Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Balanyń psıhologııasyna onyń oınaıtyn oıyndary kóp áser etedi, qalyptasý kezeńinde mańyzdy ról atqarady. Ata-ana osyǵan mán bergeni abzal, deıdi mamandar. Álbette, túrli oıyn baǵdarlamalaryn jasap shyǵaratyn kompanııalar aqsha tabýdy birinshi orynǵa qoıady. Sondyqtan olar oıyndarynyń balalarǵa qaýip tóndiretinin joqqa shyǵarmaıdy. Kóp oıynda qoldanba arqyly satyp alý sııaqty mıkrotranzaksııalar bar. Bul – kishkentaı balalardy tutynýshy etý arqyly táýeldilikke uryndyratyn tásil. Máselen, AQSh-taǵy Federaldyq saýda komıssııasy oıyn kezinde utyp alýǵa bolatyn «syılyqtar» fýnksııasyna erekshe nazar aýdaryp otyr. Mamandardyń aıtýynsha, ońaı olja balany qumar oıynǵa áýes qylady. 2010 jyly «Team Fortress 2», sodan keıin «Overwatch» jáne «Call Of Duty: WW2» sııaqty tanymal oıyndarǵa oıyn ishinde tólem jasaý múmkindikteri alǵash ret engizilgen. Sodan keıin ol úrdiske aınaldy. «Candy Crush», «Diablo», «Final Fantasy» sııaqty tanymal franchaızıngter tabys tabý maqsatynda mıkrotranzaksııalar men «syılyqqa» táýeldi etetin oıyndardy kóptep shyǵara bastady.
Aýstralııanyń qumar oıynǵa táýeldilikti zertteý (Gambling Research Australia) ortalyǵy usynǵan derekterge sáıkes, beıneoıyn ındýstrııasy 2018 jyly oıynnyń ishinde satylǵan «syılyq» qoraptarynan 30 mlrd dollarǵa deıin paıda tapqan. «Ubisoft» jáne «Take-Two Interactive» sekildi iri oıyn stýdııalary bul tásildi ózderiniń kirisin kóbeıtý úshin paıdalanady. Al osyndaı oıyndarǵa aqsha jumsaıtyn balalar birte-birte iri utys oıyndaryna oıysa bastaıdy. Oıyn barysynda «syılyq» qoraptaryn satyp alýǵa yntalandyratyn motıvter qumar oıynǵa qyzyqtyratyn sebeptermen birdeı. Iаǵnı qundy nársesin aıyrbastaý arqyly qomaqty qarjy utýdy oılaıdy.
Qumar oıynǵa ıtermeleıtin oıyndardan kazıno elementterin baıqaýǵa bolady. Oıyn nátıjesi kezdeısoqtyqqa negizdeledi. Oıynshyny bilimi men keıbir daǵdylary jaqsy nátıjege jetkizýi múmkin, biraq únemi táýekelge barýyna týra keledi. Sondaı-aq telefon oıyndarynda vırtýaldy monetalar bolady. Balalarǵa arnalǵan oıyndarda (mysaly, «Pokemon» franchaızıngtik oıyndarynda) osyndaı tásilderdiń bar ekenin eskere otyryp, ata-analar bul máseleni nazardan tys qaldyrmaýy kerek jáne oıyndardaǵy shyǵyndy qadaǵalap otyrýǵa tıis. Eń durysy ata-analar balalaryna qumar oıynnyń saldary qandaı bolatynyn aıtyp, qaýipten saqtandyrýy qajet.
Ońtústik Aýstralııada kámeletke tolmaǵandarǵa bıngo, lotereıa, utys oıyndaryn jáne sol saryndas telefon oıyndaryn oınaýǵa tyıym salatyn zańnama bar. Al Qazaqstanda «Oıyn bıznesi týraly» zańnyń 6-baby, 2-tarmaǵyna sáıkes, elektrondy kazıno jáne ınternet-kazıno qyzmetine tyıym salynǵan ári 15-babta qumar oıyndar oınaýǵa nemese bás tigýge 21 jasqa deıingi jas shekteýi bar ekeni jazylǵan. Biraq dál osy ınternet-kazıno oınaý jasóspirimderdiń arasynda beleń alǵan. Zertteýge súıensek, munyń barlyǵy balalardyń únemi oınap júrgen oıyndarynyń saldarynan bolady. О́ıtkeni bala oıynnan jalyqqannan keıin, ońaı jolmen shynaıy aqsha utýdy qalaıdy. Sodan soń vırtýaldy kezeńnen ótip, kazınoǵa qumarta bastaıdy.
Kez kelgen oıyndy oınaı berý balanyń minezin buzady eken. Al balanyń qalyptasýy onyń oınaıtyn oıyndaryna tikeleı baılanysty. Maǵjan Jumabaev bala úshin oıynnyń mańyzy men tárbıeshiniń mindeti jóninde «Pedagogıka» kitabynda egjeı-tegjeıli jazyp kórsetken. «Tipti jas bala jalqy oıyndy – jalǵyz oınaýdy jaqsy kóredi. Áli tili erkin jetilmegendikten, ol basqa balalarmen qatynasa almaıdy. Al endi ósken saıyn jalpy oıyndy birigip oınaýdy jaqsy kóre bastaıdy. Jalǵyz oınasa, ishi pysady. Ylǵı jalǵyz oınap úırengen bala taǵy menmenshil bolyp, ylǵı kóppen birge oınap úırengen alańǵasar, tııanaqsyz, eliktegish bolyp shyǵýy múmkin. Osy túrdiń qaı túrimen bolsa da oınap otyrǵan balanyń oıynyn tárbıeshi baqylaýǵa mindetti. Biraq baqylaımyn dep búldirip alma. Búldirip alý bylaı bolady: bylaı oına dep buıyrsań, balanyń oıynǵa degen yntasyn sýytyp alasyń. Balanyń oıynyna úlken adam kirisse, balaǵa oıynnyń qyzyǵy bitedi. Oıyn – balanyń óz isi. Balanyń oıynyna kirisýshi bolma. Balany bir nárseni búldirmes úshin tek shetten baqyla. Este bolý kerek, baqyla degen sóz qaraýylda turǵan soldattaı qabaǵyńdy túıip, qaqıyp tur degen sóz emes. Olaı tursań, bala oınaı almaıdy. Eger endi balanyń oıynyna qatysqyń kelse, óziń bala bolyp qatys. Iаǵnı oıyndaryna bóget, oralǵy bolma. Balalar seniń jetilgen adam ekenińdi sezbeıtin dárejede bolsyn», dep jazady ol.
Biz balanyń teris qylyǵyna qoǵam bolyp tańdanyp jatamyz. Basynan baqylap, baǵyt bermegennen keıin «qalaı ondaı boldy» deý ońaı. Máselen, mekteptegi aıaýsyz jaǵdaılardyń ózine de qatygezdikke boı úıretetin oıyndar men fılmderdiń áseri joq emes. Maǵjan Jumabaev aıtpaqshy, balanyń qolyna bergen oıynshyq, oınatqan oıyn, «balamen bala bolyp oınaý» – tárbıeniń irgetasy.
