Máselen, jýyrda mamandar «Kovrolux Shymkent» ortalyǵynyń ıesi, jas kásipker Dáýren Qajymuqannyń jumys ornynda bolyp, ózimen tildesip qaıtty. Ol – memlekettik salada birneshe jyl jumys istegen jan. Biraq óziniń aıtýynsha, balalyq armany bıznesmen bolý bolǵan. Memlekettik mekemedegi qyzmetin tastap, aqyry dittegen maqsatyna jetti. Búginde jeke kásipker. Bıznesin bastaǵanyna jarty jyldaı ýaqyt bolǵan. Ol ashqan «Kovrolux Shymkent» ortalyǵy kilem jýý jáne jetkizý qyzmetin kórsetedi. Jumystyń sapasyna qaraı klıentter artyp, olarǵa laıyqty qyzmet kórsetý úshin qosymsha 20 adamdy jumysqa alǵan. Iаǵnı ózi sekildi 20 jas búginde turaqty jumyspen qamtylǵan.
«Kásip bastaýdyń erte-keshi joq. Mańyzdysy – sol kásipti ári qaraı dóńgeletip alyp ketý. Memlekettik qyzmette istep júrgenimde kásipkerlik salaǵa jaýapty maman boldym. Sonda aldyma talaı adam kásip bastaý úshin aqyl-keńes nemese tıisti qyzmetterdi surap keletin. Olarǵa qarap ózim de jeke bızneske ketip qalǵym keletin. Qansha degenmen bala kezgi armanym edi ǵoı. Sóıtip, bir kúni qabyrǵammen keńesip, memlekettik jumysymdy birjolata tastap, jeke kásipke ketýge bel býdym. Bul sheshimime túk te ókinbeımin. Árıne, bastapqy kezde qıyn boldy. Degenmen kásipkerlik salasyndaǵy az-maz bilimim maǵan kóp kómegin tıgizdi. Sonyń nátıjesinde qujat, qarajat máselesinde asa qınalmadym. Deı turǵanmen kásipkerlik – táýekeldi qajet etetin sala. Bızneske salǵan aqshań áp-sátte kúıip ketýi múmkin. Sol úshin aldymen ishteı soǵan daıyn bolý kerek. Sonymen birge kózsiz táýekelge barmaı, «jeti ret ólshep, bir ret kesetindeı» qadamyńdy anyq basýyń qajet. Búginde 20 adamdy jumyspen qamtyp otyrmyn. Aldaǵy ýaqytta jumysshylar sanyn eki esege arttyrý oıymda bar. Sondaı-aq búginde kúnine myń sharshy metr kilem jýsam, aldaǵy kezde onyń kólemin eki myń sharshy metrge kóbeıtý nıetim bar. Jas kásipkerlerge aıtarym, táýekel etý kerek, sonymen birge tózimdilik te qajet. Bıznes ońaı sala bolmaǵandyqtan, ózińe nyq senim artý óte mańyzdy. О́z basym osy kásipti bastarda úsh erejege arqa súıedim. Birinshiden – táýekel, ekinshiden – shydamdylyq, úshinshiden – árkimniń aıtqanyna erip ketpeı, óziń oılaǵandaı jumys isteý. Sosyn kópshiligi básekelestikten qorqady. Odan seskenbeı-aq qoısa bolady. О́ıtkeni bizde alyp bara jatqandaı básekelestik te joq. Ekinshiden, básekelestik – sapa men berekeniń bastaýy. О́zgeniń jasap jatqan dúnıesine qarap sen de odan da jaqsyraq jasaýǵa tyrysasyń, klıenttiń kóńilin aýlasam deısiń. Sóıtip, sapaǵa mán berip, myqty taýar jasap shyǵarasyń. Sen de utylmaısyń, sapaly zatqa kóńili tolǵan tutynýshy da rıza. Meniń oıymsha, qaıta sol jaqsy sekildi», deıdi jas kásipker.
Jastar resýrstyq ortalyǵynyń qyzmetkerleri «Jas kásipkermen suhbat» aıdarynyń kezekti keıipkerimen de áńgime-dúken qurdy. Kamera obektıvine ilingen isker azamattyń biri Asan Nurıslam boldy. Asannyń tańdaǵan kásibi – aǵash ustasy. О́ziniń aıtýynsha, 2021 jyly Á.Qasteev atyndaǵy óner kolledjiniń «Aǵashty kórkemdeý jáne óńdeý» mamandyǵy boıynsha bilim alǵan. Búginde memleketten qaıtarymsyz grantty jeńip alyp, jeke kásibimen aınalysyp otyr.
«Ata-babamyzdan jalǵasyp kele jatqan ustalyq ónerdi qolǵa alyp, sodan nan taýyp júrgenime shúkirshilik deımin. Qudaı maǵan osyndaı daryn bergen eken, sony kádege jaratsam degen oı ǵoı meniki. Basty maqsatym – tek aqsha tabý emes, ózim qatarlas jastardy da osy ónerge baýlyp, qolónerdi barynsha damytqym keledi. Meniń qolymnan shyqqan dúnıeler óz qalamda, elimizdiń basqa da óńirlerinde satylsa jáne adamdardan meniń buıymdaryna erekshe qyzyǵýshylyq týyp jatsa, odan artyq qandaı baqyt bolýshy edi! Qazir ustalyq ónerge suranys basym. Iаǵnı adamdar múmkin bolsa qoldan jasalǵan turmystyq buıymdarǵa qyzyǵady. Olardyń talabyn qanaǵattandyrý úshin kóp eńbektený kerek, sonymen birge bıznesti keńeıtý de mańyzdy istiń biri dep oılaımyn. Jalpy, kásipkerliktiń úlken jaýapkershilik ekenin túsindim. Bul – birinshi kezekte memleket aldyndaǵy jaýapkershilik. О́ıtkeni memleket bizge senip, qanshama grant bólip jatyr. Al sol aqshany óziniń ornymen, maqsatymen jarata almasaq, bizge syn. Amanat degen bar. Oǵan qııanat jasaýǵa bolmaıdy. Memleket tarapynan berilgen grant ta – amanat. Sol moıynǵa júktelgen paryz amaldy abyroımen atqaryp shyǵýymyz kerek. Ekinshiden, ózińniń otbasyń men qol astyńdaǵy jumyskerler aldynda da biraz jaýapkershilik júgin arqalaısyń. Úıde ata-anań saǵan senip otyr. Solardyń senimin aqtaý da – úlken paryz. Túpki maqsatym – tek qarnymdy toıdyrý emes, qazaqtyń ulttyq qolónerin nasıhattaý, damytý, dáripteý. Ulttyq naqyshtaǵy nebir ádemi oıýlarymyzdyń turmystyq buıymdarda bederlenip, árbir dastarqannyń sánin kirgizip tursa eken degen armanym bar. Osylaısha, týǵan elimniń rýhanııatyn asyrýǵa, kásipkerlik arqyly el qazynasyna tıtteı bolsa da tabystyń túsýine atsalysqym keledi. Bolashaq jastardyń qolynda deımiz. Osy urandy naqty ispen, áreketpen dáleldeıtin ýaqyt keldi. Jýyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev dástúrli Joldaýyn joldady. Onda memlekettiń damýyna qatysty maqsattar men mejeler qoıyldy. Bulardy oryndaý Úkimet moınyndaǵy mindet bolǵanymen, jastardyń da kóteretin júgi joq emes. О́skeleń urpaq osyny seziný kerek. Árbir jas «elimniń kórkeıýine men úles qospaǵanda kim úles qosady» degen ustanymmen ómir súrse, Qazaqstannyń bolashaǵy jaman bolmaıdy dep oılaımyn», dedi isker.
Negizinen memleketten bólinetin granttar men Prezıdent bastamasymen qolǵa alynǵan jeńildetilgen nesıeler megapolıste shaǵyn jáne orta bıznestiń jandanýyna úlken septigin tıgizip otyr. Jalpy, shaǵyn kásipkerliktiń ilgeri basýyna memlekettiń ózi birinshi kezekte múddeli. Sebebi kishigirim bıznes arqyly ekonomıkada ósimniń oń dınamıkasy qalyptasady. Osy salada qyzmet isteıtin kásipkerlerdiń ózi-aq ishki jalpy ónimniń artýyna ájepteýir úles qosa alady. Sonymen birge shaǵyn kásiporyndar, qyzmet kórsetý oryndary kóptep ashylsa, qanshama adamnyń turaqty jumys tabýyna járdemin tıgizer edi. Qysqasy, memleketke shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkalyq, áleýmettik paıdasy óte zor. Sondyqtan da Prezıdent jyl saıynǵy árbir Joldaýynda ekonomıkanyń osy sektoryn erekshe qolǵa alý qajettigin únemi nazarǵa alyp keledi. Bıylǵy Joldaýda da Prezıdent bul taqyrypty aınalyp ótpegeni belgili. Tipti Joldaý tutastaı ekonomıkalyq salaǵa arnalǵandaı áser qaldyrdy. Memleket basshysy tek jetistikterdi ǵana saralap qoımaı, saladaǵy túıtkildi máselelerge de toqtalyp ótti.
«Endi orta kásipkerlikti damytý máselesine toqtalǵym keledi. Keıingi jyldary qabyldanǵan sharalardyń arqasynda shaǵyn jáne iri bıznes turaqty damı bastady. Alaıda orta kásipkerliktiń damý qarqyny áli de báseń. Jańa ekonomıkalyq úlgige kóshý úshin ony «qolmen kóterýge» týra keledi. Eń aldymen, orta bıznestiń damýyn tejep turǵan kedergilerdi joıý qajet. Orta kásipkerliktiń basym bóligi ábden damyǵan kezde bólshektenip ketedi. О́ıtkeni olarǵa shaǵyn bıznes deńgeıinde qalǵan áldeqaıda «qolaıly». Úkimet shaǵyn bıznesti ózara birigip, iri kásip ıeleri bolýǵa yntalandyrý úshin zańǵa ózgerister engizýi kerek. Elimizdiń naryǵynda belsendi jumys istep jatqan tabysty orta kásiporyndar kóp emes. Olarǵa qoldaý kórsetý qajet. Mundaı kásiporyndardyń árqaısysyna qatysty naqty jospar ázirleý kerek. Sol arqyly olardyń óndiris qabiletin arttyryp, ónim kólemin eki-úsh ese kóbeıtý qajet», dedi Prezıdent.
Joldaýda Memleket basshysy shaǵyn kásiporyndardy orta kásipkerlik deńgeıine kóterýge Úkimet barynsha qoldaý kórsetýge tıis ekenin aıtty. Demek joǵaryda atalǵan shaǵyn bıznes ıeleri keleshekte ózderi armandaǵan úlken tabysqa qol jetkize alady degen sóz. Bul úshin memleket shaǵyn bıznestiń irgesin keńeıtýge qol ushyn berýge ázir.
Jergilikti ákimdik te bul baǵytta shama-sharqynsha áreket etip jatyr. Máselen, megapolıste jumys berýshilerden túsken ótinishke sáıkes qyrkúıek aıynan bastap 24 oqý ortalyǵy 1 500-den asa jumyssyz azamatty tegin oqytpaq. Qysqamerzimdi kásiptik oqytý «Kásipkerlikti damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasy» aıasynda júzege asyrylady. Oqý sátti aıaqtalǵannan keıin jumyssyz azamattarǵa sertıfıkat tabystalyp, jumys berýshiler olardy áleýmettik kelisimshart negizinde jumysqa ornalastyrýǵa mindetteme alady. Osylaısha, kásiporyndarǵa qosymsha jumys kúshi arqyly ózderiniń óndiristik áleýetin arttyrýǵa múmkindik týady. О́z kezeginde jýyrda qalalyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý basqarmasynyń basshysy Balmarjan Narbekovanyń tóraǵalyǵymen komıssııa otyrysy ótti. Alqaly jıynda 60-tan asa jumys berýshi mekemeniń ótinishteri saralandy. Olar oqý uıymdarynda túrli mamandyqtar boıynsha jumyssyz azamattardy, sonyń ishinde, ásirese jastardy oqytyp, jumys kúshimen qamtamasyz etýdi suraǵan. Derek boıynsha jumys berýshi mekemelerden tehnıkalyq jáne kásiptik sala mamandaryna suranys kóp túsken. Atap aıtqanda, avtomobıl jóndeý dánekerleýshisi, baılanys jelileriniń elektrıkteri, jol-qurylys kóliginiń mashınısi, keń beıindi qurylys jumystarynyń sheberi men kompıýter jáne apparatyq quraldarynyń operatory, kókónis ósirýshi men merchendaızarler sekildi mamandyq ıeleri búginde eńbek naryǵynda kóp suranysqa ıe eken. Jalpy, kásiptik oqytý merzimi 3 aıdy quraıdy. Aı saıyn 20 948 teńge shákirtaqy men 2 AEK, ıaǵnı 6 900 teńgeden bir rettik materıaldy kómek tólenedi. Oqýǵa 18 jastan zeınet jasyna deıingi, jeke kásipker retinde tirkelmegen, Shymkent qalasynda turaqty tirkeýde turǵan jumyssyz azamattar qatysa alady. Úmitkerdiń múgedektigi bolǵan jaǵdaıda dárigerdiń arnaıy ruqsaty bolýy qajet. Ondaı azamattyń jumysqa qabilettiligi múgedektikti ońaltýdyń jeke baǵdarlamasynda (IPR) anyqtalady.
Endigi kezekte jastar saıasaty boıynsha qalada atqarylǵan negizgi is-sharalarǵa qysqasha toqtalyp ótsek, jalpy megapolıste búginde 14-35 jas aralyǵynda 362 980 turǵyn bar. Olar jalpy qala turǵyndarynyń 32%-yn quraıdy. Ákimshilik aýmaqtan jastardyń sany eń kóbi Eńbekshi aýdanynda, onda 105 181 jas bar. О́skeleń urpaqqa qyzmet kórsetý maqsatynda tórt aýdanda da «Jastar resýrstyq ortalyǵy» qurylǵan. Resmı derekke zer salsaq, jyl basynan beri Jastar resýrstyq ortalyqtaryna kelgen 35 myń azamatqa qyzmet kórsetilipti. Sonymen qatar túrli áleýmettik baǵyttar boıynsha 500-ge jýyq is-shara uıymdastyrylǵan. Jyl sońyna deıin 6 ındıkatordy oryndaý boıynsha jumystar júrmek. Aıtalyq, resýrstyq ortalyq janynan qurylǵan «Mobıldi top» memlekettik baǵdarlamalardy túsindirý úshin shalǵaı eldi mekenderine baryp joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynyń bitirýshi túlekterimen kezdesedi. Qazirgi tańda 5 800-ge jýyq jasqa «Mobıldi top» ókilderi memlekettik baǵdarlamalardy nasıhattapty.
Sonymen birge jastar men jasóspirimder arasynda quqyqbuzýshylyq, zorlyq-zombylyq, álimjettiktiń aldyn alý, ondaı árekettiń qylmys, qoǵamǵa zııan ekenin túsindirý maqsatynda quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerimen birlesip, «Jasóspirimderdiń qylmystyq jaýapkershiligi» taqyrybynda semınar-trenıng, profılaktıkalyq jumystar júrgizdi. Sonyń aıasynda 18 kezdesý ótip, oǵan 720 jas qatysqan. Buǵan qosa kafede, oıyn-saýyq ortalyqtarynda, kóshelerde jáne taǵy basqa saýyq quratyn jerlerde júrgen jastarǵa 14 reıdtik shara uıymdastyrylyp, 560 jasqa mundaı árekettiń durys emestigi aıtyldy.
Mektep oqýshylaryn kásiptik baǵdarlaýǵa, jastardy eńbek naryǵynyń qajetti mamandyqtaryn tańdaýǵa baǵyttalǵan «Profnavıgasııa» jobasy aıasynda 52 mektepke 5 812 kezdesý men semınar-trenıngter ótip, jas azamattar kásiporyndarǵa ekskýrsııaǵa bardy. Qaladaǵy joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndary jastary arasynda destrýktıvti dinı aǵymdardyń yqpalynda ketip qalmaýǵa jol bermeý – basty mindet. Osy oraıda 5 myńnan asa jas «Din máselelerin zertteý ortalyǵy» KMM teolog mamandarymen kezdesip, ózekti taqyrypta suhbat qurdy. Megapolıste volonterlik qyzmetke tartylǵan oqýshylar sany 32 myńnan asady. Bıyl jalpy bilim berý mekemeleriniń oqýshylarynan quralǵan volonterlik toptar «Birgemiz», «Bilim», «Meniń jasyl qalam», «Birgemiz: Asyl mura», «Birgemiz: Qamqor», «Birgemiz: Sabaqtastyq», «Baryńmen bólis» jobalary aıasynda ońaltý jáne beıimdeý ortalyqtaryndaǵy, qarttar úılerindegi adamdarǵa, áleýmettik osal topqa jatatyn turmysy tómen otbasylarǵa kómek kórsetip, jalǵyz ózi turatyn qarııalardyń úılerin tazalap berdi. Odan bólek, volonter jastarǵa oqytý is-sharalary, tarıhı-mádenı jerlerge ekskýrsııalar, lagerlik demalystar uıymdastyryldy.
Búginde shahardaǵy 24 myń jas ózin volonter dep sanaıdy. 12 tamyz – Halyqaralyq jastar kúni aıasynda megapolıste kóptegen is-shara qolǵa alyndy. Jastar kúni «Bazar jastar lıgasy» jobasymen bastaý aldy. Munda bazarda, saýda ortalyqtarynda, úlken dúkenderde jumys isteıtin jastar ózara uldar men qyzdar komandasyn quryp, fýtbol, voleıboldan jarysty. О́z kezeginde týrnır jeńimpazdaryna jekeleı planshet, smartfon, velosıped syılyqqa berildi. Sporttyq saıysqa saýda salasynda ter tógip júrgen 400-ge jýyq jastar tartyldy. Munan ózge Shymshaharda alǵash ret «Shymkent fest» jastar festıvali ótkizildi. Eki aıǵa jalǵasqan festıvalde jastar kóshe sporty «Street workout» , skeıt, grafıtı shoý, ústel tennısi, sýret salýdan jarysty, sondaı-aq ıntellektýaldy saıystar, ulttyq qolóner men ulttyq aspaptar kórmesi, poezııa keshteri uıymdastyryldy.
