Talǵat JAQIIаNOV,
áleýmettanýshy:
– Bul taqyryp birneshe jyl boıy qyzý talqylanady. Alaıda daý-damaıdyń sharyqtaý shegi jylda tamyz aıyna keledi. Aqparattyq keńistiktegi daýdy qarap otyrsaq, azamattar ekige jarylǵan: qoldaıtyndar jáne qoldamaıtyndar. Eki taraptyń da aıtatyny quqyqtyq túsindirme. «Zaıyrlylyq» qaǵıdasy men normalaryn ár tarap ózine qaraı tartyp, ózinshe ınterpretasııa jasaıdy. Alaıda birinshiden, mektep – áleýmettik ınstıtýt. Onyń atqaratyn naqty fýnksııalary bar. Bilim berýden (oqytý+tárbıeleý+damytý) basqa mekteptiń mańyzdy fýnksııalarynyń biri – egalıtarlyq fýnksııa. Egalıtarızasııa teńdestirý degendi bildiredi. Iаǵnı mektep ártúrli ortadan/otbasynan kelgen balalar úshin (jasandy bolsa da) birdeı áleýmettik keńistik jasap, sol arqyly bilim alýǵa qajetti jaǵymdy psıhologııalyq-pedagogıkalyq atmosfera jasaý mindeti de artylǵan. Bizdiń qoǵamda da joǵarǵy, orta jáne tómengi (tipti andegraýnd) tap bar. Mektepke kelgen oqýshylar osy taptardyń ókilderi. Olardyń materıaldyq jaǵdaıy, eń aldymen, syrtqy kelbetterinen kórinis beredi. О́zim de birneshe jyl mektepte jumys istedim. Bul máseleni ishten bilemin. Balalardyń biriniń qymbat, al biriniń jupyny kıinýi bilim keńistiginde túrli másele týǵyzady. Biryńǵaı forma mekteptegi taptyq jiktelý kórinisin jasyryp, jaǵymsyz saldardyń aldyn alý úshin qoldanylatyn egalıtarlyq qural. Barlyq balany áleýmettik-materıaldyq teń etý emes, teńsizdik kórinisterin jasyrý qyzmetin atqarady. Sanasy endi qalyptasyp kele jatqan perishtedeı jas býyn óziniń jáne ózgelerdiń taptyq belgilerimen bas qatyrmaı, bilim alýy kerek.
Qazirgi hıdjab máselesin kóterip jatqan azshylyq «bul usynys tek musylmandar tarapynan ǵana aıtylýda, basqa dinder surap otyrǵan joq, sondyqtan ruqsat berý kerek» degen pikirlerdi alǵa tartady. Alaıda jaǵdaı olaı emes. Birneshe jyl boıynda qyzmet babymen barlyq óńirdi, túrli eldi mekenderdi úzdiksiz aralap, «kózben kórip, qolmen ustap» júrgen adam retinde aıtarym, bundaı nıet basqa dinı aǵymdarda da bar. Bizde 18 konfessııa (dinı baǵyt) resmı tirkelgen bar. Tirkelmegenderi odan da kóp. Hıdjabqa ruqsat berý osy aǵymdardyń kóbiniń múddesin oıatady. Sebebi «zaıyrly» elde dinderdiń quqyqtary teń.
Ǵalııash MAHAShEVA,
psıholog:
– Oqýshylarǵa hıdjab kııýge ruqsat beriletin bolsa, oqýshynyń quqyǵy qorǵalmaıdy, ata-ananyń qalaýy oryndalady. Mektep jasyndaǵy bala sanaly túrde dindi túsinip, qudaı degen uǵymdy tolyq tanymaıdy. Olar ata-ananyń erkinde bolady, ıaǵnı áke-sheshesiniń dininde ómir súredi. Ol qudaıdy tek ata-anasy arqyly tanıdy. Sondyqtan mektepte standartty talaptaǵy forma bolýy qajet. Bul óte mańyzdy. Ata-ana óz bıligin balasyna sheksiz qoldanatynyn baıqamaıdy da. Durysy, adam óziniń sanasy erkindikke jetkende ǵana senimin tańdaý.
Al hıdjab máselesine keletin bolsaq, qyz bala ony birneshe sebeppen kııýi múmkin. Áýeli, ata-ana manıpýlıasııasy. Mysaly, «Hıdjab kımeseń, ákeń tozaqta órtenedi» degen sózder arqyly ata-ana balanyń sheksiz senimin óz upaıyna paıdalanady. Ekinshi, bala ata-anasynyń mahabbatyna ıe bolý úshin hıdjab kıedi. Sol arqyly onyń ishki daýysy: «Kórdińder me? Men til alǵyshpyn, men sendermen birgemin, men senderge adalmyn» degendi jetkizedi. Úshinshi, hıdjabty qyz balanyń qorǵanysh quraly retinde kórýi. Hıdjab kıse, ata-anasynyń ashýynan aman qalady. Al ata-ana úshin hıdjab kıgizý – balany ımanǵa úıretýden góri óz qalaýyn qanaǵattandyrý. Mysaly, ata-ananyń oıynsha, hıdjab kıgen qyz óz ádebin saqtap júredi, oǵan jamannyń kózi túspeıdi tek ımandynyń kózi túsedi. Biraq aram pıǵyldy adamǵa ne kıse de báribir. Sondyqtan bul da manıpýlıasııa.
Balany eshqashan sózben tárbıeleı almaısyń. Tek óz ádebin úlgi etý men balasyna qurmeti arqyly oǵan ózin baǵalaýdy úıretedi. О́zin baǵalaýdy úırengen qyz da, ul da ádebi men ádemiliginen aırylmaýǵa ózi kúsh salady. Sondyqtan mektepte hıdjab kıgen qyz bala birinshiden, óz qalaýyn qalyptastyra almaı ósedi, ekinshiden ózine degen ózgelerdiń ersi kózqarasynan qysylyp, qınalyp júredi. Bala kezde óz emosııasyn erkin jetkizip, ony tanyp úırený mańyzdy. Al hıdjab balaǵa emosııasyn shekteýdi talap etedi. Sol sebepti saýatty ata-ana óz senimin kúshtep, mindettemeıdi. Árbir adamnyń ımanǵa mahabbatpen kelgeni abzal.
Lázzat AHATOVA,
zańger:
– Mektep oqýshysyn tumshalap qoıý – onyń balalyǵyn urlaý, quqyǵyn taptaý. Elimizdiń «Bilim týraly» zańyna sáıkes, oqýshynyń dinine, ultyna, násiline qaramastan jalpyǵa birdeı mindetti forma talaby bar. Talapta orta bilim berý uıymdarynyń mindetti mektep formasy oqytýdyń zaıyrly sıpatyna sáıkes keledi, mektep formasynyń úlgisi, túsi klassıkalyq stılde, biryńǵaı tús gammasynda jasalady, úsheýden asyrmaı tústerdi aralastyrýǵa ruqsat etiledi dep belgilengen. Ata-analar men ózge de zańdy ókilder bilim berý uıymynyń jarǵysynda aıqyndalǵan qaǵıdalardy oryndaýǵa, bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organ belgilegen mindetti mektep formasyna qoıylatyn talaptardy oryndaýǵa, bilim berý uıymynda belgilengen kıim formasyn saqtaýǵa mindetti. Al «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» Zańnyń 3-babynyń 7-tarmaǵyna sáıkes, eshkimniń de óz dinı nanymdary boıynsha el Konstıtýsııasy men zańdarynda kózdelgen mindetterdi atqarýdan bas tartýǵa quqyǵy joq.
Balanyń mekteptegi maqsaty – tek oqý, bilim alý. О́ıtkeni oń-solyn tanymaǵan balanyń dinı ustanymy, óz kózqarasy qalyptaspaıdy. Eresekter óz túsinigin tyqpalaýyn balaǵa tańyp qoıǵandyqtan, olar oınaýdyń ornyna kishkentaıynan tyıym, shekteýlerdi kórip óskennen oı-órisi men túsinigi de shekteýli, óz pikiri joq adam bolyp ósedi. Al bul bolashaqta bilimsiz dinı fanattardyń, dinı aǵymdaǵy túrli toptardyń jańa býyny ósip shyǵady degen sóz. Sondyqtan barlyq bala mektep qabyrǵasynda qalyptasqan ortaq tártipke baǵynyp, ortaq qabyldanǵan mektep formasyn kııýi kerek. Al kámeletke tolǵan soń, qandaı ustanymdy, qaı baǵytty tańdaıtynyn ózi sheshedi. Biraq ásire dinshildikti nasıhattaıtyn toptarǵa qarsy kúresti qolǵa almasaq, bolashaq bulyńǵyr.
