi paıdalanady.
Genderdi redaksııalaý, fýnksııalardy kúsheıtýdi zertteý, kvanttyq esepteýler, jasandy ıntellekt, sıntetıkalyq bıologııa, nanotehnologııa, 3D baspa jáne qazirgi zamanǵy robototehnıka sııaqty jańa tehnologııalardy damytý olarǵa bıologııalyq qarý alýdy jeńildetedi.
Hımııalyq qarýǵa tyıym salý týraly konvensııadan nemese Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttan aıyrmashylyǵy, QTK-de Konvensııanyń saqtalýyn baqylaıtyn jáne qamtamasyz etetin arnaıy organ joq. Buǵan deıin jasalǵan mindetti tekserý rejımin qurý áreketteri sátsiz aıaqtaldy. Buzýshylyqqa kúdikti úkimetter tek BUU Bas hatshysyna jáne BUU Qaýipsizdik Keńesine tergeý júrgizý týraly ótinish jasaı alady.
Budan basqa, QTK-de BUU Qarýsyzdaný máseleleri jónindegi basqarmasynyń jenevalyq bólimshesinde ornalasqan, sharttyń oryndalýyn qamtamasyz etýge kómektesetin shaǵyn Implementasııalyq qoldaý toby ǵana bar. Myńdaǵan qyzmetkerler jumys isteıtin jáne bıýdjetteri mıllıondaǵan dollarmen esepteletin Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttikten nemese Hımııalyq qarýǵa tyıym salý jónindegi uıymnan aıyrmashylyǵy ımplementasııalyq qoldaý tobynyń shaǵyn shtaty jáne shaǵyn bıýdjeti bar. Halyqaralyq qoǵamdastyq QTK aldynda turǵan problemalardy qıyndyqpen sheshýde. Jańashyl sheshimderdiń biri Qazaqstannan keldi, onyń úkimeti burynnan beri taratpaý salasyndaǵy kóshbasshylardyń biri bolyp tabylady.
Qazaqstan bıologııalyq qaterlerge qarsy turý úshin ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy óz tájirıbesin qoldanýǵa umtylady.
Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan QTK-ge qosylyp, óz aýmaǵynda keńes úkimeti qurǵan bıologııalyq qarý jasaýdyń aýqymdy ınfraqurylymyn bólshektedi. Amerıkalyq «Qaýip-qaterdi birlesip azaıtý» baǵdarlamasy sheńberinde jergilikti COVID-19 synaqtaryn ázirleýdi qosa alǵanda, qorǵanys salasynda zertteýler júrgizý úshin osy obektilerdi joıýǵa aıtarlyqtaı qarjylyq jáne tehnıkalyq kómek kórsetildi.
AQSh Qorǵanys mınıstrligi men Qazaqstannyń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bıologııalyq qaýiptilikke qarsy is-qımyl boıynsha turaqty talqylaýlar men baǵdarlamalar júrgizýde.
2020 jylǵy qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasynda sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy usyndy.
Agenttik QTK, BUU jáne basqa da organdarǵa bıologııalyq zertteýlerdiń beıbit jáne ashyq júrgizilýin qamtamasyz etýge kómektesýge arnalǵan: barsha adamnyń densaýlyǵy men qaýipsizdigin jaqsartý, memlekettik áleýetti nyǵaıtý, vaksınalar men bıologııalyq qarsy sharalardy ázirleýdi jedeldetý, eksporttyq baqylaýdyń neǵurlym ınklıýzıvti tetikterin qurý, senim sharalarynyń qoljetimdiligin arttyrý esebinen halyqaralyq senim men yntymaqtastyqty keńeıtý, bıologııalyq shabýyl qaýpine ushyraǵan memleketterge áleýetti kómek týraly derekter bazasyn júrgizý.
Bıologııalyq qaýipsizdik agenttigi QTK-niń synı olqylyqtaryn joıýǵa múmkindik beredi.
Agenttik sondaı-aq jahandyq baqylaýdy kúsheıtý jáne memleketterdi halyqaralyq kómek alýǵa senimdi etý úshin qoǵamdyq verıfıkasııa quraldary, erikti saraptamalyq baǵalaý, ashyq kózderden derekterdi izdeý sııaqty odan arǵy bastamalardy qoldaı alar edi. Tabıǵı, kezdeısoq jáne ádeıi jasalǵan bıologııalyq qaýip-qaterlerdi erte anyqtaý tıimdi qorǵanys jasaý úshin qajet.
Agenttik, sondaı-aq, COVID-19 boıynsha pikirtalastardy ýlandyrǵan, bıologııalyq ázirlemelerdiń neǵurlym ınstıtýsıonaldy jáne jıi halyqaralyq sholýyn qoldaıtyn jalǵan aqparatqa qarsy tura alar edi. Qazaqstannyń Reseımen, Qytaımen jáne AQSh-pen jaqsy qarym-qatynasta bolýy bul usynysqa sońǵy kezderi taratpaý jónindegi basqa da bastamalardaǵy progreske kedergi keltiretin kelispeýshilikterdi eńserýge kómektesýi tıis.
