Bul – qazaq dastarqanyndaǵy qadirli as. О́ıtkeni ashtyq kezinde jurt tarymen jan saqtady. Al soǵys jyldarynda keńes armııasy jaýyngerleriniń negizgi tamaǵy tary botqasy boldy. Erterekte ájelerimiz osy daqyldan 50-den asa taǵam túrin ázirlegen. Keıingi jyldary Aqtóbe oblysynyń kásipker qyzdary tary qosylǵan jentti eksportqa shyǵardy.
Tary – Oıyl aýdanynyń brendi. Uly Jibek joly boıyndaǵy iri 10 saýda jármeńkesiniń biri, saýda qatarlary saqtalǵan Kókjarda «Tary Fest» ótti. Aqtóbe oblysynyń 11 aýdany, Batys Qazaqstan oblysy Qaratóbe aýdany, Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynan kelgen qyz-kelinshekter tary qaınatý, qýyrý, kelide túıý, dıirmende tartý men túrli taǵamdar ázirleý boıynsha saıysqa tústi. Munymen bir kezde aýdandyq Mádenıet úıinde ataqty dıqan Shyǵanaq Bersıevke arnalǵan konferensııa ótti. Ol 1943 jyly tary egistiginiń ár gektarynan 201 sentnerden ónim jınap álemdik rekord jasap, jeke qarajatynan tank kolonnasyn qurýǵa 20 myń som aqsha berip, memleketke 352 put astyq tapsyrǵan. Oıyldyń boıynda orylǵan tary soǵysta jaýynger azyǵyna aınaldy. Shyǵanaq aqsaqal 1940 jyly 5 qarashada KSRO Joǵarǵy Keńesi Jarlyǵymen Lenın ordenin aldy. 1944 jyldyń kókteminde aýyr naýqastan dúnıe saldy. Bul kisiniń taǵdyry da ońaı bolmaǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanǵan tórt ulynyń bireýi ǵana tiri oralyp, úılenbegen úsh uly maıdan dalasynda opat bolǵan. Taryny ataq-abyroı alý úshin emes, aınalasyndaǵy ashtan qyrylǵan jurtyn aman saqtaý úshin ósirip, keıin ony kásipke aınaldyrǵan.
Mádenıet salasynyń úzdigi Nurlybek Qalaýov 30-jyldardyń ashtyǵynan tiri qalǵandardyń urpaqtary dalamyzda ósetin tary, qumarshyq pen kósikti qurmetteýge tıis dedi. Qyr qazaǵy qaptyń túbinde saqtalǵan tarymen júregin jalǵasa, Qyzylqoǵadan ári qaraı Atyraý, Mańǵystaý jaǵy qumarshyqpen qorektense, Shalqar qumyndaǵy el kósik qazyp jedi. Kósik – qumda ósetin jabaıy kartop.
«1932-niń qysy. Oıyl. Ashtyqtan isip-kepken jurt. Kórshiniń úıine kirip jaǵdaıyn suraýǵa dármen joq. Júrýge shamasy kelgender ólgenderdi Kúltóbege aparyp júzin jasyrǵan bolady. Bıylǵy qystan aman shyqsam, tary egemin dep ishteı baılamǵa kelgen Shyǵanaq kóktemdi asyǵa kútti. Jer kepken soń qorasyndaǵy serkesin arbaǵa salyp, aǵaıyndy Úkibaı, Túlkibaıdyń aýyly Altyqarasýǵa qaraı jol tartty. Ashy Oıyl jaǵynan kelgen syılasyna qurmet kórsete almaǵan aǵaıyndylar: «Oı, Shyqa, ózińniń ákelgen serkeńdi soıyp bermesek, uıatty bolyp otyrmyz», dep qysylyp qalady. Sol kúni qonyp, erteńine buıymtaıyna alǵan eki putqa jýyq aq taryny alyp qaıtqan. Osy kúnnen bastap Shyǵanaqtyń dıqanshylyq ómiri bastaldy», dedi N.Qalaýov.
30-jyldardyń sońynda Shyǵanaq zvenosy aq tarynyń ár gektarynan 25 sentnerden ónim aldy. Egistikke qystaı jaǵylǵan ottyń kúlin, qoıdyń qıyn saldy. Oıyl aqsaqaldarynyń aıtýynsha, Shyǵanaq tuqym seber aldynda jerdi 20 santımetr tereń etip jyrtyp, sońynan bes qaıtara tyrmalatqan. Topyraq 13 gradýsqa kóterilgende dán sebiledi, odan tómen bolsa, tuqym kóktemeıdi. Tary qulaqtanǵanda, bas jarǵanda, dán sala bastaǵanda jáne pise bastaǵanda ǵana sýarǵan. Jap (aryq) salǵanda ózen sýynyń baǵytymen qazý kerek. Sonda egistikke sý tez jetedi. Kelesi jylǵa tuqym jınaý úshin dıqan moınyna dorba ilip, alqaptan iri masaqtardy qolyndaǵy qaıshymen kesip jınaǵan. Alqapta masaqtyń 70 paıyzy sarǵaıǵan kezde shalǵy túsirgen. Pisip ketse, dáni jerge tógilip ysyrap bolady. Baýdy shapqan jerge tastap, kepken soń jınaıdy.
«Dıqan sazdy jáne kerqumaıt jerge sepken tary egiz qaztaban bolyp ónedi degen. Egiz qaztaban – shyǵymy eki ese kóp bolyp ósken tary. Taǵy bir ósıeti – ósip kele jatqanda atabasyn saqtaý kerek. Ataba – ár masaqtaǵy 4-5 iri dán. Oǵan torǵaılar qumar keledi. Atabany torǵaı jep ketse, tary odan ári óspeıdi. Shyǵanaqtyń sýarmaly aq tarysynyń masaǵy kóp, uzyndyǵy adam keýdesimen birdeı bolǵan», dedi N.Qalaýov.
1943 jyly ár gektarynan 175 sentner ónim jınaǵan Sh.Bersıev zvenosynyń ataǵy keńes odaǵyna keńinen jaıyldy. Sol kezde aıdaladaǵy aqsaqaldyń agrotehnıkalyq amaldarsyz tamasha jetistikke jetkenine kúmándanǵan akademık Igor Lysenko Oıylǵa keledi. «Kún qyzýyn, topyraq qunaryn, osy jaqtyń klımattyq ereksheligin eskergende, mundaı ónim alý múmkin emes» dep kúmánin aıtqanda, dıqan egiske ertip aparyp: «Bir masaq bir qap tary emes pe?» dep bir sabaqtan shyǵyp uıysyp ósken taryny kórsetedi. Dánniń salmaǵyn kótere almaǵan masaqtar qulap jatyr. Ataqty taryshydan qalǵan taǵy bir ataly sóz: «Túbi uıysqan tary salmaqty, sýyqqa tózimdi, ónimi kóp bolady». Dıqannyń osy tájirıbesin keıinnen eshkim eskermedi. Jurt qıyn kezde qorek bolǵan aq taryny umytty. Soǵystan keıin Oıyl, Qobda, Yrǵyz aýdanynyń sharýashylyqtarynda qyrdyń qyzyl tarysy ósirildi. 1986 jyly Oıyl aýdanynyń turǵyny Dáýletjan Dospambetov Shyǵanaq egistiginiń ornyna tary ósirip, kúzde ár gektardan 60 sentnerden ónim aldy. Bul – jaqsy kórsetkish. «Búginde qasıetti daqyldy ósirýge adamdardyń yntasy joq. Onyń ústine topyraq tozdy, klımat ózgerdi, Oıyl ózeni sýynyń tuzdylyǵy artty. Bilikti agronomdar, jerdi súıetin, tabıǵatqa shyn qamqor, zerdeli, eńbekqor adamdar óte az», deıdi N.Qalaýov.
Sh.Bersıev atyndaǵy Oıyl aýdandyq óner jáne ólke tarıhy mýzeıiniń dırektory Balqııa Rysbaevanyń aıtýynsha, qazaq dalasynda osy daqyl VI ǵasyrdan bastap ósirilgen. Oǵan qola dáýiri taıpa kósemderiniń obalarynan tabylyp jatqan tary sabaqtary men dáni dálel.
Bul daqyldyń strategııalyq azyq bolatyn sebebi – ylǵal tımese, qambada júz jylǵa deıin buzylmaı saqtalady. Sabany malǵa qorek, azyqtyq sapasy bıdaı sabanynan eki ese artyq. Tary aqýyzynyń qýaty óte joǵary, V tobyndaǵy dárýmenderge, magnıı men fosfor, kalııge baı. Adamnyń qan qysymyn rettep, baýyr men búırek, ishek-qaryn jumysyn jaqsartady, aǵzadaǵy ýly zattardy kemitedi.
Aqtóbe aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasynyń zerthana meńgerýshisi Marııa Sygankovanyń aıtýynsha, elimizdegi memlekettik seleksııalyq qoryndaǵy tary surybynyń árbir úshinshisi Aqtóbede shyǵarylǵan. Sonyń ishinde ákeli-balaly Sygankovtar áýletiniń seleksııasy – «Iаrkoe-5» túri tanymal. Shyǵanaqtyń aq tary dánderi osy mekemede saqtaýly.
Sh.Bersıev atyndaǵy Aqtóbe aýylsharýashylyq kolledjinde bıyl tamshylatyp sýarý ádisimen jáne sýarylmaı tary egildi. Sýarylmaǵany 71 santımetrge deıin, sýarylǵany bir metrge jetken. Sýarylmaǵan jerdegi ónimdilik 8 sentner, sýarylǵan jerden 32-35 sentner ónim alǵan.
Ardager jýrnalıst Idosh Asqar kúni búginge deıin qazaqtyń Shyǵanaqty tolyq tanı almaı jatqanyna qynjylady. «Ashy Oıyl ózeni boıynda mańdaıynan teri sorǵalap júrip, bir qaýym eldi ashtyqtan qutqarǵan eńbek eńbektorysynyń jankeshtiliginiń syryn osy kezge deıin uǵa almaı kelemiz. Ash-jalańash zamanda, erlerdiń bári soǵysqa ketkende aýyldaǵy kempir-shal, kishkentaı balalardyń basyn qosyp, adam múmkindigi jetpeıtin ónim aldy», dedi.
Shyǵanaqtyń jıeni Muhambetqalı Eshmuqanov dıqannyń ómirine qatysty tyń derekter aıtty: «Shyǵanaq pen Zárý ájeıdiń shańyraǵynda dúnıege kelgen on bes baladan kámelettik jasqa bes ul men Aqjibek esimdi qyzy jetken. Aqjibek – meniń sheshem. Zárý ájemiz týraly kóp aıtylmaıdy. Oǵan qýǵyn-súrgin zamany sebep. Zárý ájemizdiń týǵan aǵasy Nyǵmetııar Orazalın Oıyl halqyn jumyldyryp mektep turǵyzady. Jurt ony «aq korpýs» dep ataǵan. Sándi, bıik ǵımarat boldy. 1938 jyly kúz aıynda mektep ashylýy kerek edi, biraq qurylys keshigińkirep jatty. Sol kezde onyń ústinen «halyqtyń balasyna sýyq tısin dep ádeıi keshiktirip jatyr» degen aryz túsip, Nyǵmetııar aǵamyz sottalyp, atylyp ketken. «Halyq jaýynyń» týǵan qaryndasy bolǵan soń ájemiz Ǵabıden Mustafınniń romanynda kóp aıtylmady. Nyǵmetııar naǵashymnyń uly Baqytjan Orazalınov – ǵalym, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty. О́mirden ótip ketti. Shyǵanaq ákesiniń shyn esimi – Berdisúgir. Berse dep keıinirek atalǵan. Berseniń Shyǵanaqtan basqa Túnqatar, Tańatar degen uldary bolǵan. Tańatar 24 jasynda, Túnqatar da jas kezinde qaıtys bolǵan. Túnqatardan bir qyz qaldy. Ol – «Shyǵanaq» romanyndaǵy Aqbala.
Shyǵanaq atamnyń tórt uly soǵysqa alynǵan. Olardyń ishinen tek tuńǵyshy Mahmut oraldy. Atamyz soǵysqa deıin balalaryn oqytyp úlgerdi. Aıt Qaplanbek zottehnıkýmyn, Jaqyp pen Júsip mılısııa oqýyn bitirgen. Úsheýi soǵystan qaıtpady. Mahmut naǵashym 1936 jyly Rostov qalasynda temirjol ınstıtýtyn bitirgen. Soǵystan ofıser shenimen oraldy. Úıdiń eń kenjesi Shaıqy jasy jetpegendikten maıdanǵa alynbady. Shaıqy atamyzdyń úlkeni Erbolys ómirden ótip ketti, qalǵan eki uly Jańaózende turady. 1981 jyly Aqtóbede ótken naǵashy atamyzdyń 100 jyldyǵyna sheshem men Shubarqudyqtan Mahmut naǵashym kelip qatysty. Osy jıynda naǵashym ákesi týraly jaqsy estelik aıtty. Atamyz ashqaryn eldi toıyndyrý úshin, el aýyp ketpeýi úshin tary ekti. Jurtty uıymdastyra bildi. Ash adam ashýlanshaq, kez kelgen nársege renjigish keledi. Bul kisi sonyń bárin psıhologııalyq turǵydan seze bilip, jurttyń kóńilin taýyp, kúsh biriktirdi. Olardyń erteńge degen senimin oıatty. Atamyzdyń úlken eńbegi – osynda», dedi Muhambetqalı aqsaqal.
Aýyl sharýashylyǵy ardageri Málik Jekeev Shyǵanaq zvenosynyń múshesi bolǵan Ásıma Bektenova ájeıden tary ósirýge qatysty kóp maǵlumat alǵanyn ortaǵa saldy. Árbir tary tuqymynyń boıynda 15-20 paıyzǵa deıin ónimin kóbeıte alatyn genetıkalyq qabilet bar eken. Ásıma ájeıdiń aıtýynsha, ertede malshylar jaılaýǵa kóshpes buryn kóltabanǵa dán shashyp, onyń ústinen bir otar qoıdy árli-berli aıdap ótip jaılaýǵa kóshedi. Arasynda egisti qarap ketedi, sodan astyq piskende oryp alyp, qystaýdaǵy uralarda saqtaǵan. Kóshpeli jurt qysqy azyǵyn osylaısha jınap alǵan eken.
HH ǵasyrdyń basynda qıynshylyqta eldi ashtyqtan saqtaǵan, eńbekke jumyldyrǵan aǵaıynnyń aýa kóship ketpeýine jol bermegen dańqty dıqannyń eńbegi – osynda. Alaıda «Shyǵanaq bolmysyn keńestik ıdeologııalyq ólshemnen arshyp, tanı aldyq pa?» degen suraqqa jaýap joq.
Aqtóbe oblysy,
Oıyl aýdany
