Jyl saıyn uıymdastyrylatyn is-sharanyń maqsaty – balalar men jastarǵa óz múddesi men quqyqtaryna qatysty máseleler boıynsha erkin pikir bildire alatyn ashyq alań usyný. О́rimdeı jastardyń óreli oılary aıtylǵan konferensııanyń hedlaıneri elimizge tanymal «Ninety One» toby boldy. Olar jetkinshekter arasynda jıi kezdesetin, qazirgi qoǵamnyń túıtkiline aınalǵan býllıng máselesin kóterdi.
– Biz býllıngke kezigý jáne oǵan qarsy turý qanshalyqty aýyr jáne kúızelisti ekenin óz tájirıbemizden bilemiz. Jas kezde qýdalaýmen esh qoldaýsyz kúresý óte qıyn bolýy múmkin. Sondyqtan UNICEF Talks-qa qatysý jáne jas spıkerlerge qoldaý kórsetý biz úshin mańyzdy. Baıqaǵanym, spıkerlerdiń basym kópshiligi alǵash ret qaýym aldyna shyǵyp otyr. Sonyń ózinde óz tájirıbelerimen bólisýden jasqanbady. Meni bul nárse qýantady. О́ıtkeni olardyń shynaıy áńgimeleri men problemadan shyǵýdyń joldaryn kórsetýi ózgelerge osyndaı qıyndyqtardy meılinshe jeńil eńserýge kómek bolatynyna senimdimin. Sonymen qatar elimizdegi ár balanyń baqytty bolashaǵy men teń múmkindikterin qamtamasyz etý úshin jaǵdaıdy jaqsy jaqqa ózgerte alatyn úlkenderge jastar úni jetetine senemin,– dedi «Ninety One» tobynyń ánshisi Dýlat Muhametqalı.
Jaqyndarynan qoldaý tappaı, qıyn jaǵdaıda tap bolǵan jasóspirimderge qandaı kómek kerek? Olarǵa qolushyn sozǵanda neni eskergen jón? Osy suraqtarǵa óz ómirinen naqty mysal keltire otyryp, jaýap bergen spıkerlerdiń biri – Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń stýdenti Beıbarys Sársen.
– Dúnıejúzi elderiniń arasynda Qazaqstan sýısıd sany boıynsha aldyńǵy oryndarda tur. Sýısıdtik psıhologııalyq minez-qulyq 13-28 jas aralyǵynda – 30, al jetkinshek kezinde 6-10 paıyzdy quraıdy eken. Bul – óte úlken másele. Máselen men 19 jastamyn. Zamandastarymnyń 30 paıyzy ózine-ózi qol jumsaýǵa daıyn degen sóz. Olar psıhologııalyq turǵydan áli turaqty emes. Jasóspirim kezinde jaǵymsyz atmosferany sezingen, ata-ana qamqorlyǵy men meıirimi jetpegen jastar sýısıd jaıyn jıi oılaıdy. Dostary joq, ózin jalǵyz sanaıtyn bala da ózine-ózi qol jumsaýy ábden múmkin. Qaıǵyly jaǵdaıdyń aldyn alý úshin ata-ana oń-solyn endi tanyp kele jatqan balasymen qarym-qatynasyn retteý kerek. Odan bólek úıdegi urys-keris te jasóspirimniń psıhologııasyna keri áser etetini anyq. Psıhologııalyq qysym balaǵa jan-jaqtan jasalýy múmkin. Balalar ýaqytynyń kóp bóligin mektepte ótkizedi. Muǵalimderi aýyr sózder aıtyp, ursatyn kezderi de bolady. Ár adamnyń qabyldaýy ártúrli. Júregine barlyq sózdi jaqyn qabyldaıtyn oqýshy ókpe-renishti ózine jınaı beredi. О́tpeli kezeńde kóp jasóspirim qoldaýǵa muqtaj bolady. Al qoldaý kútken kezde urys estigen sát – eń qıyny. Bul jerde muǵalimderge de kiná artýǵa bolmaıdy. Sebebi, olardyń da aldynan túrli ádepsiz oqýshylar ótedi. Degenmen, ár aıtylǵan sózdiń kıesi bolatynyn umytpaǵan jón, – dedi ol.
Kóptiń kókeıinde júrgen ózekti máselelerden bólek, alańda qoǵamnyń qamyn kúıttep júrgen 11-23 jas aralyǵyndaǵy spıkerler de sóz tizginin aldy. Olardyń qatarynda zaǵıp jandardyń bólmede, tipti kóshede óz betimen júrýine múmkindik beretin kózildirik oılap tapqan Myrzaáli Asanov pen Nurlybek Ońdaǵan bar. Mańǵystaýdan kelgen ónertapqyshtar – Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń 12-synyp oqýshylary.
– Ár ǵylymı zertteýdiń basty maqsaty qoǵamdyq máselelerdiń aldyn alýmen ne sheshýmen ushtasýy kerek. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, álemde 300 mıllıonnan astam kórý qabiletinen aırylǵan jan ómir súredi. «DolphEYE» dep atalatyn kózildirik zaǵıp jandardyń kúndelikti ómirinde týyndaıtyn qolaısyzdyqtyń aldyn alady. Bul erekshe qurylǵy zaǵıp janǵa A núktesinen B núktesine kedergisiz jetýine múmkindik beredi. Iаǵnı jobanyń tehnıkalyq bóligin quraıtyn «Arduino» platformasynyń kómegimen, kózáınek dybys tolqyndaryn jiberý arqyly kórý qabileti nashar adamnyń aldyndaǵy kez kelgen kedergini anyqtap, oǵan belgi beredi. Budan bólek qurylǵyda Bluetooth tolyqtyrýy arqasynda uıaly telefonǵa jalǵanyp, qoldanýshyǵa qalanyń kartasyn ashyp, jol baǵytyn qurýǵa bolady. Al 3D prınter arqyly basyp shyǵarylǵan jaqtaý «DolphEYE»-dyń qańqasyn qarapaıym kózildirikke uqsatady, osynyń arqasynda zaǵıp jan densaýlyq ereksheligine baılanysty qoǵamdyq qysymnan aıyrylady, – dedi Myrzaáli Asanov.
Is-sharaǵa 200-den asa qatysýshy jınaldy, olardyń arasynda ortalyq memlekettik organdardyń, dıplomatııalyq korpýs, medıa jáne jalpy jurtshylyq ókilderi boldy.
– UNICEF-te biz jastar únine senemiz jáne osy alańda kóterilgen ár máseleni barshaǵa jetkizýge umtylamyz. Bala quqyǵyn saqtaýdy maqsat tutqan uıym elimizde otyz jylǵa jýyq jumys istep keledi. Bilim alý, densaýlyq saqtaý, súıispenshilikke toly otbasynda ómir súrý sııaqty bárimizge tanys qaǵıdattardyń ishinde kópshilik bile bermeıtin quqyq bar, ol – balalardyń ózderine qatysty barlyq másele boıynsha kózqarasyn erkin bildirý quqyǵy. UNICEF Talks alańynda bul quqyq shyndyqqa aınalady, – dedi UNICEF-tiń Qazaqstandaǵy ókiliniń mindetin atqarýshy Letısııa Bazzı-Veıl.
Kezdesý uıymnyń áleýmettik jelilerindegi paraqshalarynan tikeleı efırde de kórsetildi. Jastardyń erik-jigerin qaırap, ómirge degen qulshynysyn arttyratyn jıynǵa onlaın qatysýshynyń biri – Nabıra Ásetqalıqyzy.
– Qoǵamdaǵy býllıng, sýısıd, jasóspirimderdiń jetilý kezeńinde bolatyn kúızelis sekildi ózekti máselelerdi jastar, ásirese jetkinshekterdiń ózderi talqylaǵany durys. О́ıtkeni kez kelgen jan ózi sekildi adamnyń tájirıbesin, oqıǵasyn tezirek qabyldaıdy. Máselen, mektep oqýshysyna qatarlastary tarapynan býllıng boldy delik. Ol bala ata-anasynan kómek suraýǵa qysylady. Sondyqtan kóp jaǵdaıda eshkimge aıtpaı, ishinde saqtaıdy. Osyndaı ortalarda másele ashyq talqylansa, dál sondaı jaǵdaıǵa tap bolǵan ózi sekildi basqa bireý oqıǵasyn aıtyp, qalaı onymen kúreskenin aıtsa, jańaǵy býllıngke ushyraǵan ózge balalar qıyndyqtan shyǵýdyń aıqyn mysalyn kóredi. Men – balabaqsha tárbıeshisimin. Sondyqtan jasóspirimderdiń, balalardyń máselelerin kóteriletin podkast, jıyn, dıskýssııa bolsyn úzbeı qarap, ózime analız jasap otyramyn. Maǵan bul kommýnıkasııa jasaýda, jospar qurýda, bala psıhologııasyn tereńirek túsinýge úlken kómek, – dedi ol.
