Naqty aıtsaq, mundaı teris kózqaras asa kórnekti sazger, ánshi, aqyn Aqan seri Qoramsaulynyń mereıtoıyn ótkizý kezinde baıqaldy. Aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirov «Laqaby álde áýlıe, álde peri, Arqanyń ataqtysy Aqan seri» dep jyryna qosqan uly tulǵanyń «Mereıtoılar men ataýly kúnderdi merekeleý týraly» Úkimet qaýlysyna sáıkes respýblıkalyq deńgeıde atap ótilýge tıis 175 jyldyǵy Aıyrtaý aýdanynyń 90 jyldyǵy aıasynda «Ulylar eli – seriler jeri» atty respýblıkalyq aıtys ótkizýmen ǵana shektelgeni – sonyń aıǵaǵy. Munyń ózi jergilikti jurtshylyqtyń ádil synyna ushyraǵan. Osyǵan oraı, altynshy shaqyrylǵan Parlament Májilisiniń bir top depýtaty Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Ony jarııalaǵan Turǵyn Syzdyqov: «Halqymyzdyń Aqan seri Qoramsauly syndy asyl perzentiniń mereıtoıyn laıyqty túrde atap ótý oılastyrylmaı otyr. Bıyl Aıyrtaý aýdanynyń 90 jyldyq torqaly toıyna oraı uıymdastyrylǵan is-sharalar barysynda Aqan seri esimi atalyp jatty. Biraq aýdan jurtshylyǵy ómiri men óneri ańyzǵa aınalǵan ataqty tulǵanyń esimin ardaqtap, laıyqty qurmet kórsetý qajet dep oılaıdy. О́z zamanynda ónerine el-jurty súısingen ardaqty babamyzdy umyt qaldyrý – onyń jerlesterine ǵana emes, búkil qazaq halqyna úlken syn», degen edi.
«Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» demekshi, tıisti ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdar óz taraptarynan jiberilgen kemshilikterdi túzetý sharalaryn keshteý bolsa da qolǵa aldy. Atap aıtqanda, 2019 jyly Aqan seri mazary Qazaqstannyń kıeli oryndarynyń kartasyna engizildi, al 2020 jyly uly sazger esimi Soltústik Qazaqstan oblystyq fılarmonııaǵa berildi. Al bıyl uly sazgerdiń qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes jergilikti deńgeıde atap ótiletin 180 jyldyǵy áldeqaıda keńirek merekelendi. Oǵan oblys basshylary, depýtattar, qoǵam belsendileri, aqyn-jazýshylar, jurtshylyq ókilderi qatysty. Eki kúnge josparlanǵan mereıtoı is-sharalary Aıyrtaý aýdanynyń ortalyǵy – Saýmalkól aýylynyń Aqan seri atyndaǵy aýdandyq Mádenıet úıinde respýblıkalyq aqyndar aıtysymen bastalyp, erteńine uly sazger aýylynda jalǵasyn tapty. Sondaǵy Aqan seri eskertkishine gúl shoqtaryn qoıý rásimi saltanatty jıynǵa jáne Qyzyljar óńiri ónerpazdarynyń konserti men sport jarystaryna ulasty.
Áıtkenmen, Aqan seri babamyzdyń bul jolǵy asynda da keıbir kemshilikke jol berildi. Máselen, toıǵa kelgen meımandar men jurtshylyqtyń ókilderiniń Aıyrtaý aýdanynyń Jumysshy aýylynyń mańynda ornalasqan uly sazger mazaryna baryp, zııarat etýi uıymdastyrylǵan joq. Munyń bir sebebi – Qazaqstannyń kıeli oryndarynyń kartasyna engizilgen Aqan seri mazary áli de qaraýsyz ekeninde jáne mańaıy kórkeıtilmegeninde bolsa kerek. Mazarǵa arnaıy kelip zııarat etýshiler men týrısterdiń avtokólikterin qoıatyn oryn jasalmaǵan, oryndyqtar men dárethana da joq.
Toı ústinde keńes zamanynda eleýsiz qalǵan Aqan seri qabiriniń basyna mazar ornatýdyń taǵylymdy tarıhy týraly biraýyz sóz qozǵalmaǵanyn da quptaý qıyn. Qysqasha aıta ketsek, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońynda aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan Bolat Kóshimbaev Aqan seri qabiriniń basyna mazar turǵyzý máselesin kótergen. Osy maqsatpen ol sol kezdegi elorda – Almatyǵa baryp, Aqan seri mazaryn qarjylandyrý máselesin sheshýge tyrysqan. Alaıda ol kezde kıeli oryndardy jańǵyrtý bastamasyn bılik emes, halyq kóterýge tıis edi. Ateızmdi memlekettik saıasat etip ustanǵan kommýnıstik rejimnen mazar salýǵa bıýdjetten qarajat bólgizý múmkin emes-tuǵyn. Máseleni tek adamdardyń erikti qaıyrmaldyǵy esebinen sheshýge ruqsat etilgen. Osyǵan oraı Bolat Kóshimbaev bastamashyl top quryp, ony basqarýdy «Karasev» keńsharynyń dırektory Jaqsybaı Tóregeldınge tapsyrǵan. Mundaı obektiniń qurylysyn bastaý úshin oblystyń bas sáýletshisiniń kelisimin alý qajet eken. Biraq bul bıýrokratııalyq rásimge qyrýar ýaqyt ketetindigin bilgen aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Bolat Rahımov jaýapkershilikti óz moınyna alyp, mazar qurylysyn bastaı berýge ruqsat bergen. Al Jaqsybaı Tóregeldın mazar jobasyn ázirleýdi tezdetý úshin óziniń qorasyndaǵy sıyryn satyp, túsken aqshany sáýletshi jaldaýǵa jumsaǵan. Keıin aıyrtaýlyq azamattar qarajat jınap, uly sazger zıratyn kóterýge úles qosqan. Sóıtip, mazar qurylysy 1988 jyly bastalyp, 1990 jyly aıaqtalǵan. Oǵan uly sazgerdiń 150 jyldyq mereıtoıyna qatysýshylar Kókshetaý qalasynan birneshe avtobýspen kelip, zııarat etkeni esimizde. О́kinishke qaraı, Aqan seri mazaryn ornatýǵa aıanbaı atsalysqan Jaqsybaı Tóregeldın bul mereıtoıǵa qatysa alǵan joq, ol 1991 jyly kenetten qaıtys bolǵan. Keńes zamanynda Aqan seriniń mazaryna jurtqa jarııalamaı kelip zııarat etýshilerdiń ishinde Ábish Kekilbaev, Kákimbek Salyqov syndy kórnekti qaıratkerler bolǵan jáne kópshiligi Tóregeldınder otbasynyń dastarqanynan dám tatqan.
Uly sazgerge qatysty kópten beri sheshimin tappaı kele jatqan másele de bar, ol – Aqan seri aýylynyń taǵdyry. 1993 jyly táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵyndaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, Aqan seri Qoramsaulynyń respýblıka deńgeıinde atap ótilgen bir jarym ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı atalǵan aýylda zamanaýı úlgidegi 70 jeke turǵyn úı salynǵan bolatyn. Ár úıge sý, jaryq, jylý berilip, turmysqa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Mektep, Mádenıet úıi de boı kótergen. Aýyl tórine Aqan seriniń eskertkishi qoıylǵan. О́kinishke qaraı, arada birneshe jyl ótkende sáýleti men dáýleti kelisken aýyldyń toz-tozy shyqty. Eki qolyna bir kúrek tappaǵan turǵyndardyń kóbi jumys izdep, jan-jaqqa kóship ketti. Birinen soń biri aýysyp jatqan aýdan ákimderiniń eshqaısysy uly sazger aýylyn qaıta órkendetý qamyn oılap, pármendi shara qoldanǵan joq. Qasıetti eldi mekenge qandastar men ońtústikten qonys aýdarýshylardy ornalastyryp, olardyń kásippen aınalysýyna kómektesý jónindegi usynys ta áli kúnge eskeriler emes.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, keshegi Kókshetaý oblysy tusynda Aqan serini aıryqsha ardaq tutatyn babasy sanaǵan Aqmola oblysynyń qazirgi ortalyǵynyń zııaly qaýymy uly sazgerden eshqashan bas tartqan emes. Onyń esimi Kókshetaý qalasynyń bir kóshesine jáne joǵary mádenıet kolledjine berilgen. Qala ortalyǵynda ornatylǵan Aqan eskertkishine qosa, uly sazgerdiń 175 jyldyǵy qarsańynda joǵary mádenıet kolledjiniń aldynda onyń eskertkish músini qoıylǵan. Aqan serini osylaısha ulyqtap otyrǵan kókshetaýlyqtardyń resmı delegasııasy uly sazgerdiń bıylǵy mereıtoıyna shaqyrylmaı qalǵany oryndy renish týdyrdy. Sony estigen Aıyrtaý aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Serikbaı Turalınov qana bir top kókshetaýlyq ardagerdi mereıtoıǵa ózi shaqyryp, qonaq etti. Soltústik Qazaqstan oblysynyń basshylyǵy aldaǵy ýaqytta osy máseleni de eskerer bolsa, kórshiles eki óńirdiń mádenı-rýhanı baılanysy nyǵaıa túseri daýsyz.
Kelesi bir oılanarlyq jaıt – bes jylda bir keletin mereıtoı saıyn Aqan serige arnalǵan respýblıkalyq aqyndar aıtysyn ótkizgennen góri onyń mýzykalyq baı murasyn nasıhattaýǵa arnalǵan dástúrli ánderdi oryndaýshylardyń respýblıkalyq festıvalin uıymdastyrǵan jón sııaqty. Sebebi «Syrymbet», «Qaratorǵaı», «Balqadısha», «Qulager», «Mańmańger», «Kókjendet», «Syrǵaqty» sııaqty elýge jýyq ǵajap áni qazaq mádenıetiniń altyn qoryna engen Aqan seri babamyz ulttyq ónerimizdiń tarıhynda, eń aldymen, uly sazger retinde qalǵany anyq.
