Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregin baǵdarlasaq, qazir elde 450 myńnan astam adam jumyssyz júr. Onyń 130 myńy – jastar. Arasynda túıindemesin qushaqtap, talaı mekemeniń tabaldyryǵyn tozdyryp júrgen Quralaı Bolatbek te bar. Jýrnalıstıka mamandyǵyn úzdik dıplommen támamdaǵan jas mamannan jumys berýshiler bir jyldan úsh jylǵa deıingi eńbek ótilin talap etken. Taýy shaǵylǵan ol qazir saýda salasynda eńbek etýge májbúr.
«Ýnıversıtet qabyrǵasynda praktıka ýaqytynda birneshe telearnadan, memlekettik mekemelerden is-tájirıbeden óttim. Belsendiligim men uıymdastyrýshylyq qabiletimniń arqasynda basshylyqtyń nazaryna da iligetinmin. Jaqsy usynystar boldy. Alaıda olar dıplom talap etti. Keıin oqýymdy aıaqtap, túıindememdi jibergenimde, kemi bir jylǵa deıingi eńbek ótilin surady. Men bıyl ǵana oqý bitirdim ǵoı. Biz tájirıbeni qalaı jınaımyz degen suraq týyndaıdy. Mine, tórt aı jumyssyz júrmin. Jas mamandy jumysqa alýǵa keliskenniń ózinde, jumys berýshiler bizge kóbine basynda 100 myń teńgege jumys isteısiń, sosyn kóteremiz deıdi. Biraq bul bir aıǵa jetpeıdi. Qazir elde qymbatshylyq, úıge tóleýimiz kerek, tamaq bar, odan bólek qyzdardyń shyǵyndary kóp. Saldarynan ózim qalap tańdaǵan mamandyǵym boıynsha jumys taba almadym. Dál osyndaı kedergilerdiń saldarynan meniń keı grýppalastarym da óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeı júr», deıdi Astana qalasynyń turǵyny Q.Bolatbek.
Quralaı sekildi respýblıkada 2 mln adam óz mamandyǵymen jumys istemeıdi. Bul statıstıka – jýyrda jarııalanǵan Finprom sarapshylarynyń málimeti. Muny bes jyl burynǵy kezeńmen salystyrsaq, 25%-dan asyp jyǵylady. Demek oqýyn bitirgen túlekterdiń 40%-ǵa jýyǵy óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi.
Búginde elde 16-dan 35-ke deıingi jumyssyz azamattardyń eń kóp úlesi Almaty qalasy (52 536 adam), Túrkistan oblysy (41 648 adam), Almaty oblysy (34 367 adam), Astana qalasy (31 173 adam), Jambyl oblysy (27 384 adam), Qaraǵandy oblysy (23 004 adam), Qostanaı oblysy (22 465 adam) jáne Aqtóbe oblysynan (21 891 adam) baıqalǵan. Buǵan qosa qoǵamda ne eńbek etýge, ne bilim alýǵa umtylmaıtyn «jalqaý jastar» 8%-ǵa jýyqtaıdy.
Tigin salasynda 30 jyldan astam tájirıbesi bar, kásipker Mıraı Amanjolqyzynyń aıtýynsha, jastardyń eńbek dámin tatpaı júrýine kásiptik jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý júıesiniń olqylyǵy da tusaý bolyp otyr.
«Biz, ásirese, jas qyzdardy jumysqa qabyldaımyz. Olar 3 jyldyq kolledjdiń oqýyn aıaqtap kelse de, eshnárseni bilmeı keledi. Kópshiligin qaıta basynan bastap úıretip alýǵa týra keledi. Alǵashqy kezeńde men kelisimdi jalaqynyń 50% beremin. Biraq kóptegen mekeme tájirıbesi men operatıvtiligi joq jas mamanǵa
30%-dan bastap eńbekaqy taǵaıyndaıdy. Bul rasymen az bolýy múmkin. Biraq ol bir aı boıy bir zatty ǵana tikse, oǵan zań júzinde tek tikken kıiminiń aqysyn ǵana tóleı alamyn. О́ıtkeni ol bizge deıin qajetti bilim almaǵan. Saldarynan synaq merziminde biraz ýaqyt júredi. Sáıkesinshe, aılyǵyn birden kótere almaımyn. Budan kásiptik oqý oryndaryndaǵy muǵalimderdiń bilimine kúmán týady. Ásirese praktıkalyq múmkindigi joq kolledjderdiń bilim berý júıesin ózgertý kerek dep esepteımin. Qajetti vedomstvo ókilderine talaı márte hat joldap, bul problemanyń ózekti ekenin aıtqanymmen, nátıje kórgen joqpyn. Tipti qazir keı jerlerde bizdiń mamandyqty oqýǵa tek 3-aq aı ǵana beredi. Eki aı teorııa, bir aı praktıka dep belgilengen. Men buǵan múldem kelispeımin», deıdi ismer.
Negizi memleket bilim berý salasyna biraz reformany engizip úlgerdi. Al boıyndaǵy bula kúshin buǵyp, kóshten irkilgenderdi bir qalypqa salý úshin jyl saıyn «Jastar praktıkasy», «Dıplommen – aýylǵa!», «Serpin», «Jastar – el tiregi», «Jasyl el» syndy baǵdarlamalardy júıelep otyrady. Biraq sońǵy 10 jyldaǵy jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq kórsetkishiniń aıtarlyqtaı tómendemegeni oılandyrady.
«Qoǵamda memlekettik grantpen oqı otyryp, sol mamandyq boıynsha jumys isteýdiń ózi – úlken másele. Memleket tarapynan jumyssyzdyq kóbine jastardyń qaýqarsyzdyǵy, jumys istegisi kelmeıtindigi dep aıyp taǵylady. Biraq men ony qoldamaımyn. Infantılızm kóbinese NEET sanatyndaǵy jastarmen baılanysty. Álemdik tájirıbede jastardyń shamamen 10%-y osy sanatqa kiredi. Olardyń qataryna áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan, múgedek azamattar da enedi. Bizde óndiris oryndary kóp pe? Olarǵa jumys kúshi kerek pe? Naryqta qandaı mamandyqtar suranysta bolady nemese kúshin joıady degen sekildi ekonomıkanyń konıýnktýrasyna jiti taldaý jasap otyrý qajet. Mysaly «Eńbek», «Serpin», «Dıplommen – aýylǵa!» jobalary bar, qarajat bólinedi. Biraq onyń tıimdiligi, qarajattyń bólinýi áli de ashyq másele retinde qalyp otyr. Árıne, belgili bir deńgeıde sol aımaqqa, sol óńirdiń ekonomıkasyna effektisin beretini anyq. Alaıda keı oblysta odan kóptegen másele týyndap jatqany jasyryn emes. Máselen, nege soltústikte kóp jas turaqtaı almaıdy? Jalpy, memleket tarapynan joǵary bilimge meılinshe zeıin salsa durys. Keı oqý oryndarynyń bilim-biligi kásiporynnyń talabyna saı emes. Tipti keı jumys berýshilerdiń talaby tym joǵary. Sondyqtan bul jerde jastardy kinálamaı, saldarymen emes, sebebimen kúresýdi kózdeý kerek. Jastar beıimdelgish. Olarǵa qandaı jaǵdaı jasalsa, soǵan ıkemdeledi. Bul bizdiń ekonomıkamyzǵa tikeleı baılanysty», dedi áleýmettanýshy Aıdar Hamıt.
Halyqtyń basym bóliginiń jumyssyzdyǵy memlekettiń ekonomıkalyq ahýalyna ǵana emes, zań buzýshylyqtyń da qozdyrǵyshy ekenin eskerý qajet. Ishki Ister mınıstrliginiń málimetinshe, urlyq-qarlyq sekildi jekeniń múlkine qol suǵyp júrgenderdiń basym bóligi – osy eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgen jastar.
Qylmystyń 60%-ynyń basym kópshiligi – urlyq, qaraqshylyq taǵy da basqa qylmystar. Iаǵnı jekemenshikke qarsy qylmystar. Qylmyskerlerdiń 84%-y – ne jumys, ne oqý oqymaıtyn jastar», dedi IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Erjan Jaqsylyqov.
Osy aralyqta taǵy bir problemanyń basy qyltııady. Qazir kásip tabýdyń, qaladan úıli bolýdyń taqsiretin tartyp júrgen jastar endi nápaqasyn Batys elderinen izdep júr. Álemde ekonomıkalyq ahýal qubylǵan tusta jan sany azaıyp, eńbek kapıtaly jetispeıtin Eýropa elderine bul – taptyrmas olja. Tipti sanaıǵaqqa zer salsaq, Syrtqy ister mınıstrliginiń birinshi jartyjyldyqtaǵy qorytyndysy boıynsha 194 myńǵa jýyq otandasymyz ózge elde jan baǵyp júr. Muny kórip, bolashaǵyna alańdaǵan ata-ana balasyn shetelde oqýǵa jiberip, sonda qalyp, jumys isteýine bar jaǵdaıyn jasaıtyny belgili. Qansha myqty mamandar sol elderden joǵary ári sapaly bilim alyp qana qoımaı, jaqsy jumys taýyp, tirlik etip jatyr. Bul endi aǵylshyntildi qazaq stýdentteriniń arasynda qalypty úrdiske aınaldy. Muny Úkimettiń toqtatýy ekitalaı. Sebebi jumysqa ornalasýdyń qıyndyǵy men jalaqy, áleýmettik qamtýdyń tómendigi áli de problemany ózektendirip tur.
Jalpy, jumys talǵamaımyn, kez kelgen kásipti meńgeremin degen jasqa elde mol múmkindik bar. Ári memleket ózine qajetti mamandyqtarǵa oqý grantynyń da sanyn jyl saıyn kóbeıtip otyr. Alaıda sol túlekterdiń jumysqa ornalasýyna nazar aýdarýlary áli de bolsa jetkiliksiz. Sondyqtan mamandar ınfantılızmniń ilmegine ilikpeı, kásibinen násip kórýge bet burýdy maqsat tutý kerek deıdi. Túıtkildi taǵy basqa qandaı jolmen sheshe alamyz?
