О́ńir sharýashylyqtary búginge deıin 610 myń gektardan jarty mln tonnadan astam bıdaı jınap úlgergen. Astyqtyń ortasha shyǵymy ár gektarǵa 8,4 sentnerden keledi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Ibragım Bekmuhambetovtiń aıtýynsha, óńirdiń ońtústigindegi aýdandarda astyq túsimi óte tómen.
– Mysaly, Qarasý aýdanynda sharýalar ár gektardan 12,8 sentnerden ónim alyp jatyr. Qarabalyq jáne Altynsarın aýdanyndaǵy bıdaı shyǵymy – 12,5, Uzynkólde 10,6 sentnerden keledi. Eń tómengi túsim Arqalyq óńirinde – bar bolǵany 3-aq sentner. Jankeldın aýdanynda – 3,2, Amankeldide – 4, Naýyrzymda – 5,2, al Jitiqarada ónim kólemi 5,9 sentnerden aspaıdy, – deıdi basqarma basshysy.
Eń basty másele – jańbyr tolastap, alqap degdigen soń, jer yryzdyǵyn shashpaı-tókpeı jınap alý bolyp tur. Mysaly, Qamysty aýdanyndaǵy Altynsarın aýylynyń berekesin kirgizip otyrǵan áıgili dıqan, Qazaqstannyń Eńbek Eri Borıs Knıazev 120 myń gektar alqapqa astyq egedi. Arpasy men sulysyn ylǵalǵa uryndyrmaı jınap alǵan sharýashylyq basshysy tabıǵattyń tosyn minezi jaǵdaıdy kúrdelendirip jibergenin aıtty.
– 5-6 kún boldy jańbyr toqtamaı tur. Kombaındarymyz alqapqa shyǵa almaı qańtarylyp qaldy. Eger bulaı jalǵasa berse, pisip turǵan bıdaı qaıta kóktep, qamyrlylyǵy tómendeıdi. Ásirese qatty surypty ónim sapasyn joǵaltady. Qazir qýatty keptirgish qurylǵymyz jumys istep tur. Táýligine bir jarym myń tonna bıdaı keptirip alatyn múmkindigimiz bar. Biraq oǵan alqaptaǵy astyqty oryp ákelýge múmkindik bolmaı tur, – deıdi Borıs Pavlovıch.
Ánsheıinde aılap turyp alatyn aptap ystyqta aspanynan bir tamshy tambaı qoıatyn Naýyrzym óńirine onynshy tamyzdan beri jańbyr toqtamaı tur. Ásirese sońǵy bir apta boıy aq jaýyn ebil-sebil seldetip jatyr. Mysaly, О́leńdidegi «Bogdan» sharýa qojalyǵy bıyl 2 myń gektarǵa egin ekken. Sonyń 400 gektaryn ǵana jınap alǵan.
– Bıdaı baǵasynyń tómendigi biz sııaqty shaǵyn sharýashylyqtarǵa óte aýyr tıip jatyr. Qazir dıirmender bıdaıdyń tonnasyn 75 myń teńgeden qabyldaıdy. Mundaı baǵa 2014 jyly bolǵan. Biraq qazir 250-280 teńge turatyn janarmaıdyń bir lıtri ol kezde 70-80 teńge bolatyn. Jumysshylardyń eńbekaqysy da áldeqaıda tómen edi. Qosalqy bólshekter tórt ese arzan bolatyn. Qazir alqaptyń ár gektarynan 8-9 sentnerden ónim alyp jatyrmyz. Irgemizdegi Dámdiniń sharýashylyqtaryndaǵy ónim kórsetkishi – 4-5 sentnerden ǵana, tipti gektarynan bar bolǵany 1 jarym sentnerden alyp jatqandar bar. Qazir bıdaıdyń ózindik quny kem degende 80 myń teńge bolady. Biz ony 75 myń teńgeden satsaq, jaǵdaıymyz qıyndaı túsedi. Shaǵyn sharýashylyqtardy osy másele alańdatyp otyr. Baǵa kem degende 100 myńǵa deıin kóterilse ǵana jaǵdaı túzeledi. Al naryqtaǵy dál qazirgi jaǵdaı jalǵasa berse, erteńgi kúnimiz qalaı bolyp ketetinin bilmeımiz. Qazir KA-700 traktorynyń tórt dóńgelegin aýystyrý úshin 60 tonna bıdaı ótkizý kerek, – deıdi sharýa Dmıtrıı Isaev.
Kánigi dıqan Baýyrjan Barsaqbaevtyń aıtýynsha, sońǵy eki jyldan beri úzdiksiz arzandap kelgen bıdaıdyń baǵasy bıyl tipti quldyrap ketken. Endi, mine, bıdaıdyń basy pisken ýaqytta alqapty balshyqqa aınaldyrǵan mol jaýyn jyǵylǵanǵa judyryqtyń kebin keltirip otyr.
– Jaýyn tolastamasa, dán isinip, qabyǵyn kerip jiberedi. Keıin kepken soń, masaqtaǵy dánniń birazy jeldiń kúshimen shashylyp jerge túsip qalady. Osydan kelip astyqtyń shyǵymy tómendeıdi. Ekinshiden, qatyp turǵan topyraq mol ylǵaldyń áserinen jumsaryp ketti. Masaǵy aýyr sabaqtyń tamyry bosap jeldiń baǵytyna qaraı jatyp qalady. Osynyń bári shyǵynnyń ulǵaıýyna ákelip soǵady. Bul jaýyn-shashynnyń saldarynan bıdaıdyń qamyrlylyǵy men dán qaýyzyndaǵy un azaıady. Munyń syrtynda uzaq ýaqyt ylǵalda tursa, ábden pisip-jetilgen masaqtaǵy bıdaı qaıta óne bastaıdy da, ónim sapasy úshinshi klastan tórtinshi klasqa, uzaqqa sozylyp ketse, besinshi klasqa deıin tómendep ketedi. Saldarynan bıdaıdyń baǵasy budan da arzandap ketedi. Al ekinshi qaıtara ónip ketken bıdaı kóbeıip ketse, kóktemge egetin sapaly tuqym tappaı qalýymyz múmkin. Masaqtaǵy dánniń qaıta óne bastaǵany qazir jaı kózge kórinbeıdi. Biraq belgileri bar. Taǵy bir másele, mundaı jaýyn-shashynda kombaın sabaqtaǵy dándi durys bólip ala almaıdy, bul da shyǵyndy eseleı túsetin jaǵdaı, – deıdi dıqan.
Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń ókilderi: «О́ńirde 3 mln tonna astyq sııatyn qoıma bar, munyń syrtynda aýylsharýashylyq qurylymdarynyń menshiginde 5,3 mln tonnaǵa arnalǵan elevatorlar dándi qabyldaýǵa daıyn tur. Bıylǵy astyqty saqtaıtyn oryn jetedi», deıdi.
Alaıda myna máseleni de eskerý kerek, búginde egin sharýashylyqtarynyń kóbinde bıdaı keptiretin qurylǵy joq. Mundaı tehnıkasy bar sharýalardyń ózi sýǵa malshynǵan mol bıdaıyn túgel keptirip úlgere almaıdy. Nátıjesinde, qambada taý bolyp úıilip jatqan astyqtyń birazy qyzyp ketýi múmkin. Al qýatty bıdaı keptirgishi bar elevatorlardyń qyzmeti óte qymbat. Onyń baǵasyn ekiniń biri kótere almaıdy. Keptirgishti aıtpaǵanda, shaǵyn sharýashylyqtardyń kóbiniń áli kúnge deıin ónim saqtaıtyn qoımasy, astyq tógip keptiretin asfaltty alańy joq.
Mundaı kezde kóp jumysty qol kúshimen tyndyrý kerek bolady. Biraq qara jumysqa baratyn adam az. Qazir sharýalar astyq atqysh agregatta jumys isteıtin, kúrek ustap agregattyń aýzyna bıdaı laqtyryp turatyn, qamba sypyratyn adam tappaı otyr. Bul jaǵdaı da naýqandy qıyndatyp, shyǵyndy eseleı túsýi múmkin.
Sala mamandarynyń aıtýynsha, búginde alqapta 8,8 myń astyq jınaıtyn kombaın, 3,1 myń rolıkti oraq, 8,2 myń júk kóligi jumys istep jatyr. Oraq naýqanyna 85,1 myń tonna dızel otyny bólinip otyr. Búginge deıin sharýalardyń qolyna sonyń 25 myń tonnasy ǵana tıgen. Dızel otynynyń bir lıtrin 250 teńgeden asyryp jibermeýdi óńir basshysynyń ózi qadaǵalap otyr.
Aıtpaqshy, dıqandardyń aıtýynsha, arpanyń baǵasy 50-58 myńǵa deıin túsip ketken. Qostanaıǵa ákelip tonnasyn 70 myń teńgeden satyp jatqandar bar. Áleýmettik jelidegi jarnama arqyly solardyń bireýine qońyraý shalyp, arpa alasyzdar ma dep surap kórdik. «Reseıdiki me, ózimizdiki me?» degen qarsy saýalǵa ózimizdiki deı salyp em, «Nesheden beresiń?» dedi. «70 myń» deı berip em, kúlip jiberdi de baılanysty úzdi.
Kókeıde «Reseıdiki me?» dep nege surady? Shekara jabyq edi ǵoı. Shekaranyń arǵy betinen bıdaı ákelýge tyıym salynǵanymen, arpaǵa jol ashyq pa?» degen oı turyp aldy.
Qostanaı oblysy
