Baltabaı Syzdyqov – elge eseli eńbegimen jaqqan, toqyraý jyldary Ertis-Baıan óńirindegi ulttyq rýhanııat pen mádenıetimizdi tórge shyǵarýǵa ǵumyrynyń jartysynan astamyn arnaǵan abzal jan. «Bataly qul arymas» degen naqyldy ás tutyp, el úlkenderiniń aq batasyn alǵan, kókiregi tolǵan qazyna qarttyń eńbek jolyna úńilsek, qaı qyzmette bolsa da ultymyzdyń ónerin altyndaı baǵalaǵanyn túsinýge bolady. Negizgi alǵan bilimi aýyl sharýashylyǵyndaǵy ınjener-mehanık bola tura, onyń mádenıet salasynda qaldyrǵan qoltańbasy orasan. Ásirese 90-jyldardyń sońy men jańa ǵasyrdyń basynda mádenıetimizdi damytýda bul kisideı tynymsyz eńbektengender sırek. Baıanaýyl aýdanynda Birlik keńsharynyń dırektory bolyp turǵanda eldi mekenge jańadan mádenıet úıin saldyryp, keıin aýdan ortalyǵynda uzaq ýaqyt mádenıet bólimi basshysy laýazymyn atqarǵan tusta onyń atsalysýymen jergilikti «Beý, jigitter», «Baıan áýenderi», «Baıan sulý» ansamblderi «Halyqtyq óner ujymy» ataǵyn ıelenip, Baıanaýylda halyq teatry quryldy. Odan soń aýdanda alǵash ret «Baıan TV» telearnasyn ózi bas bolyp qurdy. Jaıaý Musa atyndaǵy óner mektebinde jas jetkinshekterdi aqyndyq ónerge baýlyp, jergilikti jerdegi ónerpazdardyń basyn qosyp dombyra ansamblin jasaqtady. Ásirese otandyq sapaly aqparatqa sýsap otyrǵan jergilikti jurt úshin «Baıan TV» arnasynyń mańyzy zor bolǵan edi. Kommersııalyq joba ózin ózi aqtap, arna ujymy bıýdjetten birde-bir tıyn kómek almady. Baltabaı aǵa bir ózi redaktor, dıktor, jýrnalıst qyzmetterin atqaryp, kórermenge ár aptanyń senbisinde jergilikti jańalyqtarmen bólisýge asyǵatyn. Isker ári uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda jergilikti mádenıetti órge súırep, onyń tusynda Baıanaýyl jerinde respýblıkalyq, oblystyq deńgeıdegi túrli óner festıvali jıi ótetin. Osynyń barlyǵy kassetaly kameraǵa túsirilip, jergilikti halyqqa teledıdardan turaqty kórsetilip turdy. Budan basqa kógildir ekran arqyly aımaqtyń ekologııalyq máseleleri, Jasybaı demalys aımaǵyn damytý jaıy, jekeshelendirýge qatysty túıtkilder jıi talqylanatyn. «Baıan TV» arqyly sol jyldary halyqtyń saıası-ekonomıkalyq jáne rýhanı saýattylyq deńgeıi ósti dep baǵa berýge bolady.
Baltabaı aǵanyń dombyrashylyq óneri sonaý jas shaǵynan elge belgili boldy. Almatyda oqyp júrip, 60-jyldardyń ortasynda respýblıkalyq stýdentter arasyndaǵy baıqaýda jeke kúı oryndaýdan eki márte jeńimpaz atanǵan. Bul jetistigi úshin ol ózge ónerpazdarmen birge 1968 jyly «QazKSR-diń Polshadaǵy mádenıet kúnderine» qatysady. Varshava, Gdansk, Shesın, Slýpsk taǵy birqatar úlken shahardy aralap, Dınanyń «Baıjuma», Qurmanǵazynyń «Serper» kúılerin oryndap, qazaqtyń asyl ónerin ózge jurtqa pash etken. Sol jyldary ol ataqty aspap jasaýshy Qamar Qasymovpen bir qatarda eńbek etken sheber Emanýel Romanenkonyń qolynan shyqqan dombyraǵa ıe bolǵan. Sol kóne aspap – kúni búginge deıin Baltabaı aǵanyń jan serigi. Bir ózi qazaqtyń 80-nen asa kúıin oryndaı biledi.
Endi bir óneri – sýyrypsalma aqyndyǵy. 1985 jyly Baıanaýyl jerinde Jaıaý Musanyń 150 jyldyǵy toılanyp, úlken aıtys uıymdastyrylady. Sonda jergilikti ustaz, aqyn Zekebaı Soltanbaıuly Baltabaı Syzdyqovty daıyndap, jyr súleıleriniń báıgesine qosqan eken. Sol aıtysta Baltabaı aǵa oblystyń bas aqyny atalyp kelgen Tursynbaı Oljabaevty aqtyq synda basymdyqpen jeńip, bas júldeni ıelengen. Keıin onyń jolyn jergilikti aıtysker aqyndar Jumken Seıitov, Baǵdat Dúısenov taǵy basqalary laıyqty jalǵastyrdy. Baltabaı aǵanyń ózi laýazymdy qyzmettegi adam bolǵandyqtan, aıtystaǵy mansabyn jalǵastyrýǵa múmkindigi bolmaǵan. Tek sýyrypsalma ónerin jurt erekshe baǵalap, el ishinde «Baltabaı aqyn aıtty» degen maqamdar, ázil óleńder áli kúnge deıin jıi kezdesedi.
Búginde jasy 78-ge jetip qalǵan qarııa batagóıligimen de eldi aýzyna qaratyp otyrǵan jaıy bar. 2019 jyly Atyraý jerinde ótken respýblıkalyq saıysta birinshi, al bıyl mamyr aıynda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń uıymdastyrýymen aqsaqaldar arasynda ótken I respýblıkalyq bata berý baıqaýynda bas júldeni jeńip aldy. Qazynaly qarııanyń aýzynan tógiletin árbir sózi jaqut, adamdy kemeldenýge jetelep, sana kókjıegin keńeıtýge baǵyt beredi. Aqsaqaldyń sózinshe, bata berý – tek dastarqanǵa as qaıyryp, pende balasyna jyly sóz, jaqsy tilek arnaý emes. Bata – qazaqtyń kóne dástúrinen jalǵasqan qasıetti qundylyqtarynyń eń mańyzdysy.
– Adam balasy dúnıege kelip, fánı dúnıege ketkenge deıingi ómir jalǵastyǵyn batamen keskindegen. Batanyń túri óte kóp. Qazirgi ómir negizinde alsaq, mysal úshin «shildehana batasy», «besik batasy», «tusaýkeser batasy», «súndet batasy», «ashamaıǵa mingizý batasy», «toqymqaǵar batasy», «tilashar batasy», «áskerge shyǵaryp salý batasy», «jas jubaılarǵa arnalǵan bata», «uzatylǵan qyzǵa bata», «qonys batasy», «aqsaqaldarǵa beriletin bata», taǵysyn taǵy jalǵastyra berýge bolady. Batanyń deni dastarqanǵa arnalǵan. Ertede kóp ortasynda batany tek elge syıly, jasy úlkender ǵana bergen. Qarııalar bolmaǵan jerde orta jastaǵy erkek kindiktiler, tipti bolmasa kishkentaı er balalarǵa bergizgen. Er otyrǵan jerde áıel adamnyń bata berýi – óreskel is. Munyń maǵynasy – áıel adamdy kemsitý emes, kerisinshe er azamat shańyraqtyń ıesi, áýlet úshin jaýapkershilik júgin arqalaıtyn jan dep túsingen qoǵamymyz.
Bul halqymyzdyń ulttyq biregeıligin saqtap qalatyn kodtyń biri ekenin umytpaıyq, deıdi aqsaqal.
Uzaq jylǵy eńbeginiń nátıjesinde Baltabaı Sákenuly elimizdiń «Mádenıet qaıratkeri» ataǵyna ıe boldy. Qazaqtyń qara sózin qanyna, súbeli sózin súıegine sińirgen ulaǵatty aqsaqaldyń denine saýlyq, kúsh-qýat tileımiz.
Pavlodar oblysy
