Otandyq tehnologııaǵa arqa súıegen kásiporyn

«Kentaý transformator zaýytynyń» basqarma tóraǵasy Baýyrjan Qudaı­ber­genov kásiporynnyń tarıhy men bú­­gingi jetistikteri jóninde baıan­dap, óndiris ornyndaǵy sehtardy ara­lat­­ty. 1997 jyldyń 17 qarashasy – za­ýyt­tyń jańa shejiresi bastalǵan kún. Ká­sip­orynǵa ekinshi tynys bergen ınves­tor – Saıdolla Qojabaev. Sol ýaqytta bankrotqa ushyraýdyń aldynda turǵan zaýytty qutqaryp qalǵan. Ol bıýdjet pen jalaqyǵa qaryz mıllıondaǵan aqshany  ótep qana qoımaı, kásiporyn ónimin naǵyz otandyq brendke aınaldyra bildi. Búginde zaýyt birneshe mańyzdy shıkizatty shetelden aldyratyny bolmasa, qalǵan ból­shekter men qurastyrýdy ózderi jasaıdy. Tipti ınjenerlik-konstrýktorlyq bıýroda bolashaq transformator syzbasyn qaǵazǵa túsirip, onyń matematıkalyq dáldikterin eseptep, jap-jańa dúnıe jasap shyǵarady. Basqarma tóraǵasynyń aıtýynsha, óndiristiń myqtylyǵy ony oılap tabý men tehnologııasynda jatyr. Bul eki artyqshylyǵy jaǵynan «Alageum Electric» holdıngi Qazaqstanda kósh bastap tur. Sebebi joǵaryda keltirgenimizdeı, syzbalary da, tehnologııalary da óziniki. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt tarıhynda ká­siporyn ónimderiniń túrin kóbeıtip úlgerdi. Qazirgi tańda ol 400-den asady. Alǵashqy kezde on-aq túri shyǵarylǵan. Negizinen óndiris qýaty jylyna 12 myń danany quraıdy. Byltyr 8 myńnan astam transformator shyǵardy. Myńnan astam adam jumys isteıtin zaýytta ortasha jalaqy 300 myń teńgeniń ústinde. Dánekerleýshiler odan da kóp aılyq alady. 500 myńnan joǵary sanalady.

«Kentaý transformator zaýyty» ne­gi­zinen kerneýi 10, 20, 35, 110 kV bolatyn maıly jáne qurǵaq transformatorlar, qosalqy stansalar, tómen jáne joǵary voltti uıashyqtar, vakkýmdyq ajyratqyshtar jáne taǵy da basqa elektr jabdyqtaryn óndiredi. Kásiporyn 2017 jyly elordada ótken EKSPO kórmesinde salmaǵy 125 tonna, kerneýi 110 kV, qýaty 80 myń kVA keletin 4 transformator ornatty. Bul qurylǵylar halyqaralyq kórmede EKSPO keshenin úzdiksiz elektr qýatymen qamtamasyz etti. Sheteldik qondyrǵylardyń shamasy kel­megen soń, otandyq ónimge muqtaj­dyq­tary artqan. Is-shara aıaqtalǵan soń uıymdastyrýshylar kásiporyn bas­shy­lyǵyna arnaıy alǵysyn bildiripti. She­tel­dikterdiń ózin moıyndatý – za­ýyt­tyń úlken jeńisi», dep esepteıdi B.Qudaıbergenov.

О́ndiris ornynda Eýropanyń, Japo­nııa­­nyń zamanaýı qondyrǵylary or­na­tylǵan. Osy óndiris jelileriniń kóme­gimen ónim shyǵarý isi avtomattandyrylyp, eńbek ónimdiligi artty. Buryn syrttan keletin jabdyqtar osyn­­da shyǵarylatyn bolǵan soń trans­for­ma­tor­dyń baǵasy arzandap, árbir ónimdi jasaýǵa ketetin ýaqyt ta qys­qara tústi. Sonyń nátıjesinde báse­keli naryqta óz oryndaryn taýyp, otan­dyq ónimge degen suranys shetel­diń ózinde arta bas­tady. Bul kúnde kompanııa óniminiń 60 paıyzyn ishki naryqqa jóneltse, qalǵanyn alys-jaqyn shetelge eksporttaıdy. Onyń ishinde Reseı, Túrkııa sekildi óndirisi damyǵan elder de bar. Osynyń ózi kásiporyn óniminiń sapaly, zamanaýı tehnologııaǵa saı ekenin bildiredi. Kásiporynda eń aldyńǵy qatarly jabdyqtar ornatylǵanyn aıt­tyq. Máselen, shveısarııalyq qondyr­ǵymen metaldy kesý men tesý 15 sekýnd ýaqyt alady. Buryn bul jumysqa 4-5 saǵat jumsalatyn. Memlekettik grant esebinen de jartylaı aqshasyn tólep satyp alǵan zamanaýı qondyrǵylar bar.

«Biz qurǵaq transformator óndirisin damytyp jatyrmyz. Qazir Eýropa osy tehnologııaǵa kóshken. Sebebi mun­daı transformatorlar qaýipsiz ári ekolo­gııalyq taza bolyp keledi. Biraq olardy jasaý da qıyn. Sol sebepti baǵasy qymbat bolady. О́nimderimizdiń jartysyn shetelge shyǵaramyz. Qurǵaq transformator óndirisi Orta Azııada bizde ǵana bar. Keleshekte maıly transformator qalady.  Damyǵan elder qurǵaq túrine kóship jatyr. Sol úshin óndiristi osy baǵytqa qaraı buryp, qýattylyqty arttyramyz ba degen oıdamyz. Nemis halqyn óndiriske jaqyn ult dep maqtaımyz. Qazaq ta olardan kem emes. Bir kezderi Reseıdiń kompanııasy Taıvan eliniń qondyrǵysyn ornatty. Sonda olar bizge kúlgen edi. «Biz ózimiz bir jyl degende áreń iske qostyq, sender muny tipten júrgize almaısyńdar da», dep ketken. Jigitterimiz namysqa tyrysyp, 6 aıda tehnıkanyń tilin meńgerip shyqtyq. Reseıden kelgen kompanııa ókilderi keıin kórip bastaryn shaıqady. Bizdiń maqsatymyz – qazaqty búgingi ǵylymnyń, tehnologııanyń mamanyna aınaldyrý. Osy nıetpen Kentaýdan qazaq-nemis polıtehnıkalyq kolledjin ashtyq. Jyl saıyn bitirýshi júzden astam túlektiń 20-30 shaqtysy bizdiń kásiporynda jumysqa qalady. Nemese holdıngtiń basqa óńirlerdegi kásiporyndaryna jiberemiz. Kolledj shákirtteri dýaldy júıemen bilim alady. Zaýyt janynan oqý-óndiristik baza ashtyq. Stýdentter sonda maketter arqyly bolashaq maman­dyqtarynyń qyr-syryn meńgeredi. Sonymen birge kásiporyn Kaıdzen júıesi boıynsha jumys isteıdi. Bul úshin mamandar arnaıy Japonııaǵa baryp oqyp keldi. Kaıdzen fılosofııasy jumys sapasyn kúsheıtýge, jaýapkershilikti arttyrýǵa ár adamnyń ózin jeke damytýyna múmkindik beredi», dedi basqarma tóraǵasy B.Qudaıbergenov.

Al Shymkenttegi «Tassaı» ındýs­trııal­yq aımaǵynda ornalasqan «Asia Trafo» kásiporny Kentaýdaǵy zaýytpen salystyrǵanda 110, 220, 500 kV quraıtyn joǵary kerneýli transformatorlar shyǵarady. О́ndiris ornyn qurýǵa 19 mlrd teńgedeı qarjy ketken. Onyń 8,7 mıllıar­dyn Qazaqstan Damý Banki nesıe túrinde bergen. Indýstrııaly aımaqta zaýytqa bólingen jer 2 gektar aýmaqty alyp jatyr. Jalpy, kásiporyndar shoǵyrlanǵan alań – 22 gektar. 12 gektar jer ıgerildi. Endi qalǵan aýmaqta jobalardy iske asyrýdyń II kezeńi bastalady. Kompanııanyń basqarma tóraǵasy Omar Asanovtyń aıtýynsha, kásiporynnyń jyldyq qýattylyǵy 120 dana transformatordy quraıdy. Bul kásiporyn da 300-den astam jumyskeri bar úlken ujym sanalady. Naǵyz óndiriste isteıtin jumysshylar sany – 230 adam. Jumys ótili joǵary dánekerleýshiler 500 myńnan asa aılyq alady. Zaýyt qaladaǵy M.Áýezov atyndaǵy jáne Almatydaǵy Q.Sátbaev atyndaǵy ýnıversıtettermen kelisim jasaǵan. Oqý ornynyń arnaıy kafedrasynda oqıtyn stýdentter osynda óndiristik is-tájirıbeden ótedi. Dýaldy oqytý júıesimen aýdıtorııada alǵan bilimderin óndiriste shyńdaıdy. Munda shyǵarylǵan ónimder negizinen óńirler men iri qalalardaǵy qosalqy stansalarǵa arnalǵan.

Biz osy zaýytqa kelgenimizde tarıhı sáttiń kýási boldyq. Qazaqstanda tuńǵysh ret salmaǵy 295 tonnany quraıtyn, kerneýi 500 kV, qýattylyǵy 250 000 kVA úsh fazaly avtotransformatordyń synaqtan sátti ótip, KEGOC kompanııa­synyń Oraldaǵy qosalqy stansasyna jóneltilgeli turǵan sátiniń kýási boldyq. Bir Shymkenttiń elektr qýaty 300 000 kVA, al bul qondyrǵy 250 000 kVA qýattylyqqa arnalǵan. Endeshe, transformator kúshiniń qanshalyqty dárejede ekenin baǵamdaı berińiz.

«Bul qondyrǵy – kásiporyn tarıhynda alǵash ret KEGOC kompanııasynyń tapsyrysymen off-teık kelisimshartymen jasalǵan alǵashqy joǵary kerneýli transformator. Qazaqstannyń elektr jelileri 500 kV-ǵa arnalǵan. Az shyǵyn­men elektr energııasyn qashyqtyqqa tasymaldaý úshin ortada qosalqy stansalar bolýy qajet. Myna qondyrǵy – sol maqsatta qoldanylatyn transformator. О́zimizdiń ınjenerlik-konstrýktorlyq bıýroda jasalǵan. Iаǵnı otandyq qu­ras­ty­rý­shylardyń eńbegi. Orta Azııada bizdegideı zaýyt joq. Mundaı qondyrǵy buryn tek ımporttalatyn. Eki aı jo­ba­laýǵa ketse, jasap shyǵarýǵa ketken ýa­qytty eseptegende jarty jylda bitir­dik. Jabdyqtyń 80 paıyzy otandyq ónim dep aıtýǵa bolady», dedi basqarma tóraǵasy O.Asanov.

Kásiporynda jumysshylar jan-jaqty áleýmettik kómekpen qamtylǵan. Máselen, bosanǵan áıelderge 400 myń teńge beriledi. Úılengen jas jubaılarǵa 103 myń teńge qarastyrylǵan. Kásip­orynda 10 erli-zaıypty jumys isteıdi. Sońǵy 3-4 jylda zaýytta istep shańyraq kótergen azamattar úsh-tórt otbasyna kóbeıdi. Baspana da problema emes. Zaýyt janynda jataqhana daıyn tur. Ári kásiporyn bilikti mamandarǵa úı alýǵa 50 paıyz baspana qunyn tólep beredi. «Jastar praktıkasy», «Alǵashqy jumys orny» baǵdarlamasymen kelgenderge za­­­ýytta turaqtap qalýǵa múmkindik jasalǵan.

TÚRKISTAN OBLYSY –

ShYMKENT