– Digital medıa búginde negizgi aqparat kózi jáne qoǵamdyq-saıası baǵytty qalyptastyratyn platformaǵa aınaldy desek te bolady. Statıstıkalyq derekter ne deıdi?
Dilmurat RAHYMOV,
«International Media Service» basqarýshy dırektory:
– Ár eldiń jarnama naryǵy ártúrli. Sebebi halyq sany, ekonomıkasy, taǵy basqa kórsetkishteri birdeı emes. Bolashaqta ındýstrııa adamy retinde biz jarnamada esepteý júıesi bolý kerek ekenin bilemiz. Ortalyq Azııa jarnama qaýymdastyǵynyń Qazaqstan men kórshiles elderdiń jarnama naryǵyn zertteý jobasy bar. Oǵan Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstannan sarapshy mamandardy tarttyq. Qazaqstanda da osy elderge qatysty ózindik saraptama toby bar. Biraz zertteý jasaldy. Qazir el naryǵyndaǵy kontenttiń 48 paıyzyn kóńil kóteretin serıaldar quraıdy. 2015-2022 jyldar arasyn baǵdarlasaq, televıdenıege degen suranys 34%-ǵa azaıǵan. Demek biz elimizdegi ár úshinshi telekórermendi joǵalttyq. Bul, árıne óte kóp. Biraq osy kezeńde televıdenıe aqparatty usyný qurylymyn ózgertti. Osydan 10 jyl buryn da sheteldik kontent tanymaldylyq reıtınginde birinshi orynda turǵan. Biraq búginde elimizdegi demografııalyq jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty qazaqy sapaly kontentke suranys artty. Sáıkesinshe bizdiń televıdenıe qazaq tilindegi baǵdarlamalardy kóbirek jasap, óz aýdıtorııasynyń múddesine saı kóshýde. Iаǵnı medıa salasynda orny bar aýqymdy holdıngter sıfrlaný arqyly 48%-dyń belgili bir bóligin ıemdenip otyr.
Abylaıhan KAMALADIN,
«QM Metacommunication company», «Qamalladin foundation» negizin qalaýshy:
– Elimizde medıa salasy qarqyndy damyp keledi. Əleýmettik jelilerde blog júrgizip, halyqty aqparatpen qulaqtandyratyn blogerlerdiń de sany artty. Osy oraıda elimizdegi jarnama naryǵyna toqtala ketkenimiz jón. Sebebi dəstúrli medıaǵa memleket qarjy bóledi, al jeke tulǵalar qarajatty YouTube, TikTok, Instagram əleýmettik jelilerindegi paraqshalaryndaǵy jarnamadan tabady. Osynyń arqasynda ol ózin ózi qarjylandyrady. Halyqqa túrli aqparat, paıdaly keńes, saıahattaý syndy beınebaıandardy usyna alady. Sondyqtan da jańa zańda jarnamany tańbalap otyrýǵa erekshe mən berý qajet. Jeke blogin júrgizetin adamdardyń tabysyna zııan tımeýi qajet. Əleýmettik jelilerde aqparat taratatyn, blog júrgizetinderdiń qatary kóbeıgen saıyn dəstúrli medıaǵa bəsekelestik týǵyzyp, medıa salasyn qarqyndy túrde damytyp otyr. Qazirgi ýaqytta adamdardyń kópshiligi teledıdar kórýden qalyp barady. Bir orynda tapjylmaı teledıdar kórý yńǵaısyz bolǵandyqtan, kópshiligi YouTube arqyly qajetti dúnıelerin qaraı salǵandy qalaıdy. Nətıjesinde, əleýmettik jelide jumys isteıtinderdiń qaralymy artyp, kórermeni kóbeıip keledi. Sondyqtan osy salaǵa asa mən berý qajet.
Tımýr ABDÝLLIN,
«Repost.uz» saıtynyń negizin qalaýshylardyń biri jáne jetekshisi:
– Biz alǵash jumysymyzdy áleýmettik jelilerde qarqyndy damyttyq. Oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyn ózimizge aýdarýǵa múmkindik berdik. Osylaısha, «Repost.uz» saıtyn damytýdy qolǵa aldyq. Keıingi birneshe jylda materıaldardy berý formattarynda belsendi tájirıbe jasadyq, oqyrmanymyzdy bir arnaǵa shoǵyrlandyrdyq. Aqparatty saıası baǵytta berip qana qoımaı, túrli baǵytty qamtýdy qolǵa aldyq. Máselen, shoý-bıznes, densaýlyq, avtomobıl álemi, tehnologııa, sport týraly aqparattardyń eń mańyzdysyn tańdap, ár bólikke bóldik. Oqyrman karantın kezinde trafık boıynsha shamamen 50%-ǵa ósti. Osy ósimdi áli kúnge deıin saqtap, oqyrman sanyn arttyrýdy qolǵa aldyq. Osy rette aıta keterligi, áleýmettik jeli oqyrmannyń sanyn arttyrýǵa taptyrmas alań ekendigin este saqtaý qajet.
– Aqparattyq qaýipsizdikti kúsheıtý turǵysynan kóp jumys isteldi. Zań ózgerdi, talap kúsheıdi, al medıada bul ózgerister sezile me?
Eldııar KENENSAROV,
«Eki bala» jáne «Asia Mix» tık-tok jobalarynyń avtory:
– Elimizdegi medıa jyl sanap damyp, jańa sıpat alyp keledi. Infodemııa jaǵdaıyndaǵy aqparatty tutynýshy halyqtyń medıaǵa degen senimniń joǵalýy medıa qyzmetkerleriniń bárin alańdatady.
Abylaıhan KAMALADIN,
«QM Metacommunication company», «Qamalladin foundation» negizin qalaýshy:
– Elimizde qazir 900 bloger bar jáne olardyń barlyǵy aqparatty jarnama retinde belgileýi kerek. Biz qazir neo-bankıngke bet aldyq. Mysal keltirsek, keı blogerler «G-park» kompanııasy salǵan turǵyn úılerdi jarnamalaǵan. Al ol úıler boıynsha qazir salymshylar blogerlerge aryz nemese túrli pikir jazyp jatyr. Ol adam depýtat boldy, biz ne isteýimiz kerek? Biz kreatıvti saladaǵy adamdarmyz, BAQ nemese jýrnalıst emespiz. Eger aqsha alatyn barlyq jazbaǵa arnaıy belgi qoıatyn bolsaq, onda marketıng, pıar, kreatıv uǵymy joǵalady.
Aıdos SARYM,
Májilis depýtaty:
– Jańa medıany zań boıynsha retteýde zańnamamyz ýaqyttan qalyp keledi. Biz búginde baǵyt-baǵdarymyzdy bura otyrǵan AQSh, Eýropanyń damyǵan elderine qaraıtyn bolsaq, artta qalǵanymyzdy kórý qıyn emes. Bul eń birinshiden, normatıvtik-quqyqtyq bazaǵa qatysty. Ekinshi jaǵynan árkim ózin ózi retteýge kóshýi kerek. Jarnamaǵa aqsha tólenetini belgili. Nege qandaı da bir erekshelik nemese artyqshylyq berý kerek? Qylmystyń 40 paıyzy kıbersalada, onlaın saıttarmen baılanysty platformalarda jasalady. Shartty túrde adam etke tapsyrys berdi dep qarastyraıyq, biraq ol shyn máninde basqa zat alady. Internetke keletin bolsaq, buǵan shartty túrde dúken dırektory jaýapty, ol ónimderdiń qoldaný merzimi ótip ketpeýin qadaǵalaýy kerek. Medıa saýattylyqtyń jaýapkershiligi týraly másele de týyndaıdy. Buǵan eshqandaı kedergi joq, jańa zańnyń jalǵyz talaby – kez kelgen basqa bıznes túri sııaqty ony zańdy túrde jasaý. Jeke kásip ashý, odan salyq tóleý.
2025 jyldan bastap búkil otandasymyz jalpyǵa ortaq deklarasııa tapsyrady, ıaǵnı biz tabysymyzdy da, shyǵynymyzdy da deklarasııa arqyly kórsetemiz. Eger sizde qymbat úı, kólik, basqa da dúnıe-baılyq paıda bolsa, ony qandaı aqshaǵa aldyńyz dep suraıdy. Eger jaratqan aqshańyz tabysyńyzdan asyp ketse, onda bul qarjynyń qaıdan kelgenin dáleldeýińiz kerek. Osyndaı zań talaptary jańa medıadaǵy jarnama máselesinde de bizge óz-ózimizdi retteýge alyp keledi. Eń bastysy ashyqtyq kerek. Bir mysal keltireıin, jýyrda Megan Markl ınstagramda óz akkaýntyn ashyp, ár post úshin 1 mln dollar alatynyn ashyq jarııalady.
Memleket tarapynan eshkimge tyıym salý, jolyna kedergi bolý degen maqsat joq. О́z áleýmettik jeli paraqshasynda jumysyn júrgizip, jarnama qabyldaıtyn adam azyq-túlik dúkeni, shashtaraz sekildi jeke kásipker retinde eńbek etedi.
Perızat MYRZAHMET,
teleprodıýser, jýrnalıst:
– Biz qazir salystyrmaly túrde adamnyń densaýlyǵyna qaýipsiz, nuqsan kelmeıtin qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Iаǵnı Masloý pıramıdasynyń eń joǵary satysyndamyz. Demek ózimizdiń barlyq qajettiligimizdi ótedik. Tasada qalǵan jalǵyz dúnıe – etıka. Biz jeke shekaramyzdy, memlekettiń shekarasyn qorǵadyq. Biraq adamnyń psıhologııasy, adamnyń quqyǵy áli de qorǵalǵan joq. Qoǵamda etıkalyq shabýyldarǵa túsetin áleýmettik álsiz toptar bar. Olardy qorǵaý úshin báribir etıkalyq kodeks kerek. Álemde: «Seniń erkindigiń basqa adamnyń erkindigi bastalǵan jerde bitedi» degen zańdylyq bar. Bul úlken bir zańdy qujattyń aıasynda qamtamasyz etilýi qajet. Biraq munyń da ózindik keri tusy joq emes. Eger biz memlekettiń aýzyna «Bılik, sen bizge etıkalyq normany qabyldap bermeseń, bolmaıdy. Biz ony ózimiz isteı almaımyz» desek, olar qazir tek azamattyq ustanymyn bildiretin adamdardyń aýzyn jabatyn qujatqa aınalýy múmkin. Zań negizi qoǵamnan shyǵyp, qoǵamǵa qyzmet ete bilýi kerek. Iаǵnı qoǵam ózi usynýy kerek.
Búgingi ahýaldy zerdelesek, qoǵamnyń ózi etıkalyq normany surap otyr. Osy turǵyda ǵana bekitilgen qandaı da bir qujat qajet. О́ıtkeni bizdegi áleýmettik jelidegi daýdyń óz shemasy bar. Kez kelgen másele «Úkimet qaıda qarap otyr?» degen «sloganmen» aıaqtalady. Alaıda Úkimette belgili bir jaǵdaıda jaýapkershilikke tartatyn eshqandaı qujat joq. Sondyqtan bul qoǵamdyq jara bolyp tur. Buǵan qosa «tapsyrys suranystan týady» degen naryq qaǵıdasy bar. Áleýmettik jelidegi seksologter taqyryby – osynyń dáleli. Halyq suranysynan týyndap otyr. Osylardyń barlyǵyn baǵamdaı otyryp, bir norma qalyptastyrý – qoǵam retindegi mindetimiz.
– Qazaq medıasy qazir oqyrman-tyńdarman-kórermen suranysyna qaraı jumys istep otyr ma? Qazirgi medıa naryq qandaı deńgeıde?
Dilmurat RAHYMOV,
«International Media Service» basqarýshy dırektory:
– Otandastarymyz áleýmettik jelige, ınternettegi neshe túrli aqparatqa qaraǵanda televızııa ónimderine kóbirek senedi. Demek elimizde jarnama naryǵynda telearnalar kósh bastap tur. Sondyqtan jarnama berýshilerdiń kóbi áli kúnge deıin arnalardy tańdaıdy.
Abaı SEIFÝLLAULY,
«Abay Live»YouTube arnasynyń avtory, jýrnalıst:
– Statıstıkalyq derekterden jyl saıyn telearna kórermeniniń paıyzdyq úlesi tómendep kele jatqanyn kóremiz. Sol sebepti elimizde YouTube platformasyna kóbirek kóńil bólinip jatyr. Sondyqtan da podkast, suhbat, saraptamalyq baǵdarlamalar, serıal túsiretin YouTube jeke arnalary kóbeıdi. Men ózim saıası-qoǵamdyq kontent túsiremin. Bul salanyń bolashaǵy bar. Sebebi jarnamalyq ıntegrasııalar qazaqtildi kontenttegilerge de kelip jatyr. Áleýmettik jelilerdegi platformalar da erkin, táýelsiz kontentterdi aýqymdy túrde jasaýǵa bolady. Biraq YouTube-qa kádimgi telearnadaǵy sekildi arnaıy komandamen kelý maqsatyńyzdyń tezirek oryndalýyna kómektesedi. Mysaly, biz kontent túsirý úshin keminde úsh kamera qoıamyz. Oǵan eń sońǵy modeldegi kameralardy qoldanamyz jáne YouTube-qa 4K formatynda túsiremiz. Daýysqa da mán beriledi. О́ıtkeni qazirgi jastar YouTube-taǵy dúnıelerdi qulaqqappen kóshede ketip bara jatyp nemese bir sharýasyn rettep júrip tyńdaıdy. Osy sátte onyń dybysy nashar bolsa, kontent qansha qyzyqty bolsa da tyńdalmaýy múmkin.
Eldııar KENENSAROV,
«Eki bala» jáne «Asia Mix» tık-tok jobalarynyń avtory:
– Kez kelgen áleýmettik medıa marketıngtik naýqannyń negizi – sapaly kontent. Siz áleýmettik jelilerde jarııalaǵan jazbalar kompanııańyzdyń maqsattaryn tikeleı kórsetedi. Osylaısha, joǵary sapaly mazmun sizge senimdi, shynaıy jáne maqsatty aýdıtorııa úshin tartymdy bedelin qurýǵa kómektesedi.
Marat ORALǴAZIN,
ssenarıst, telejúrgizýshi, «B.A.S. PRODUCTION» prodıýseri:
– Qazir qazaq tilindegi kontenttiń kórermeni kóp. Máselen, bizdiń YouTube arnada 1,9 mln jazylýshy bar. Tek bir másele, qazaqsha kontentke jarnama berýshiler kóp kele bermeıdi. Máselen, orystildi blogerler «Samsung», avtokólikterdi jarnamalap júrse, qazaq tilindegi blogerler pıssa, donerlermen shekteledi. Iаǵnı jarnama berýshilerdiń basym bóliginde qazaqtildi aýdıtorııanyń satyp alý múmkindigi tómen degen jańsaq pikir bar. Bul da taptaýryn bolǵan túsinik. Biraq ómirde kez kelgen kólik salondarynda, iri tehnıka dúkenderinde qarakóz qazaqtar kóp júredi.
Jazıra BAIDALY,
«Sayahat Time» arnasynyń blogeri:
– «Sayahat Time» jobasy – Ernar ekeýmizdiń jobamyz. Bizde komanda joq. Jumystyń 95 paıyzyn joldasym Ernarǵa júktelgen. Ssenarııin qurastyrady, mátinin jazady, montajdaıdy, taǵy sol sııaqty. Tek 4 tehnıka arqyly vıdeo túsirip, stendap jasap kontent jasap júrmiz. Dybysy sapaly shyǵýy úshin úıde dybystaımyz. Barǵan memleketterimizde jergilikti turǵyndardan alǵan suhbatymyzdy qolymyzdan kelgenshe ózimiz ázirleımiz, bolmasa tanys dostarymyzdan kómek suraý arqyly jasaımyz. Sodan bolar bizdegi shyǵyn tek bıletke, qonaqúıge jáne tamaqtanýǵa ketedi. Bir ǵana seriktesimiz bar. Ol – «Air Astana» kompanııasy. Bizdiń О́zbekstan, Úndistan, Gúrjistan, Taıland elderine barý-qaıtý bıletterimizdi qamtamasyz etti. Bes jyl buryn ashylǵan arna endi ǵana tabys taba bastady. Qazir jarnama berýshiler bar. Aldaǵy ýaqytta olar kóbeıedi. Bizdiń kórsetkishterimiz orystildi blogerlermen salystyrǵanda kóbine birdeı nemese sál jetispeıdi. YouTube usynǵan monetızasııaǵa senip otyrmaımyz. Tańǵy 9-dan keshki 6-ǵa deıin óz jumysymyzdy istep, óz eńbekaqymyzǵa shetelge shyǵyp, blog túsirip júrmiz. О́ıtkeni YouTube turaqtylyqty jaqsy kóredi. Sondyqtan munymen toqtamaı kontentti kútip otyrǵan adamdarǵa usynǵymyz keledi.
Ernar ALMABEK,
«Sayahat Time» arnasynyń blogeri:
– Bizdiń YouTube arnamyz qalyptasyp qalǵan birneshe taptaýryndy buzdy. Birinshiden, qazaq aýdıtorııasy tek shoý-bıznes pen ósek-aıań ǵana tutynady degen. О́ıtkeni biz usynǵan kontenttiń ortasha qaralymy – 200 myń adam. Halyq tanymdyq kontentke shóldep otyr. Iаǵnı tanymdyq jobalar arqyly kórermen jınaýǵa bolady. Ekinshiden, qazaqsha jobalardyń aýdıtorııasy az degen. Qazaqsha jobalardy tek Qazaqstan emes, О́zbekstan, Qyrǵyzstan halqy da kóredi. Oǵan bizdiń «Sayahat Time» YouTube arnasynyń statıstıkasy dálel. Qazaqstan – 72 , О́zbekstan – 13,8, Reseı – 8,5, Qyrǵyzstan – 2,6, Ońtústik Koreıa – 0,2 paıyz. Demek bizdiń aýdıtorııa – kemi 60 mıllıon adam! Qazirgi qazaqsha jobalardyń kóbi entýzıazmmen jasalyp jatyr. Bizde sapaly qazaqsha kontent bar.
Abaı SEIFÝLLAULY,
«Abay Live»YouTube arnasynyń avtory, jýrnalıst:
– YouTube platformasynda qaı taqyrypty, qaı baǵytty tańdasań da óz kórermenińdi tabýǵa bolady. Osy rette, balalar kontentine asa úlken mán berýimiz kerek. О́ıtkeni memlekettik telearnalardyń kontenti balalarǵa azdyq etedi. Balaqaılardyń tili qazaqsha shyǵýy úshin osy aýdıtorııaǵa anımasııalyq bolsyn, tanymdyq bolsyn, kontentterdi kóbirek jasasaq, biz budan utylmaımyz. Qarjylyq, ıdeologııalyq turǵydan da paıdaly bolmaq. Sol sebepti qazir qolynan medıa kontent jasaı alatyn azamattar osy segmentke óte úlken mán berýi qajet. Taǵy bir aıta keterligi qazir ǵylymı jáne tarıhı kontentke de suranys óte kóp.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
