Sonymen: «Abaıdyń týysqandyq aınalasy» – 83, «Qunanbaı zamanynyń keıipkerleri» – 183, «Abaı zamanynyń keıipkerleri» – 537 eken. Úsh bólimge bólgen keıipkerlerdiń jalpy jıyny – 803. «Abaıǵa qatysty jyr-dastan keıipkerleri» – 133, «Rý ataýlary» – 80, «Abaı joly» romanyndaǵy jer-sý ataýlary» – 312. Álemge keńinen taraǵan áıgili roman-epopeıadaǵy keıipkerlerdiń aty-jónderin tek qana tizip shyǵýmen shektelmeı, ár keıipkerdiń týysqandyq, dostyq, rýlyq baılanysy, tarıhı oqıǵalarǵa qatysy, ózektes, sabaqtastyǵyn táptishtep jazdym. Aldaǵy ýaqytta roman keıipkerlerin zertteý, kórkem obrazdar men tarıhı tulǵalardyń baılanysyn anyqtaý, kórkem fılmder men sahnalyq qoıylymdar úshin óte qolaıly júıeli ádistemelik tásil boldy. Romandaǵy jer-sý ataýlaryn tizbeleı otyryp Qunanbaı áýletiniń 15-17 qystaý-qonysy bolǵany da anyqtaldy.
Bir kóńil bóletin másele – «Abaı joly» romanyndaǵy keıipkerler men jer-sý attarynyń áli kúnge deıin tolyq tizimi jasalyp, naqty sany aıtylmaı keledi.
Internettegi test suraqtarynyń birinde «Abaı joly» roman-epopeıasynda 953 keıipker bar, onyń 91-i Abaı ómirbaıanynan alynǵan» dep berilipti. «Abaı joly» romanynyń ýkıpedııasynyń «kitap keıipkerleri taraýynda bas keıipker Abaıdan bastap 192 keıipkerdiń esimin tizip, túsinik bergenimen naqty sany jazylmaǵan. Jýrnalıst Azamat Qasymnyń «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalaǵan maqalasynda: «Abaı joly» roman-epopeıasynda 407 jer-sý, 5 myńnan asa kisi esimi atalady eken. «Shirkin-aı, osy 407 jer-sý ataýy túgeldeı tizimdelip, «bul jerde uly Abaı qystaý salǵan», «myna jerde aqyn súıikti ulymen qoshtasqan» degen belgiler qoıylsa qandaı ǵajap bolar edi» degen derek keltiredi. Beken Isabaevtyń «Ulylar mekeni» jınaǵyndaǵy derekte 463 keıipkerdiń bar ekenin jazady. «Abaı joly» romanynyń keıipkerleri» degen taqyryptaǵy maqalanyń avtory J.О́serbaı birshama keıipkerge túsinikteme berip, tizbelep shyqqanymen naqty sanyn kórsetpegen eken.
Zákı Ahmetov «Abaı joly» qalaı týǵan?» maqalasynda: «Epopeıada Abaıdyń ózin bylaı qoıǵanda, Ábish, Maǵash, Ospan, Bazaraly, Toǵjan, Áıgerim, Uljan, Qunanbaı, Ázimbaı, Tákejan, Orazbaı, Bójeı, Jırenshe, Maıbasar sekildi sol dáýirde, sol ortada ómir súrgen prototıpi bar keıipkerler meılinshe mol. Solarmen qatar Dármen, Dárkembaı, Isa, Iis, Seıit, Saltanat sekildi túgeldeı derlik oıdan shyǵarylǵan keıipkerler de az emes jáne olardy osylaı eki topqa tek shartty túrde bólýge bolady. О́ıtkeni olardyń arasynan jarylyp aıyrylǵandaı pyshaq kesti jik tabý qıyn», deıdi.
Romanda oıdan alynǵan keıipkerler bolsa, olar birli-jarym ǵana ekeni aıtylǵan. Romandy jazýdaǵy basty maqsat XIX ǵasyrdaǵy qaıtalanbas kóshpeli qazaq turmysy men olardyń basynan ótkergen tarıhı oqıǵalardyń ensıklopedııalyq bolmysyn berýge qurylǵanyn ári roman óner adamynyń shyǵarmashylyq ómir jolyn sýretteýge arnalǵan ereksheligin eskertedi. Bul epopeıa eldiń rýhanı úlgisi bolǵan Abaıdyń ómiri, úmiti, armany, aıtysy, tartysy, halqyna etken eńbegi jaıynda sóz qozǵaıdy.
Muhtar Áýezovtiń Abaı obrazyn kemeline keltire sýrettep, somdap soqqan klassıkalyq shyǵarmasy – «Abaı joly» atty tórt tomdyq epopeıa álemniń kóptegen shet tiline aýdarylǵan tarıhı roman. Bul shyǵarmada adamnyń dúnıege kelgen ýaqytynan bastap, ómirden ótkenge deıingi kezeń tolyq qamtylǵan. Oǵan dálel – osy jeliniń uzyna boıynda aqynnyń taram-taram ósý, damý joldary, beles-beles óristeý, sharyqtaý bıikteri jatyr.
Dálirek aıtqanda, qazaq halqynyń ulylyǵyn, onyń ótken ómirin, tarıhyn, tarıhynyń túbirli kezeńderin, qazaq minezi qalyptasqan tragıkalyq, shyǵarmashylyq dáýirlerdi ǵajaıyp kórkemdik kúshpen jarqyraı ashylyp, jan-jaqty aıqyndala, tereńdeı túsedi. «Abaı joly» arqyly qazirgi qazaq prozasy kúlli dúnıejúzi ádebı klassıkanyń shyrqaý shyńyna shyqty.
1939 jyly jaryq kórgen «Abaı» tragedııasyna deıin-aq Muhtar Áýezov Abaı jaıynda roman jazýǵa bel baılaǵan. 1937 jyly jazylǵan «Tatıananyń qyrdaǵy áni» atty úzindi maqala romannyń taraýy retinde josparlaǵan bolatyn. Alǵashqyda avtor romanǵa «Telǵara» degen at bermekshi bolǵanymen jumys barysynda romannyń sheńberi keńeıe túsedi.
Muhtar Áýezovtiń «Abaıtanýdan jarııalanbaǵan materıaldar» atty kitabyna engen «Abaı joly» epopeıasynyń jazylý tarıhynan» degen bóliminde birneshe pikir berilgen. «Abaı joly» epopeıasynyń jazylý tarıhy romanǵa derekter izdep, muraǵat kózderi bolmaǵandyqtan, myńnan asa kisilermen áńgimelesý, estelikter jazyp alý arqyly, ótken tarıhı shyndyqty tabıǵı qalpyna keltirýge súıengeni aıtylady. Romandaǵy keıipkerler, jer ataýlary, rýlar, el bıleý júıesindegi ózgerister ómirdegi tarıhı shyndyqtan alys emes, kórkem tilmen ózgerissiz jazylǵan. Shyǵarmadaǵy romannyń keıipkerleri, barlyq rýlar, jetekshi adamdar, rý taraýlary, tipti jer-sý ataýlaryna deıin óz attarymen berilgen. Abaı jaıynda roman jazý jolynda jazýshyǵa kezdesken kedergiler men qıyndyqtar az bolǵan joq. Eń aldymen materıal taýyp, jınaýdyń ózi qııametteı qıyndyq keltirdi. Qunanbaı, Abaı, Begesh, Jırenshe, Orazbaı, Bazaraly taǵy ózgeler týraly kóp biletin kóneler, aqylgóı aqsaqaldar halyq shejiresi qarııalardyń aıtqandaryn jazýshy ár kezde jalyqpaı jazyp otyrǵan. M.Áýezov bul jaıdy bylaısha baıandaıdy: «Jas shaǵynda Abaıdyń ini-dosy Kákitaı, Kókpaı, Muqa sııaqty kisilerden estigenim romandy shyndyq málimettermen tolyqtyra túsýge kóp sebep boldy. Abaıdyń ákesi Qunanbaımen kóp alysqan Jigitek sııaqty rýlardyń qart-qarııasymen kóp kezdeskenim bar. Abaıdyń ómir boıy dosy bolyp ótken ertegishi Baımaǵanbet te kóp qyzyq jaılardy baıan etken edi», deıdi.
«Qaıtqanda» taraýynda Abaıdy qorshap, qaladan alyp qaıtqan serikteri – Baıtas pen Jumabaı biri seri, ánshi bolsa, ekinshisi odan ózgeshe Qunanbaı baǵytyn ustaǵan adam. Abaıdyń janyndaǵy joldastarynyń minezderi eki túrli bolsa, onyń keleshektegi ómiriniń de osyndaı bir-birine qarama-qarsy turǵan eki toptyń arasynda qalyptasatynyn, avtor osy eki adam arqyly Abaıdyń keleshekte osyndaı eki ortamen tyǵyz taǵdyrlas bolatynyn alǵashqy betten-aq baıqatady. Al Bazaralynyń ústemdermen silkisý, qalyń buqaranyń qanaýshylaryna qarsy kúsh synasýy tipten oqshaý.
Alǵashynda eki tom, keıin tórt tomdyq kitapta úlkendi-kishili, irili-usaqty áıel keıipkerleri ártúrli obrazda beınelenedi. Romannyń bularǵa arnalǵan betteri oqyrmannyń kózi men kóńilin qatar jaýlap, jan júregin qosa baýraıdy. Áýezov romannyń birinshi kitabyn 1942 jyly, ekinshi kitabyn 1947 jyly jazyp bitirdi. 1949 jyly bul romanǵa sosıalıstik realızm ádebıetiniń kesek, qundy shyǵarmalarynyń biri retinde birinshi dárejeli memlekettik syılyǵy beriledi. 1959 jyly tórt tomdyq epopeıa jaryq kórgennen keıin jazýshy Lenındik syılyqtyń laýreaty atanady.
О́ziniń tereń ıdeıaly, kórkem shyǵarmasymen Muhtar Áýezov halqymyzdyń ádebı tilin baıyta berý jolynda talmaı eńbek etkeni barshamyzǵa aıan.
Almahan MUHAMETQALIQYZY,
Astana qalasy
№87 Abaı mektep-lıseıi
mýzeıiniń jetekshisi
