Jol-kólik apaty nege kóbeıdi?

Jyl basynan beri elimizde jalpy sany 8,3 myń jol-kólik oqı­ǵasy tirkelipti. Jol apa­tynyń azaımaýyna túrli jaǵdaı sebep bolyp otyr. Máselen, jú­gensiz júrgizýshilerdiń jol qa­ýip­­sizdigi men jolda júrý má­denıetin saqtamaýy, jyldam­dyq­ty shamadan tys asyryp, qar­sy betke shyǵyp ketýi, masań kúıde jáne uıaly telefonnan kóz almaı kólik júrgizýi. Mundaı oqıǵalar Almaty (826 jaǵdaı) men Jambyl (614 jaǵdaı) oblys­tarynda jıi kezdesedi. Jýyrda ǵana Almaty oblysynyń Naryn­qol aýylynda 15 jastaǵy jas­óspirim 6 oqýshyny kólikpen qa­ǵyp ketti. Saldarynan bes bala túrli dene jaraqatymen aýrý­ha­na­ǵa jetkizildi.

– Jol salasyna qatysty ár de­rek­tiń artynda adam taǵ­dyry turǵanyn umytpaıyq. Eń bas­tysy – qaıǵyly oqıǵany bol­dyr­maý­dyń naqty nátıje be­retin joldaryn taýyp, jú­zege asyrý qajet. Apatty qa­laı toqta­ta­myz? Naqty ne is­teı alamyz? Osy ba­ǵytqa kúsh salý kerek. Má­se­len, jol-kó­lik oqıǵalaryn bol­dyr­maý maq­satynda Astana qalalyq polı­sııa departamenti tıisti is-shara­lar­dy júzege asyryp keledi. Sonyń ishinde balalardy jol-kólik oqıǵasy saldarynan bolatyn jaraqattyń aldyn alý maqsatynda múddeli memlekettik organdar men ÚEU birlesip, turaqty negizde túrli aldyn alý is-sharalaryn júrgizip otyrady. Osylaısha, bıyl elordada balalardyń joldaǵy qaýip­siz­digi, «Nazar aýdaryńyz, balalar!» atty jedel aldyn alý is-sha­rasy ótkizildi. Qazirgi ýa­qytta jedel is-sharanyń ekin­shi kezeńi júzege asyrylyp keledi. Jyl basynan beri mektep jáne mektepke deıingi uıymdar­da balalardyń joldy kesip ótýi kezinde jol qozǵalysy ereje­le­rin saqtaý boıynsha 4 862 dáris oqytyldy. Vıktorınalar men áńgimeler júrgizildi. Balalar men jas jol ınspektorlary qa­tysýymen kólik qural­da­ryn júr­gizýshilerine jol taqy­ryp­tary boıynsha jarna­ma­lar men balalar sýretin tarata oty­ryp, jol qozǵalysy ereje­lerin bilý boıynsha 74 saıys pen vıktorınalar uıymdastyryldy. Taralymy 1 500 danadan asatyn kórneki nasıhattyń 8 túri shyǵaryldy, – dedi Astana qalasy Polısııa departamenti ishki jáne syrtqy kommýnıkasııa bólimi bastyǵynyń min­­detin atqarýshy Gúlmıra Shyraq­metova.

Eldegi jol-kólik oqıǵalary tek adam ómiri men qoǵam tynysh­ty­ǵyna qaýip tóndirip qana qoı­maı, memlekettiń ımıdjine de keri áser etedi. О́ıtkeni týrıster úshin saıahattaıtyn mekenniń qa­ýip­sizdigi mańyzdy. Sondyqtan halyqaralyq qaýymdastyqtar jol apaty tóńireginde túrli zert­teýler júrgizip otyrady. My­­saly, BUU málimetterine zer sal­saq, jyl saıyn álemde 1,3 mıllıonǵa jýyq adam jol apa­tynan qaza tabady. Oqys oqı­­ǵa saldarynan qapııada ólim qush­­­qandardyń árbir tórtin­shisi jaıaý júrginshiler men velo­sı­ped­shiler. Al shamamen 50 mıllıon azamat jaraqat alady eken. О́mirine qaýip tóngenderdiń ortasha jasy 5-ten 29-ǵa deıingi azamattar.

Al Dúnıejúzilik ekonomıka­lyq forýmnyń reıtıngin baǵdar­la­saq, jol sapasy boıynsha Qa­zaqstan 137 eldiń ishinde 93-orynda tur. Eskere ketsek, el­degi árbir tórtinshi kólik apaty osy sa­pa­syz joldardyń sal­dary­nan bolady eken.

– Keıingi 30 jylda jol apatynan kóz jumǵandardyń sany Aýǵan soǵysynan qaza tapqan áskerdiń sanynan tórt ese asyp ketti. Jol apaty saldarynan bolatyn ekonomıkalyq shyǵynnyń kóle­mi jyldyq ishki jalpy ónimniń 3 paıyzyn quraıdy. Sa­rap­shylardyń paıymdaýyn­sha, mundaı oqıǵalardyń kóbe­ıýi­ne emtıhan tapsyrmaı-aq júr­gizýshi kýáligin ońaı satyp alý múmkindigi sebep bolyp otyr. Mundaı «tegin emtı­han­­dy» merdiger kompanııa­nyń qyz­metkerleri de, mamandan­dy­ryl­­ǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary da usynyp júr. Jyl saıyn jol erejeleri emtıhanyn tapsyrýshylardyń sany orta eseppen 420 myń adam­­dy qurasa, eń tómengi joba­men olardyń 10 paıyzy, ıaǵnı 42 myń adam kýálikti satyp alady. Odan túsken qarajattyń kó­leń­keli aınalymy jyl sa­ıyn 8 mlrd teńgeden asady. Júrgizýshi kýáligin alý kezinde jemqorlyqqa jol berilgendikten bul memlekettik qyzmet túrin Azamattarǵa arnalǵan úkimet mem­lekettik korporasııasy quzy­retinde alyp tastaý kerek degen usynys ta aıtyldy. Sonymen qatar Ishki ister, Sıfrlyq damý mınıstrlikteri, Memlekettik qyzmet isteri jáne Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttikteriniń qatysýymen ke­ńes­shi organ quryldy. Onyń ústine eldegi jol sapasy da syn kótermeıdi. Bul da jol-kólik oqıǵalarynyń artýyna sep bolyp otyr, – dedi Májilis depýtaty Oljas Quspekov.

Bul máseleni sheshýdiń negizgi joly – jol qozǵalysy erejelerine durys daıyndaý jáne úıretý. Ishki ister mınıs­tr­liginiń keńeıtilgen alqa máji­lisinde sóılegen sózinde Prezı­dent te bul máseleni synǵa alǵan edi. «Keıingi úsh jylda j­ol-kólik oqıǵalarynyń sany 9 paıyzǵa ósti. Shyn má­nin­de, biz jyl saıyn iri eldi meken­der­diń halqynan aıyrylyp otyrmyz. Bul – elimiz úshin naǵyz qasiret. Biz adamdardyń ómiri men densaýlyǵy eń basty qundylyq ekenin únemi aıtamyz. Sondyqtan jaǵdaıdy túzeý úshin júıeli sharalar qabyldaý kerek. Eń aldymen, barlyq azamattyń nazaryn jol júrý erejelerin múltiksiz saqtaýǵa aýdarý kerek», dedi Memleket basshysy.

О́zekti máseleniń bir sheshimi retinde saqtandyrý kompanııalary kólik júrgizý sapasynyń faktoryn tarıfke qosýdy usynyp otyr. Bul úlgili avtokólik júr­gizý­shileri úshin saqtandyrý qyz­me­tin arzandatýǵa múmkindik be­redi.

– Jalpy jol qaýipsizdigi týra­ly aıtqanda, biz neni baqy­laı alamyz, neni baqylaı almaıtynymyzdan bastaýymyz kerek. Memleket qaýipsizdikti de, ba­qy­laýdy da arttyratyn ın­fra­­­qurylymdy belsendi túrde qurýda. Alaıda eń aldymen bul máselede kólik júrgizý máde­nıe­tine kóp kóńil bólý kerek. Jol-kólik oqıǵasyn, tipti adam shyǵynyn týdyrýy múmkin kishigirim quqyq buzýshylyqtarǵa tolyq tózbeýshilikti qalyptas­tyrý kerek. Astana jáne Al­ma­ty qalalarynda beıne­ba­qy­laý kameralaryn ornatý júr­­gizýshilerimizdi qaýip­siz­dik beldikterin taǵýǵa, jyl­dam­­dyq rejimin saqtaýǵa t.b. úıretkeni anyq. Son­­­­dyqtan bul vektordy ári qaraı jalǵastyrý kerek. Tek osy ara­­lyqta jol erejelerin turaqty túrde ustanýy úshin saqtandyrýshylarǵa jol qoz­ǵa­lysy erejelerin buzý­shy­lar týraly málimetterge qolje­timdi etý qajet. Bul ár azamattyń kólik júrgizý stılin kórýge jáne olardy saqtandyrý tarıfteri ar­qyly yntalandyrýǵa múmkin­dik beredi. Búginde saqtandyrý qunynyń kóterilýi jol qozǵa­ly­sy erejelerin buzý jol-kólik oqıǵasyna ákep soqqanda jáne saqtandyrý tólemi bol­ǵan jaǵdaıda qoldanylady. Biraq quqyq buzýshy jazadan qu­tyla alatyn jaǵdaılar bar. Birinshiden, áli kúnge deıin júrgizý­shiler patrýldik po­lı­sııa­ny jáne saqtandyrý kom­pa­nııasynyń qyzmetkerlerin shaqyrmaı-aq zardap shekken tarap avtokólikti jóndeýdi óteý týraly kelisedi. Ekinshiden, tá­jirı­beli júrgizýshilerdiń kó­me­­gimen JKO-dan aýlaq bolý­ǵa bolady. Úshinshiden, keı­bir jol qozǵalysy ereje­le­rin bu­zý­shylar basqa júrgizý­shi­ler­diń apatqa túsýine sebepker bolady. Al jańaǵy jolda júrý erejesin buzǵan azamat sytylyp ketedi. Jol boıynda apattyq jaǵdaı týǵyzatyn, ózgelerge qaýip tóndiretin júrgizýshilerdiń saqtandyrý qunyn arttyrýdy usynamyz, – dedi saqtandyrý kompanııasynyń ókili Sergeı Gavrılov.

Aıtpaqshy jol-kólik oqıǵa­la­ryna úı janýarlary da sebep bolady. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komı­tetiniń málimetinshe, respýb­lı­ka­lyq trassalarda 300-den astam qaýipti ýchaske bar. Osy jyldyń sońǵy bes aıynda janýarlar 32 jazataıym oqıǵaǵa sebep bolǵan. Saldarynan 8 adam qaza taýyp, 41 adam zardap shekken.

«QazAvtoJol» UK» AQ bas­pa­sóz qyzmetiniń habarlaýynsha, elimizde janýarlardyń qatysýymen bolatyn jol-kólik oqıǵalarynyń kóp tirkelgen respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń ýchaske­lerinde jol qyzmetkerleri jyl­qy men sıyrdyń mýlıajdaryn ornatyp jatyr.

Bizge sheteldik tájirıbeni de eskerý qajet. О́ıtkeni jolda­rynyń qurylysy jaǵynan bizge uqsas Ońtústik Koreıa elinde jol apat­tarymen jyldamdyqty shek­teý arqyly kúresedi. Sol eldiń ǵalymdary jol-kólik oqı­ǵa­laryn zertteı kele, jyl­dam­dyqty 10 paıyzǵa qysqartý arqyly adam ólimin 50 paıyzǵa azaıtýǵa bolady degen tujyrym jasady.