Mádenı mura – halyqtyń zerdesi ári halyqtyń basynan ótken tarıhı soqpaǵy. Bul máselege baılanysty tarıhı zertteýlerdiń eń basym jáne bolashaǵy zor baǵyttarynyń biri – qala fenomenin tanyp-bilý.
Kóshpendilerdiń mádenıeti men dástúrin jáne otyryqshy jer sharýashylyǵyn ón boıyna sińirgen qalamyzdyń myńjyldyq tarıhy elsheýsiz tereńde jatyr. Qala aýmaǵy, tabıǵı klımattyq jaǵdaıdyń asa qolaılyǵyna baılanysty bul aımaq eshqashan bos jatpaǵan. Myńdaǵan jyldar buryn bul aımaqta kóshpeli halyqtardyń rýhanı jáne mádenı ortalyqtary qalyptasqandyǵyn arheolog ǵalymdar dáleldep otyr. Arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjesinde alǵashqy tarıhı-mádenı eskertkishterdi anyqtady. О́kinishke qaraı, olardyń kópshiligi ýaqyt synynan ótpedi. Biraq keıbir eskertkishter bizge deıin saqtalǵan. Olardyń ishinde kóshpeli elıtanyń eń úlken qoryǵy – Boraldaı. Boraldaı saq qorǵandary arheologııalyq kesheni elimizdegi mańyzdy tarıhı eskertkishter qataryna jatady. Ashyq aspan astyndaǵy bul keshen jaıly derekter uzaq jyldar boıy beımálim bolyp keldi. Biregeı eskertkish 2006 jyly 3D kartany modeldeý úshin aerotúsirilim kezinde anyqtalǵan. Myńdaǵan jyldyq tarıhtan syr shertetin arheologııalyq keshen 2018 jyly Qazaqstannyń jalpyulttyq qasıetti nysandarynyń tizimine endi.
Boraldaı saq qorǵandary Almaty qalasynyń soltústik batys aımaǵynda, Úlken Almaty ózeniniń sol jaq jaǵalaýynda ornalasqan. Soltústiginde qalalyq tıpti Boraldaı aýylymen, ońtústiginde Úlken Almaty kanalymen shektesip, Boraldaı ústirtiniń bir bóligin alyp jatyr. Bul qorymnyń uzyndyǵy 3 shaqyrym bolsa, al eni 800 metrge deıin aýmaqty alyp jatqan tarıhı-mádenı aýmaq bolyp tabylady. Osy 430 ga aýmaqty alyp jatqan «Boraldaı saq qorǵandary» – arheologııalyq parkiniń aımaǵynda erte temir dáýiri kezeńiniń 47 úlken saq jáne 200-den astam úısin qorǵandary ornalasqan. Asa úlken qorǵandardyń bıiktigi 10-14 metrge deıin jetedi. Al dıametri 80-150 metr alyp jatyr. Saq obalary Jetisýdyń, ásirese taý bókteri aımaqtary bederiniń erekshe belgileri bolyp tabylady.
Keshennen tabylǵan kóne jádigerlermen áli kúnge deıin qazba jumystary júrgizilmeı saqtalǵan birneshe bıik qorymdarǵa qarap, ǵalymdar Boraldaı keshenin b.z.d. VIII-III ǵǵ. Jetisý jerin mekendegen saq taıpalary, b.z.b. III ǵ. – b.z. III ǵ. úısin taıpalary meken etken degen boljam jasaǵan.
Bul qorymda saq jáne úısin taıpalarynyń bıleýshi áýletteriniń ókilderi, laýazymdy tulǵalary jerlengen degen ǵylymı tujyrym jasaldy. Mamandar bul qorymdar budan da birneshe ese bıik bolyp salynýy múmkin ekenin aıtady. Ýaqyt óte jer qabattarynyń kóterilýine baılanysty bizdiń zamanymyzǵa osy kólemi ǵana saqtalyp jetken. Bıik qorymdardy turǵyzý úshin topyraq alynǵan jerler keshen aýmaǵynda áli kúnge deıin saqtaýly. Ǵalymdardyń aıtýynsha, keshen saqtardyń jerleý oryndary bolǵan. Osy derekke súıenip, saqtar osy Alataý bókterinde ómir súrdi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Buǵan arheologııalyq jádigerler dálel. Shamamen, b.z.d. H ǵasyrdan bastap munda iri taıpalar qonystandy. Áýeli saqtar mekendedi. Keıinnen olardy úısinder almastyrǵan. Mundaı bıik qorymdar myńdaǵan adamdy jumyldyrý arqyly salynǵan bolýy múmkin. Árıne, qurylys tek kún jylynǵan ýaqytta júrip, qysqa qaraı toqtap otyrǵan syńaıly. Kóktemde jumysqa qaıta kelgen adamdar bir-birimen saǵynysa kórisken bolsa, ol qazirgi Naýryz merekesiniń ýaqytymen saı keledi. Bul jıyn qazirgi Asarlatý salty men Kórisý jáne Naýryz merekeleriniń bastaýy bolýy da múmkin.
Tarıhı keshen aýmaǵynda kelýshilerge ejelgi saqtardyń qalaı jerlengeni týraly derek usynatyn birneshe maket bar. Arheologııalyq qazba jumystary kesheninde anyqtalǵan derekter negizinde jasalǵan maketterden saqtarda qaıtys bolǵan kisini ydys-aıaqtarymen birge kómgenin kórýge bolady.
Bul babalarymyzda sol kezdiń ózinde ólimnen keıingi ómir bar degen túsinik bolǵanyn kórsetedi. Tipti keıbir qorymdardan minis attarymen birge jerlengenderi de kezdesedi. Sondaı ıesimen birge jerlengen jylqylardyń ishinde keıbiriniń quıryq-jaldary altyn jiptermen órilgenderi de bar.
Keshenniń ishinde ejelgi saqtardyń qorymdarynan bólek turǵyn úıleriniń biriniń qaıta jańartylǵan nusqasy ornalasqan. B.z.d. IV ǵasyrǵa tıesili úı lashyq ispettes bolǵanymen, ishki jaǵy men shańyraǵy kıiz úıdiń formasyna uqsaıdy. Bul lashyqtyń túpnusqasy ótken ǵasyrdyń 1970 jyldary Medeý muz aıdynynyń qurylysy júrgizilip jatqan kezde taýdaǵy tastardyń arasynan shyqqan. Bul jádiger qazir áıgili sport kesheni turǵan jerden 300 metr qashyqtyqtan tabylǵan.
Álemdik mádenıette arheologııalyq qazba jumystarynyń ornynda ashyq aspan astyndaǵy murajaılyq-memorıaldy keshen qurýda úlken tájirıbe bar. Syrtqy sıpaty jáne tujyrymdyq maǵynasy jaǵynan Boraldaı saq qorǵandaryna uqsas ashyq aspan astyndaǵy arheologııalyq qoryq mýzeıler Majarstan astanasy Býdapesht túbinde jáne Koreı Respýblıkasynyń Kenjý qalasynda «Tımýllı parki» ornalasqan.
Jetisý óńiriniń tabıǵat jaǵdaıynyń baılyǵy men kórkemdigi týrısterdiń nazarynan tys qalmaǵan. Boraldaı qoryǵy – qazirgi tańdaǵy týrızmdi damytýdaǵy birden-bir bolashaǵy úlken joba. Sondaı-aq «Arheologııalyq park» qurý tabıǵı jáne tarıhı mádenı murany saqtap qalýdyń tıimdi joly.
Arheologııalyq parktiń damý konsepsııasy úsh aımaqty uıymdastyrýǵa baılanysty. Birinshi aımaqta qorǵandarǵa tolyqtaı arheologııalyq qazba jumystary júrgiziledi, sodań soń mýzeılendirilip, onda qorǵandardyń syrtqy beınesi men mádenı landshafy jerleý kesheniniń ishki qurylymy tolyq qaıta qalpyna keltiriledi. Ekinshi aımaqta ártúrli dáýirdiń arheologııalyq nysandarynyń óziniń taza qalpyndaǵy maketi jasalyp, qazaqtyń dástúrli kóshpeli mádenıeti boıynsha ekspozısııalardy ornalastyrý qarastyrylyp otyr. Úshinshi aımaqta týrıstik qyzmet kórsetýdegi negizgi nysandar ornalasqan saıabaq aımaqtaryn salý, murajaılyq-týrıstik ınfraqurylymdy uıymdastyrý kózdelip otyr.
Búgingi tańda arheologııalyq parkte tómendegideı jumystar atqaryldy: jer telimderin turaqty paıdalaný úshin qujattardy rásimdeý jumystary júrgizildi. Ákimshilik ǵımaratynyń qurylysy men nysandardy qorshaý jumystary aıaqtalyp, «Boraldaı saq qorǵandary» parkiniń ǵylymı konsepsııasy jasalyndy. Eskertkishti keshendi arheologııalyq zertteý – geodezııalyq sýretter túsirý, keshendi geologo-geofızıkalyq zertteý, saıabaqtyń shekarasyn dál anyqtaý, mýzeılendiretin nysandardy zertteý jáne taldaý jumystary júrgizildi. «Qazaqtyń dástúrli turmys-jaılarynyń genezısi» atty etnoaımaq nysandarynyń konsepsııasy jasalyp otyr. Keshendi arheologııalyq zertteý, mýzeıfıkasııany josparlaýǵa arnalǵan arheologııalyq nysandardy konservasııalaý jáne qalpyna keltirý jumystary aldaǵy ýaqytta júzege asyrylmaq.
Almaty qalasynyń mańynda mundaı eskertkishterdiń bar ekendigin kóp jurt bile bermeıdi. Sondyqtan qazir «Boraldaı saq qorǵandary» arheologııalyq parkiniń ǵylymı qyzmetkerleri qorǵan tóńeregindegi mekteptermen, kolledjdermen ózara mádenı is-sharalardy jas urpaqtyń otan (ólke, qala) tarıhy týraly bilimderin jetildirý maqsatynda birlese jumys atqaryp keledi. Almaty qalasy Alataý aýdany jalpy bilim beretin mektepteri men «Almaty qalasy mýzeıler birlestigi» arasyndaǵy ózara yntymaqtastyq týraly memorandým jasaldy.
Oqýshylardyń Boraldaı saq qorǵandaryna jıi kelýi óz ata-babalarynyń tarıhı muralaryna degen qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, dúnıetanymynyń keńeıýine áser etedi. Olardyń boıyna patrıottyq sezimdi qalyptastyrady. Sońǵy jyldary mektep oqýshylary men «Boraldaı saq qorǵandary» týraly ǵylymı jobalar qorǵalyp, qalalyq, respýblıkalyq baıqaýlarda júldeli oryndarǵa ıe boldy.
Bolashaqta munda kelgen týrıster ata-babalarymyzdyń turmysymen, salt-dástúrimen, jalpy tarıhymen tereń tanysatyn bolady. Keleshekte osy «Boraldaı saq qorǵandary» – arheologııalyq parki Almaty qalasynyń áleýmettik, mádenı- ekonomıkalyq kórkeıýine zor úles qosyp, onyń halyqaralyq týrızm júıesine kirýine óz septigin tıgizetini anyq.
Dáýletkeldi TURǴANBAEV,
«Almaty qalasynyń Mýzeıler birlestigi»
«Boraldaı saq qorǵandary» arheologııalyq parkiniń ǵylymı qyzmetkeri
