Halyq únine qulaq asqan Parlament

Azyq-túlik qaýipsizdigi alańdatady

Atalǵan másele boıynsha Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúıse­nova baıandama jasady. Minberge kóte­ril­­gen Úkimet ókili byltyr mańy­zy zor birqatar zańnamalyq akti qabyl­danǵanyn atap ótti.

«Sizder usynǵan 2,5 myńnan astam azamattyń ótinishteri Úkimet tarapynan muqııat qaralyp, jaýaptary Parlamentke joldandy. Olardyń oryndalý barysy erekshe baqylaýda ekenin jetkizgim keledi. Endi osy ótinishterde kóterilgen júıeli máselelerge qysqasha toqtalsaq.

Birinshiden, ótinishterdegi kóp kóte­rilgen máseleniń biri ótken jylǵy jy­lý jelilerindegi iri tehnogendik apat­tardyń saldaryn joıý jáne osy sala­daǵy ınfrastrýktýranyń potensıalyn kóterýge qatysty. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet elimizdiń barlyq jylý ınfra­qurylymdaryna tıisti tekserýler júr­gizip, onyń qorytyndysy boıyn­sha naqty is-sharalar josparyn qabyl­dady», dedi T.Dúısenova.

Premer-mınıstrdiń orynbasary keltirgen derekterge súıensek, jylý­men qamtamasyz etý nysandaryn salý, kúrdeli jáne aǵymdyq jóndeý ju­mys­tarynyń kestesi ázirlengen. Úki­mettiń rezervinen Ekibastuz, Rıdder, Rýdnyı, Stepnogorsk, Kókshetaý, Aqtaý, Semeı, Pavlodar qalalarynyń jylýmen qamtamasyz júıelerin jóndeý úshin 55 mıllıard teńge bólindi. Osy salaǵa edáýir ınvestısııa tartýǵa jáne kom­mýnaldyq ınfraqurylymdy jańartýǵa baǵyttalǵan «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyr­bastaý» baǵdarlamasy qabyldanyp, iske asyrylyp jatyr.

«Bul jobanyń aıasynda ınjenerlik jelilerdi jóndeý jáne osy saladaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysyn arttyrý­ǵa, kadrlardy tartýǵa, olardyń turaqty­lyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda 250 mıllıard teńge shamasynda qarjy tartý josparlanyp otyr», dedi T.Dúısenova. 

Ekinshi mańyzdy másele – azyq-túlik qaýipsizdigi. Úkimet ókili eldiń birqatar astyqty óńirinde aýa raıy qolaısyz bolǵanyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, astyqty keptirý úshin 62,5 myń tonna arzandatylǵan dızel otyny bólingen. Qarjy ınstıtýttary aıyppul sanksııalaryn qoldanbaı nesıeler men qaryzdardy uzartýdy júzege asyrmaq. Azyq-túlik kelisimshart korporasııasynyń qorlary negizinde tuqym qory qalyptasady.

«О́ńirlik deńgeıde tótenshe jaǵ­daı rejimi jarııalanǵan Jambyl obly­synyń sharýalaryna ótemaqy tóleý úshin tıisti jumys júrgizilýde. Bul maqsatqa 3,7 mıllıard teńge bólindi. Budan basqa, ishki naryqta bıdaı baǵasyn turaqtandyrý jáne «paralleldi ımport» ákelýdi boldyrmaý maqsatynda 2024 jyldyń 11 sáýirine deıin – Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe jáne basqa da úshinshi elderden Qazaqstan aýma­ǵyna temirjol kóligimen bıdaı ákelýge tyıym salý merzimi uzartyldy», dedi T.Dúısenova.

Sondaı-aq osy salaǵa bólingen sýbsıdııa kólemi 430 mıllıard teńgege deıin óskenin jetkizdi. Kóktemgi egis jáne kúzgi egin oraǵy naýqanyna jyl saıyn beriletin jeńildetilgen nesıe kólemi 70-ten 140 mıllıard teńgege artqan.

«Paıdalanylmaı bos jatqan nemese bir kezde zańsyz berilgen aýyl sharýashylyǵy jerlerin, onyń ishinde jaıylymdyq jerlerdi qaıtarý úshin belsendi jumys júrgizilip jatyr. 2022 jyldyń basynan beri 8,5 mıllıon gektardan astam jer qaıtaryldy, onyń 2,8 mıllıon gektary qazirdiń ózinde eldiń ıgiligine berildi. Qaıtarylǵan jerdiń kóbi halyqqa mal jaıý úshin berilip jatyr», dedi T.Dúısenova.

2025 jyly turǵyndar tolyqtaı aýyz sýmen qamtamasyz etilmek

Budan bólek, Premer-mınıstrdiń orynbasary baǵany ósirmeýge qatysty atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Sondaı-aq ekologııa máselesine qatysty kóptegen aryz-shaǵym kelip túskenin atap ótti.

«Halyqty taza aýyz sýmen qamta­ma­syz etý jáne sý resýrstaryn tıim­di paıdalaný maqsatynda qajet­ti ın­fraqurylymdardy salý jáne jań­ǵyrtý arqyly eldi mekenderdi sapaly sýmen qamtamasyz etý úshin tıisti jumystar kezeń-kezeńimen júrgiziledi. Keıingi eki jylǵa 158 aýyldyq eldi mekendi sýmen jabdyqtaıtyn 34 jobany iske asyrý úshin 23,3 mıllıard teńge bólindi. Jalpy, 2025 jylǵa qaraı elimiz­diń barlyq turǵynyn aýyz sýmen qamtamasyz etý josparlanǵan.

Jerdi sýarý kezinde sýdy únemdeýge baǵyttalǵan Keshendi sharalar qolǵa alynbaq. Atap aıtqanda, 3,5 myń shaqy­rymdyq sýarý jelisin jańǵyrtý, 212 kanalda sýdy esepke alý máselesin sıfrlandyrý, 15 gıdrotehnıkalyq qurylysty jańǵyrtý kózdelip otyr. 2025 jylǵa deıin eń aldymen Jambyl, Qyzylorda, Almaty, Aqmola jáne Batys Qazaqstan oblystaryn qosymsha sýmen qamtamasyz etý úshin jalpy aýmaǵy 1,7 tekshe metr bolatyn 9 jańa sý qoımasyn salý josparlandy. Ekinshi kezeńde Aqtóbe, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda 11 sý qoımasyn salý kózdelgen», dedi T.Dúısenova.

Premer-mınıstrdiń orynbasary jurtshylyqtan túsken áleýmettik salaǵa qatysty saýaldarǵa da jaýap berdi. Úkimet ókiliniń aıtýynsha, áleýmettik kodeks aıasynda áleýmettik saıasattyń jańa paradıgmasy endirilmek. Munyń basty eki qaǵıdaty bar. Birinshiden, jańa áleýmettik saıasatqa memleketpen jumys berýshiler jáne jumysshylar birdeı qatysýy kerek. Ekinshiden, áleýmettik qoldaý sharalary ataýly túrde jáne proaktıvti formatta kórsetilýi qajet.

«Bilim berý salasynda «Jaıly mektep» Ulttyq jobasy júzege asyryla bastady. Bul jobanyń aıasynda 369 mektep salynady. Buǵan jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetter, bilim berý ınfraqurylymyn qoldaý qory, memlekettik-jekeshelik áriptestik jáne jeke ınvestısııalar esebinen salynyp jatqan nysandardy qosa alǵanda 2026 jylǵa deıin 1,5 mıllıon oqýshyǵa arnalǵan mektep orny paıdalanýǵa berilmek.

Qazirgi mektepterde 2029 jylǵa deıin jyl saıyn 1 myńǵa jýyq zamanaýı robottehnıka, hımııa, bıologııa, fızıka jáne STEM kabıneti ashylady. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha bilikti mamandardy mektepke tartý úshin pedagogterdiń jalaqysy eki esege ósti. Jalpy, bilim berý salasyna bólinetin bıýdjet qarjysy 5 jyl ishinde 2 eseden astam kóbeıdi. Iаǵnı 2018 jylǵy 1,9 trıllıon teńgeden 2022 jyly 4,5 trıllıon teńgege artty. 

 Joǵary oqý oryndarynyń básekege qabiletin arttyrý jáne ınnovasııalyq bilim berý tehnologııalaryn elimizge ákelý úshin bıyl sheteldiń 5 jetekshi joǵary oqý ornynyń fılıaldary ashyldy. Keıingi 6 jylda memlekettik bilim berý tapsyrysynyń sany eki esege jýyq ósip, jyl saıynǵy grant sany 88 myńǵa jetti. Bir stýdenttiń bilim alýyna jumsalatyn qarjy 3 jyl ishinde eki ese ósti», dedi T.Dúısenova.

Budan bólek, áleýmettik salaǵa qatysty máselelerdi áńgimelep berdi. Baıandamashy jastardy jumyspen qamtý máselesi árdaıym Úkimettiń nazarynda turǵanyn atap ótti.

«Jastar sanatyna kiretin azamattar jasynyń tómengi shegin 29-dan 35-ke deıin kóterý memlekettik qoldaý sharalarynyń 5,7 mıllıon adamǵa qoljetimdi bolýyna jol ashty. Bıyl 20 óńirlik jumyspen qamtý jospary iske asyrylýda. Olarda alǵash ret oblystardyń óńirlik eńbek naryǵynyń ereksheligi eskerilip, tıisinshe memle­kettik qoldaý sharalary saralandy.

1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 715 myńnan astam adam jańa, bos jáne memleket sýbsıdııalaıtyn jumys oryndaryna jumysqa ornalastyryldy, onyń jartysy – jastar. Úkimet júzege asyryp jatqan ınvestısııalyq jobalar aıasynda da jańa jumys oryndary ashylyp jatyr. Bıyldyń ózinde jalpy somasy 273,4 mıllıard teńge bolatyn 64 joba júzege asyryla bastady, onda 12,3 myń jumys orny ashylady», dedi T.Dúısenova.

Jolaqy nege qymbat?

Budan keıin depýtattar kókeıdegi saýaldaryn Úkimet múshelerine qarsha boratty. Eń alǵash bolyp sóz alǵan Erlan Saırov jylý maýsymyna qatysty másele kóterip, keı jóndeý jumysynyń áli aıaqtalmaǵanyna alańdaýshylyq bil­dirdi. Bul saýalǵa Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev jaýap berdi.

«Jylytý maýsymy boıynsha Úki­met jáne jergilikti atqarýshy bılik organdary aýqymdy jumys atqardy. Respýblıkalyq jergilikti bıýdjetten 55 mlrd-qa jýyq aqsha bólindi. Onyń ishinde tek jylý energetıkasy obek­tilerine 37,1 mlrd teńge qarasty­rylǵan. Qaraǵandy energııa toraby boıynsha máseleler bar. Atap aıtqanda, Arselor Mıttal Temirtaý JEO-2 boıynsha týyn­dap otyr. Qazir 4 qazandyq, 2 týrbına jumys isteıdi. Tórtinshi qazandyqty jóndeý keshigip tur», dedi A.Sátqalıev.

Aıdos Sarym elimizde ushaq baǵasy­nyń qymbattyǵyna narazylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, tutynýshylar men sarapshylar qaýymdastyǵy áýe tasymaly baǵasy máselesin únemi kóterip júr.

«Bul týraly talaı depýtattyq saýal da boldy. Atap aıtqanda, adamdar tómen bıýdjetti áýe kompanııasy bılet baǵasynyń kún saıyn qymbattap bara jatqanyn aıtady. Air Astana áýe kompanııasynyń enshiles kásiporny «Fly Arystan» jolaýshylardy qoljetimdi baǵadaǵy bıletpen qamtý úshin qurylǵan edi. Bul ishki týrızmniń damýyna yqpal etýge tıis bolatyn. Al is júzinde loý­kos­­ter bıletteriniń baǵasy bas kompanııa bıletimen teńesip, jyldan-jylǵa ósip jatyr. Osyndaı baǵa masqara emes pe? Mınıstr myrza, bolashaqta azamattarymyz áýe bıletin qoljetimdi baǵada satyp alý úshin mınıstrlik qandaı sharalar qarastyrǵan?», dedi A.Sarym.

Saýalǵa jaýap bergen Kólik mınıstri Marat Qarabaev áýe tasymaly qunynyń qymbattyǵyn suranystyń kóptigimen túsin­dirdi. Onyń aıtýynsha, byltyr 2020-2021 jyl­darmen salystyrǵanda áýe ta­­sy­malyna suranys 17 paıyzǵa ósken.

«Bıyl 26 paıyzǵa ósip otyr. Iаǵnı suranys bar, al usynys oǵan tótep bere almaı otyr. Ol úshin ushaqtardyń sanyn ulǵaıtý qajet. Byltyr 14 ushaq satyp alyndy, bıyl jyl sońyna deıin áýe kompanııalary taǵy 11 ushaq alady. Nátıjesinde, qazaqstandyq ushaqtardyń sany 100-ge jetedi jáne ondaǵy oryndyq sany 12 myńnan 15 myńǵa artady. Oǵan qosa 2024-2025 jyldary taǵy 14 ushaq satyp alý josparlanyp otyr. Ekinshi másele – árıne básekelestikti damytý kerek. Bul baǵytta «Fly Arystan»-dy «Air Astana» áýe kompanııasynan jeke shyǵaryp jatyr. Nátıjesinde, 4 áýe kompanııasy bolady, osylaısha báseke artady. Oǵan qosa sheteldik áýe kompanııasyn tartyp, 5-shi kompanııa retinde damytý jospary bar», dedi M.Qarabaev.

Depýtat Ermurat Bapı jat dinı aǵymdarǵa tosqaýyl qoıý kerek ekenin jet­kizdi. Onyń sózine súıensek, memle­ket­tiń ulttyq tutastyǵy men halyqtyń dástúrli dinin, keleshek urpaqty qaterge tigýge bolmaıdy.

«Ulttyq qadir-qasıetimizdi saqtaı­myz desek, eldiń ishine iritki salǵan jat dinı aǵymdy aqyl-sanadan da, aýyl-qaladan da qýyp shyǵýǵa mindettimiz. Biraq depýtattar qaqqan dabyldy «bu­lar ıslam dinine qarsy shyqty» dep áldekimder áleýmettik jelide óńin aınaldyryp, dabyra salyp júr. Eskerte keteıin, jalpy ıslamǵa jáne eldegi ıslamnyń Hanafı mazhabyna qarsy emespiz. Biz dástúrli dinge búıi tıgendeı bolǵan salafızm, ýahabızm ıdeıasy­na qarsymyz. Qazaq halqynyń ejel­den ómir súrý jáne turmysy men salt-dástúrine jat ıdeologııalyq aǵym­ǵa qar­sy Úkimet jaǵynan jasalǵan konsep­sııa­lyq baǵdarlamalar bar ma?», dedi E.Bapı.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova osy másele Úkimette qaralyp jatqanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, áleýmettik jelilerdegi túrli aǵymdardy nasıhattaıtyn kontentke tolyq tosqaýyl qoıý múmkin bolmaı tur.

«2011 jyly dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly zań qabyldanǵan. Sol zańdy oryndaý úshin keıingi 5 jylda úsh konseptýaldy qujat qolǵa alyndy. Qazir ózińiz kótergen taqyryp úlken problemaǵa aınalyp otyr. Tamyz aıynan bastap osy máselemen aınalysyp jatyrmyn. Biraz teologterdi, dinı birlestik ókilderin shaqyryp, pikir almastyq. Olardyń pikiri de depýtattar kótergen máselemen sáıkes kelip tur. Sizderdiń usynystaryńyzdy olar da qoldap otyr», dedi T.Dúısenova.

Depýtat Maqsat Tolyqbaı temirjol salasyndaǵy máseleni kóterip, «Qazaq­stan temir joly» kompanııasynyń bas­shy­lyǵyn synǵa aldy. «Temirjolda qashan tártip ornaıdy? Burynǵy bas­shy­lar 30 jylda temirjoldy tabys kózine ǵana aınaldyrǵan. Eski Qazaq­stannyń ókilderi osy salanyń sólin soryp, bizge tek qańqasyn ǵana qaldyr­dy. Bul salada sapa múldem tómen. Eski vagondar súıretilip áli júr, temir­jol parkiniń 60 paıyzy tozǵan. Tere­zesi ashyl­maıtyn, kondısıoneri qosyl­maıtyn, qabyrǵasynda taraqandar órme­lep júretin eski vagondardyń ózine jaz kezinde bılet tappaısyń. Sóıte tura, bıletti sýbsıdııalaýǵa jyl saıyn mıllıardtardy sanap beremiz. Poıyz­dyń jıi keshigýi bólek másele», dedi M.Tolyqbaı.

Kólik mınıstri Marat Qarabaev keltirgen derekterge súıensek, elde 2 567 vagon bar. Olardyń tozý deńgeıi 49 paıyzdy qurap otyr. Bıyl 50 jańa vagon satyp alynǵan. Qol qoıylǵan kelisimshart aıasynda keler jyly taǵy 100 vagon ákelinbek.

«Qosymsha 157 vagon alý kelisimin pysyqtap jatyrmyz. Sonda, bıyl jáne aldaǵy jylda 300-den astam jańa vagon qosylady. Shart boıynsha 2025 jyldan bastap Eýropadaǵy eń zamanaýı «Stadler» kompanııasynyń jalpy sany 537 vagonyn alý josparlanǵan. Bul turǵyda 2 567 vagonnyń ústine 804-ten astam jańa vagon alýǵa qazir qol qoıylyp otyr. Qosymsha vagon alý máselesin áli pysyqtaımyz», dedi M.Qarabaev.

Baspana máselesi sheshiler emes

Depýtat Dáýlet Muqaev Úkimet múshelerine joldaǵan saýalynda baspana máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, baspana qazaqstandyqtardyń bas aýrýyna aınalǵan. Ásirese keıingi jyldary másele kúrt shıelenisken.

«Baspana jaıly Májilis minberinen birneshe ret kótergen edik. Úkimet tarapynan mardymdy jaýap bolmady. Maǵan únemi syrǵytpa jaýap keledi. Búgingi tańda baspana naryǵy turalap tur. Úı alýdyń barlyq baǵdarlamasy toqyraýǵa ushyrady. О́z depýtattyq saýalymda «Baqytty otbasy» jáne «Shańyraq» baǵdarlamalaryna ózgeris engizý, «7-20-25» baǵdarlamasy boıynsha lımıtti alyp tastaý, «Jas otbasy» baǵdarlamasy jaıly birneshe usynys aıtqan edim. Bul máseleler áli de ózektiligin joǵaltqan emes. «7-20-25» baǵdarlamasy aınalasynda jemqorlyq az emes. Baǵdarlama arqyly úı alý úshin para berýshiler de kóbeıip otyr», dedi D.Muqaev.

О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev halyqty turǵyn úımen qamtýda memlekettik baǵdarlamalar iske asyp jatqanyn jetkizdi. Vedomsvto basshysy keltirgen derekterge saı, bıyl memleket 10 myń páter bergen. Oǵan 105 mlrd teńge bólinipti.

«Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha ótken jyly jalǵa alýdy jeńildetý úshin sýbsıdııalaý baǵdarlamasy iske asyryldy. Taǵy basqa baǵdarlama boıynsha memleket qarajat bólip jatyr. О́zińiz bilesiz, barlyq halyqty baspanamen qamtý etý ońaı emes. Eger ýaqytyńyz bolsa birge otyryp, barlyq baǵdarlamany birge qaraıyq», dedi Q.Sharlapaev.

Depýtat Nartaı Sársenǵalıev elimiz­degi ajyrasý máselesine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ajyrasqan ár 10 otba­synyń jeteýinde janjal lýdoma­nııa saldary­nan týyndaıdy. Depýtat keltir­gen derek­­terge súıensek, elimizde qazir 350 myńnan astam adam qumar oıynǵa salynǵan.

«2019 jylmen salystyrǵanda, byltyr qumar oıyndarǵa bás tigý elimizde 40 esege kóbeıgen. Býkmeker keńselerdiń bir jyldyq qarjy aınalymy 1 trln teńge bolǵan. Lýdomanııa dertine shal­dyq­qan 174 myń jas qazaqstandyq 36 mlrd teńgege bás tikken. Qazir qu­mar oıyn­nyń shyrmaýyna túskender sheti­nen qyl­mysker bolyp jatyr. Byl­tyr 157 myń­nan astam qylmys jasalsa, sonyń 20 paıyzy qumar oıynǵa qunyq­qandardyń moınynda. Sýısıd jasaǵan 3 676 otandasymyzdyń ár besinshisi lýdomanııa dertine shaldyqqan degen derek keldi. Bul lýdomanııa bir adamnyń taǵdyryn emes, tutas otbasylardy búldi­redi. Elimizde ajyrasqan ár 10 otba­sy­nyń jeteýinde janjal lýdomanııa saldarynan shyqqan. Al biz osymen qa­laı kúresip jatyrmyz? Elimizde qoǵam­dyq kóliktiń syrtyn, turǵyn úıler­diń qasbetin túgeldeı qumar oıyndar­dyń jarnamasyna berdik», dedi N.Sársenǵalıev.

Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova kóterilgen máseleniń óte ózekti ekenin moıyndady. Onyń sózine saı, «Oıyn bıznesi týraly» zań 2007 jyly qabyldanǵandyqtan, ondaǵy normalar qazirgi ózgeristerge jaýap bere almaıdy. Máselen, jarnamaǵa qarsy, balalardyń oıynyna eshqandaı shekteý joq.

«Parlament depýtattary bastamasymen engizilip jatqan túzetýlerdiń barlyǵyn quzyretti organdarmen birge qarap shyqtym. Bızneske tıisti shekteý salatyn 16 usynysty Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen pysyqtap jatyrmyz. Bul turǵyda 8 shekteý boıynsha jumystar aıaqtalýǵa jaqyn. Qalǵan 8-i keler aıda qaralyp bolady. Osynyń bárin jınaq­tap, Parlamentke kelemiz. Negizgi másele nede? Qazir shetel tájirıbesin zerttep shyq­tyq. Jalpy, oıyn tártibi bar eken. Oǵan sáıkes oıynnyń ýaqytyna, stavka deńgeıine qatysty lımıti bolýy kerek. Sondyqtan bul baǵytta tıisti shekteýlerdi qoıyp jatyrmyz. Atap aıtqanda, shetel tájirıbesine qarasaq, bir de bir syrtqy jarnamada qumar oıyn­daryn kórsetpeýi kerek. Sondyqtan jarnamaǵa shekteý jóninde tıisti normany belgiledik. Endi tek býkmeker keńsesiniń ishinde, sondaı-aq sport telearnalarynda jarnama jasaýǵa bolady degen usynysty qarastyryp otyrmyz», dedi T.Dúısenova.

Aıta keterligi, jıyn barysynda Májilis komıtetteri «Memlekettik satyp alýlar týraly» zań jobasyn jáne Qazaqstan men DDU arasyndaǵy Eýro­palyq óńirlik komıtettiń jetpis úshinshi sessııasyn Astanada uıymdastyrý týraly ratıfıkasııalyq kelisimdi jumysqa aldy.