Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
– Jaqyp Ǵalıuly, elimizge árqaısysy 1,2 GVt alty bloktan turatyn úsh atom elektr stansasy qajet ekenin aıtqan edińiz. Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (AEHA) shkalasyna sáıkes, elimizdegi AES qurylysynyń orny Kýrchatov, Aqtaý jáne Balqash qalalarynda belgilendi. Atalǵan stansany salýǵa qatysty halyq arasyndaǵy úreı men kúdikti eskersek, jalpy energııa óndirýdiń basqa joly bar ma?
– Atom elektr stansasynyń salynýy múmkin qalalardyń barlyǵyn sala mamandary zerttep saralady. Men sol aımaqtardyń barlyq tıimdi jaǵyn kórsettim. Ár aımaqtyń ózindik artyqshylyǵy bar. AES salý jaı maqsat emes, bul kómirtegi beıtaraptyǵy boıynsha óziniń halyqaralyq mindettemelerin oryndaıtyn, ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerin qamtıtyn eldiń pragmatıkalyq sheshimi ekenin qaıtalap aıtqym keledi. Elimizdegi jańartylatyn energııa kózderi (JEK) nysandaryn salýda bekitilgen josparlar dáıekti túrde oryndalyp keledi. 2035 jylǵa deıingi energetıkalyq qor men energetıka salasyn damytý tujyrymdamasyna sáıkes jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi 2030 jylǵa qaraı jalpy generasııadan 15%-ǵa deıin ulǵaıtý josparlanyp otyr. Biraq JEK-tiń barlyq nysany turaqsyzdyq tanytyp, belgilengen qýatty paıdalaný koeffısıentiniń tómen kórsetkishimen sıpattalatynyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Búgingi tańda energııa teńgerimindegi JEK úlesi 4%-dan sál asady. Alaıda ulttyq jeli operatory energetıkalyq júıedegi qýattardy teńestirý kezinde qıyndyqtarǵa tap bolyp tur. Osydan keıin energetıkalyq júıeniń turaqtylyǵy men senimdiligine qaýip arta tústi. Sondyqtan júıelik operator JEK nysandaryn ornatý barysynda energııany jınaqtaý men saqtaýdyń tıimdi ónerkásiptik júıelerin birlesip júrgizýdi talap etýde. Aldyn ala esepteýler boıynsha elimizde energııa jınaqtaý salasynyń qýaty 2 GVt-qa deıin jetýi múmkin. Bul – elimizdiń biryńǵaı energojúıesi kórshiles energojúıedegi kommersııalyq tarıfter boıynsha satyp alatyn, eń údemeli ýaqyttary kılovaty saǵatyna 40-45 teńgege deıin jetetin kórsetkish. Kómirge jáne basqa kómirsýtekti energııa kózderine keletin bolsaq, árıne, taza kómirdi gazdandyrý jáne jalpy kómir hımııasynyń múmkindikteri turǵysynan da qarastyrý qajet. Biraq ázirge mundaı tehnologııalar óte az.
Joǵaryda aıtqan úsh atom elektr stansasyn salý elimizdiń Soltústik, Ońtústik jáne Batys aımaqtaryn energııamen qamtýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan AES qurylysyn júrgizý úshin Úlken (Balqash), Kýrchatov jáne Aqtaý úsh ýchaskesi qarastyryldy. Atalǵan ár atom elektr stansasynyń ózindik mindetteri bar. Úlken bul Ońtústik energetıkalyq aımaqtaǵy energııa tapshylyǵyn, Aqtaý sýdy tushylandyrýdy jáne Kýrchatov teńgerimdilik máselelerin sheshedi. Shyndyǵynda, atom elektr stansasynyń mindetteri jeterlik.
– Bıyl elektr energııasyn damytýdyń 2029 jylǵa deıingi tujyrymdamasy ázirlendi. Bul elektr energııasy naryǵy aıasynda salaǵa salynǵan ınvestısııanyń qaıtarymy úshin qarajat kólemine shek qoıady. Lımıtti 32 mlrd teńgeden 100 mlrd teńgege arttyrý qajet. Bul týraly oıyńyz qandaı?
– Meniń bilýimshe, bul lımıt bekitilgen jáne osy jóninde jańa jobalar qolǵa alyna bastady. О́sim 32-den 428 mlrd teńgege deıin qalyptasqany bar. Bıyl 1 maýsymnan bastap 47 EPO tobynyń 27-si boıynsha elektr energııasynyń shekti tarıfteri túzetildi, ortasha tarıf ósimi 24%-dy quraıdy.
Qýat naryǵynda shekti tarıfti aıyna 1 MVt úshin 1,5 mln teńgege deıin arttyrý josparlanyp otyr. Nátıjesinde, jumys istep turǵan zaýyttardy jańartý jáne jóndeý úshin generasııalaý sektoryna jyl saıyn 160 mlrd teńge kóleminde ınvestısııa aǵynyn qamtamasyz etý kútilýde. Tozý deńgeıi joǵary JEO úshin 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan úshjyldyq kezeńge negizgi jáne qosalqy jabdyqtarǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizýge arnalǵan ınvestısııalyq baǵdarlamalar qabyldandy.
Investısııalyq kelisimderdi jasaý kezinde nysanaly ındıkatorlar belgilenip, onyń ishinde tozý deńgeıin qoldanystaǵy deńgeıden 10-15% tómendetý, kásiporynnyń menshikti qajettilikterin azaıtý, konstrýksııaǵa etalondyq otynnyń úlestik shyǵynyn keltirý jáne normatıvtik-tehnıkalyq qujattar engizý qarastyrylǵan.
– Bolashaqta elektr energııasyna suranys artatyn bolsa, atom elektr stansasyn salýdy ekonomıkalyq qajettilik dep túsingen durys sekildi...
– 2035 jylǵa qaraı Qazaqstan 150 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn tutynady dep boljanýda. Al osy 12 jyl ýaqyt aralyǵynda elimizdiń energetıkalyq júıesi energııa tapshylyǵyn sezinedi. Bul óz nysandarymyzdy salmaıynsha, kórshi elderge táýeldi bolatynymyzdy bildiredi. О́tken jyly elimizde 112,86 mlrd kVt/saǵ elektr energııasy óndirildi, biraq energııa tutyný óndirgennen artyq, ıaǵnı 113,89 mlrd kVt/saǵ kórsetkishti berdi.
Mamandardyń aıtýynsha, qýaty 1000 MVt bolatyn atom elektr stansasynyń jumysy jyl saıyn parnıktik gaz shyǵaryndylaryn 4 mln tonnaǵa azaıtady. Al kómirtegi beıtaraptyǵy men joǵary tozýy jaǵdaıynda atom elektr stansasy – energııa jabdyqtarynyń únemi ósý ústindegi tutynylýy men apattylyǵynyń joǵary deńgeıin sheshýdiń birden-bir joly. Árıne, kez kelgen atom elektr stansasy jiti nazar aýdarýdy jáne paıdalaný erejelerin muqııat saqtaýdy talap etedi. Bar táýekelderge qaramastan, AES qurylysy keleshekte elektr energııasy tapshylyǵynyń máselesin sheshe alady.
Byltyr Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanǵa «taza» ıadrolyq elektr energııasy qajet, atom elektr stansasy salynbaı, eldiń búkil ekonomıkasyn joǵaltý yqtımaldyǵy joǵary degen edi. Mundaı dálelder nólden týyndamaǵanyn aıtý kerek. Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtarap elge aınalýǵa mindettendi, al atom energııasy búkil álemde beıbit jáne taza energııa kózi retinde tanyldy. Taǵy bir mańyzdy faktor – bizdiń elektr energetıkasynyń hali. Elektr stansasyndaǵy jabdyqtardyń tozýynan apattyq jaǵdaıdyń oryn alýy elektr energetıkasyna senimdilikti tómendetýde. Sonymen qatar energııa óndirýshi uıymdardyń 60%-dan astamy kómirdi negizgi otyn retinde paıdalanyp, elektr stansalary 50 jyldan asa jumys istep keledi.
Jalpy, álemde beıbit atomdy paıdalaný qarqyn alýda. Búgingi tańda atom energetıkasy jahandyq energetıkalyq ındýstrııanyń eń mańyzdy qosalqy sektory bolyp, jahandyq elektr energııasyn óndirýge eleýli úles qosyp otyr. Qazaqstannyń áli de atom elektr stansasyn salmaýynyń bir sebebi – ıadrolyq synaqtardyń radıoaktıvti zardaptary elimizdiń tájirıbesiniń durys emestiginde. Bul halyq arasynda ıadrolyq tehnologııalarǵa qatysty belgili bir úreı men saqtyqty týdyrdy. Iаdrolyq synaqtar adam sanasynda tereń iz qaldyryp, atom energııasynyń qaýipsizdigine qatysty qorqynysh týdyratyny ras. Keıinnen bul qorqynyshqa Chernobyl AES-indegi apat yqpal etti. Sondyqtan adamdar yqtımal apattardan, qorshaǵan ortaǵa jáne densaýlyqqa áserinen qorqady.
– AES qurylysynyń uzaqqa sozylatynyn eskersek, jaqyn arada jańa kómir óndiretin zaýyttar salý qajet degen pikirler bar. Buǵan qalaı qaraısyz?
– Kómir zaýyttary – elimizdiń energetıkalyq teńgeriminde. Mundaǵy qondyrǵylar Ekologııalyq kodekstiń barlyq qatań normasyn eskere otyryp salynady. Atom stansasy – kómir zaýytyna básekeles emes. Ony jańartylatyn energııa kózderiniń jańa nysandarymen jáne kómirmen jumys isteıtin zaýyttarmen birge salý kerek, óıtkeni eski elektr stansalary teńgerimnen shyǵady.
– Atom elektr stansasy óndiretin elektr energııasynyń ózindik quny basqa elektr stansalary óndiretin energııaǵa básekeles bola ala ma?
– Qazirgi ýaqytta 19 elde belgilengen elektr qýaty 55 Vt bolatyn 52 reaktordyń qurylysy júrgizilýde. Sonymen qatar Belarýs, Mysyr, BAÁ, Bangladesh jáne Túrkııa sııaqty elder ózderiniń alǵashqy atom elektr stansasynyń qurylysyn bastady. Sondaı-aq О́zbekstan, Polsha men Saýd Arabııasy atom elektr stansasyn salý múmkindikterin qarastyrýda.
Bolashaqta Mıanma, Reseı men Qyrǵyzstan jáne basqa da elder mundaı qondyrǵylardyń tutynýshylaryna aınalýy múmkin. Sonymen qatar bul ortalyqtandyrylǵan energııamen jabdyqtaýdan alys ornalasqan aýmaqtar, aralda ornalasqan memleketter, elektr energııasyn az tutynatyn elder nemese iri ónerkásiptik nysandar bolýy yqtımal. Esepteýlerge sáıkes, shaǵyn atom elektr stansalary kılovatt qunynda otynnyń quramy 3-5%-dan aspaıdy, sondyqtan baǵalar ondaǵan jyldar buryn boljanady.
– Atom energetıkasyn paıdalanýdyń sheteldik tájirıbesine jáne bolashaqtaǵy damýy týraly boljamdarǵa toqtalsańyz?
– AEHA-nyń optımıstik ssenarııi boıynsha, 2050 jylǵa qaraı álemde atom elektr stansasynyń ornatylǵan qýaty 792 GVt-qa deıin ósýi múmkin. Aldyńǵy boljam 715 GVt pessımıstik baǵalaýǵa negizdelgen. Alaıda onyń basqa kózderdegi ósý fony energetıkalyq balanstaǵy úlesi 10% deńgeıinde qalady. Eń pessımıstik ssenarııler boıynsha, álemdegi atom elektr stansasynyń qýaty qazirgi 394,5 GVt deńgeıinde qalady nemese tipti 360 GVt-qa deıin tómendeıdi. Aldaǵy 30 jylda sarapshylar álemde elektr energııasyn óndirý eki esege artady degen pikirde. Osylaısha, olardyń qurylymdaǵy qazirgi úlesin saqtaý úshin atom elektr stansasynyń sanyn aıtarlyqtaı joǵarylatý qajet.
AEHA-nyń optımıstik ssenarııi boıynsha, 2040 jylǵa qaraı atom energııasy buryn kútilgendeı 11% emes, álem boıynsha elektr energııasynyń shamamen 12%-yn qamtamasyz ete alady. Iаdrolyq energetıka ınstıtýtynyń (NEI) málimetterine súıensek, atom elektr stansasy AQSh-qa 2019 jyly 496 mln tonna kómirqyshqyl gazyn shyǵarýǵa jol bermeýde septigi tıgen. Bul 100 mln avtomobılge teń bolǵan.
Atom elektr stansalarynda óndiriletin energııa salystyrmaly túrde arzan. Ony salýǵa ketetin shyǵyn kóp, biraq paıdalaný shyǵyny az. Baǵasy boljamdy, al ýran baǵasy munaı, gaz nemese kómir baǵasy sııaqty ózgermeıdi. Biraq atom energetıkasynyń eń mańyzdy artyqshylyǵy – elektr energııasyn óndirýdiń senimdiliginde. Bul jelge, kúnge nemese syrttaǵy temperatýraǵa qaramastan táýligine 24 saǵat, aptasyna jeti kún úzdiksiz elektr qýatyn óndiredi. Kómirqyshqyl gazynyń nóldik shyǵaryndylaryna qaramastan, atom energııasy negizinen taý-ken jáne sý tógý arqyly qorshaǵan ortaǵa aıtarlyqtaı áser etedi. Atom energııasyn óndirý úshin qoldanylatyn ýrandy óndirý kezinde myshıak pen radon bólinedi. Atom elektr stansalaryn salý qymbatqa túsedi, al ýran ken oryndary shekteýli. Ýran keni birqatar elde bar, al stansalardyń qurylysy birneshe halyqaralyq uıymnyń maquldaýyndaǵy kúrdeli úderisti talap etedi. Ýran – energııanyń sarqylmaıtyn kózi. Sarapshylardyń pikirinshe, álemdegi ýrandy tutyný shamamen 200 jylǵa sozylýy múmkin, biraq atom elektr stansasynyń sany artsa, bul qorlar tezirek taýsylýy yqtımal.
Degenmen búginde ýrannyń ornyna torıı sııaqty basqa keń taralǵan elementterdi qoldaný týraly ázirlemeler de bar. Sonymen qatar Germanııa, Shveısarııa men Belgııa sııaqty kóptegen el 2030 jylǵa qaraı mańyzdy atom elektr stansalaryn paıdalanýdan shyǵarýdy kózdep otyrǵan Eýropadaǵy atom energııasyn kezeń-kezeńimen toqtatý josparlaryn da umytpaǵan jón. Qalaı desek te, atom energııasy kómirtekti az bóletin, jel men kún energııasyna qaraǵanda senimdirek bolyp tur. Birqatar ǵalym men sarapshy atom elektr stansalary kómir men gaz energııasyn almastyryp, bul jańartylatyn energııa kózderin tolyqtyrýshy ári kúsheıtýshi qyzmetin atqaratyn edi degen pikirde.
Elimizdiń ıadrolyq energııany qoldanýdyń joǵaryda atalǵan barlyq tásilin zerdelep, engizýge múmkindik jeterlik. Bul úshin bizde ǵylymı baza, Ulttyq ıadrolyq ortalyq jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýty, ýran óndirýde tájirıbesi zor «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy, Almatydaǵy eksperımenttik reaktor bar. Al Qazaqstannyń ońtústiginde Balqash kóli aýdanynda salynatyn jańa atom stansasynyń bazasynda bul neǵurlym iske asyrylatyn jáne qoljetimdi joba bolar edi. Elimizde AES salý úshin óz tehnologııalaryn usynǵan barlyq ónim berýshiler atom energııasyn medısınalyq maqsattarǵa jáne basqa da qoldanystarǵa óz qosymshalaryn tolyqtyra alady.
Áńgimelesken –
Gúlmıra BAǴYTQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
