Balamdy qazaqshaǵa bil dep berdim

Balabaqshanyń teń jartysy – aralastildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy Joldaýynda: «Qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵy­tynyń biri bolyp qala beredi. Bul salada aı­tar­lyqtaı nátıje bar. Qazaq tili, shyn mánin­de, bilim men ǵylymnyń, mádenıet pen is júr­gizýdiń tiline aınalyp keledi. Jalpy, mem­le­kettik tildi qoldaný aıasy keńeıip keledi», degen edi. Bilimniń tiline aınalyp kele jatqany sol, qazirgi tańda balasyn qazaq­tildi bilim berý uıymyna beretinder kóbeıdi. Olardyń arasynda ózderi qazaqsha sóılemese de balasyn bilsin, úırensin dep beretinder bar. Biraq shynaıy jaǵdaı – joǵarydaǵydaı. Memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge, qazaq tiliniń bilim men ǵylym tiline aınalýyna úles qosyp, perzentin qazaqshaǵa bergen ata-analardyń úmiti nege aqtalmaı jatyr? Bilim berý sapasy tómen be? Álde ádisteme álsiz be? Joq tárbıeshiler tabandylyq tanytpaı ma?

Dosymyzdyń balasy baratyn bala­baq­sha elordada ornalasqan. Oqý-aǵartý mınıstrligine qarasty Balalardy erte damytý ınstıtýtynyń dırektory Manar Adamovanyń bizge bergen deregine súıensek, Astana qalasynda 67 730 balany qamtıtyn 507 mektepke deıingi uıym tirkelgen. Onyń ishinde 100 – memlekettik, 404 – jekemenshik, 3 vedomstvolyq balabaqsha bar. 507 mektepke deıingi uıymnyń 243-i – qazaq tilinde, 25-i – orys tilinde, qalǵany ara­las tilde bilim beredi. Qalǵany dege­nińiz – 239 balabaqsha. Bul – barlyq balabaq­shanyń teń jartysy.

Negizi aralastildi balabaqshalar óz kezeginde aralastildi mektepterdiń kó­beıýine yqpal etedi. Jalpy, eki tilde bilim beretin uıym – osy taqyrypty tereń zerttegen ataqty ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly aıtqandaı, otarlyq saıasattyń klassıkalyq túri. О́tkenge kóz júgirtsek, eń alǵashqy aralas mektep HIH ǵasyrda Syrdarııa gýbernatorynyń bastamasymen Perovskide ashylǵan. Sol orys-túzem mektebindegi orys tilin meńgerip jatqan qazaq balalaryn ba­qylaýǵa kelgende, olardyń sy­nyp­tan shyǵa sala bir-birimen qazaq­sha shúıirkelesip júrgenine kóńili kónshimeı, qaradomalaqtarǵa orys balalardy qosypty. Otarshyl gýbernator dittegenine osylaı jetken eken. Bul tarıhtyń túp tórkinine M.Myrzahmetuly «Qazaq qalaı orystandyryldy?» degen saýalǵa jaýap izdegende jolyqqan. Joǵarydaǵy oıdy da atalǵan taqyrypty kóp kótergen Mekemtes aǵamen arnaıy habarlasqanymyzda aıtqan-dy.

Dúbára bolyp júrgender kóp

Desek te, aralas tilde bilim beretin balabaqshada da balany qazaqsha sóıle­týge bolady eken, biraq bul úshin tár­bıe­shiniń kúsh-jigeri mol, biliktiligi joǵa­ry bolýǵa tıis. «Balamyz orystildi balalardyń janynda júrip qazaqshasyn umytyp qala ma?» dep alańdaǵan ata-analardyń kúdigin, ýaıymyn seıiltken Astanadaǵy «Munarat» jekemenshik balabaqshasynyń tárbıeshisi Araı Shyntemirovanyń (aty-jóni ózgertildi – red.) oıy osyǵan saıady.

– Shyny kerek, bul – óte ózekti ári kúrdeli másele. О́ıtkeni munyń tıim­di she­shimin tabýǵa júıeli jáne jan-jaq­ty jumys kerek. Aıtalyq, biz eńbek ete­tin uıym – aralas tilde bilim bere­tin balabaqsha. Munda qazaǵyń bar, ory­syń bar, orystildi qazaqtardyń balalary bar – bári aralasyp júr. Soǵan qaramastan, qazaq tilindegi tobymyzdyń tárbıelenýshilerin qazaqsha sóıletýge tyrysamyz. Tárbıeshiler de, tárbıeshi­niń kómekshileri de topta tek qazaqsha sóılesemiz. Oqý-tárbıe jumystarynyń bárin ózge tildi aralastyrmaı, qazaq tilin­de júrgizemiz. Topta biri oryssha sóılese, qa­zaqsha aıtýdy eskertemiz. Eger oıyn qazaq tilinde jetkizýge qınalyp tursa, top­taǵy balalar bolyp qazaqsha aıtýǵa kómek­tesemiz. Qazaqsha úıretýdiń taǵy bir tıimdi tásili – jat­taýǵa jeńil taqpaqtar aıt­­qyzý. Balalar­dyń biri aıtsa, qalǵany da qy­zyqtap, sony qaıtalaıdy. Desek te, tárbıe bala men pedagog arasynda ǵana emes, úshjaq­ty, ıaǵnı ata-ananyń da ara­la­­sýymen berilýi qajet. Sonda ǵana túp­ki maqsat­qa, nátıjege jetemiz, – deıdi tárbıeshi.

Atalǵan balabaqshaǵa balasy baratyn ata-analardan suraǵanymyzda ara­lastildi mektepke deıingi uıymda bilim alyp júrse de balalarynyń orys tilinde emes, taza qazaqsha sóılep júrgenin jáne munda tárbıeshiniń eńbegi zor eke­nin jet­­kizdi. Degenmen, aralastildi bala­baq­shaǵa balasyn qazaqsha bilsin dep ber­gen orystildi ata-analar da bar. Tár­bıe­shi A.Shyntemirovanyń aıtýyn­sha, mun­daı ata-analar balalarymen ba­labaq­sha­dan shyqqan soń oryssha tildesedi. Bul óz kezeginde tárbıeshiniń jumysyn qıyndatady.

– Jalpy, jańa nárseni kez kelgen adamǵa, meıli balaǵa, meıli eresek adamǵa úıretýde, oqytýda, bilim berýde oqý-tárbıe úderisinen bólek bekitý, oqy­ǵandy tájirıbede toqý úlken ról oınaı­dy. Keıde bizdiń toptaǵy ata-analar arasynda da balabaqshadan balasyn alyp bara jatyp: «Dochenka, kak proshel tvoı den?» dep áńgime bastaıtyndar bolady. Ondaıda birden ata-anaǵa «Sizder balalaryńyzdy qazaqsha bil­sin, qazaqsha úırensin dep berdińizder. Endi onyń alyp ketýine ózderińiz demeý bolýlaryńyz kerek qoı. Al sizder oryssha sóıleısizder, bul kerisinshe kedergi keltiredi. Tym bolmasa osyndaı qarapaıym dıalogterdi qazaq tilin­de aıtýǵa bolady ǵoı, sonda bala da balabaq­shada úırengenin sizben taǵy da eske túsirip, oıynda bekitedi», dep eskertý jasaı­myz. Eskertýimiz keıde eskeriledi, keıde eskerilmeıdi. Sondaıda bala bala­baq­sha­da qazaqsha sóılep, úıde oryssha sóı­lep, dúbára bolady. Sondyqtan ata-ana­nyń da atsalysqany mańyzdy. Osyǵan qosa tárbıeshiniń de biliktiligi, ózge tildi aralastyrmaı túsindirýge, sóı­leýge, sóılesýge beriktigi de óte mańyzdy. О́ıtkeni balalar úshin pedagogtiń, balabaq­shadaǵy tárbıeshiniń aıtqany – zań. Bala tárbıeshiniń aıtqanyn árdaıym buljytpaı oryndaýǵa tyrysady. Másele sol pedagogtiń neni, qalaı aıtatynynda, úıretetininde bolyp tur, – deıdi A.Shyntemirova.

Aralas balabaqshadaǵy negizgi til – orys tili

Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısem­baev osy jazda depýtat Nartaı Aral­baı­ulynyń saýalyna bergen jaýabynda byltyrdan beri memlekettik balabaqshalardyń qazaq tilinde bolýy qadaǵalanyp jatqanyn aıtqan bolatyn. Sol sózinde vedomstvo basshysy Ǵ.Beısembaev: «2022 jyldan bastap memlekettik balabaqshalardyń qazaq tilinde bolýy qadaǵalanyp otyr. Deı turǵanmen, tili orys tilinde shyqqan bala­lardyń da beıimdelý kezeńinen ótýi­ne baılanysty qazir mamandar jumys istep jatyr. Ádistemelik dúnıe­lerdi engizý arqyly biz bul balalarǵa da tıisti kómek kórsetýdi qolǵa alyp jatyrmyz. Sondyqtan bul másele de óz sheshimin tabady degen oıdamyn», degen edi.

Mınıstr ádistemelik dúnıelerdi engi­zý týraly aıtty. Bul qandaı ádistemelik dúnıeler? Byltyrdan beri shynymen de memlekettik balabaqshalar tek qazaq tilinde bilim bere me? Qadaǵalaý qan­sha­lyqty nátıje berip jatyr? Osy suraq­tardy Oqý-aǵartý mınıstrligine qarasty Balalardy erte damytý ınstıtýtynyń dırektory Manar Adamovaǵa qoıdyq. Onyń jaýabyna qaraǵanda, balalar jas ereksheligine saı, biraq oqytý tiline qaramastan, meń­ge­rýge tıis qazaqsha sózderdiń tizimi bekitilgen.

– Instıtýtymyzda ázirlengen sońǵy oqý baǵdarlamasyna balabaqshadaǵy barlyq toptyń balasyna qoldanýǵa arnalǵan qazaq tiliniń sózdik mınımýmyn engizdik. Ádistemelik-nusqaý hatta, tıptik oqý josparynda da sózdik mınımýmdy mektepke deıingi uıymda balamen jumys isteıtin, qarym-qatynasqa túsetin (tárbıeshi me, joq personal ma – báribir) árbir qyzmetker oqytý tiline qaramastan, qoldanýǵa mindetti ekenin anyq kórsettik. Ata-analardyń alańdaýshylyǵy oryndy, óıtkeni aralastildi balabaqshalarda negizgi til – orys tili. Bul – úlken táýekel. Degenmen, elimizdegi memlekettik balabaqshalar – negizinen qazaqtildi. Qazir ashylyp jatqan mektepke deıingi uıymdarǵa da «Qazaqtildi bolýy kerek» deıtin jazylmaǵan zań bar. Jazbasha túrde berilse, sóz kóbeıip ketedi. Qazaqsha ashýǵa basymdyq beriledi, biraq ata-analar arasynda aryz-shaǵym kóbeıgen jaǵdaıda aralastildi bolyp ashylady. Mundaǵy másele – aralastildi uıymdaǵy qazaqtildi toptardyń qataryn arttyryp, birtindep tolyq qazaqtildi balabaqshaǵa aınaldyrý. Shyny kerek, bizge aralastildi balabaqsha bolyp ashylǵany tıimdi. О́ıtkeni birtindep qazaqtildi toptardyń qataryn kóbeıtip, nátıjesinde qazaqtildi mektepke deıingi uıym etip jarııalap jiberýge yńǵaıly. Zertteýler kórsetkendeı, aralastildi etip ashyp alady da, orystildi toptyń sanyn arttyrýmen aınalysady. Biraq qazir kóbi osy zertteýdiń nátıjesi boıynsha jumys istegennen keıin jazylmaǵan zańdy qoldap, qazaqtildi etip ashyp jatyr, – deıdi atalǵan ınstıtýttyń dırektory.

M.Adamovanyń aıtýynsha, res­pýb­lıka boıynsha taza qazaq tilinde bilim beretin balabaqshalardyń úlesi 70 paıyzǵa jýyqtaıdy. Tildik ortany qalyp­tas­tyrý men qazaq tiline basymdyq berýge baǵyttalǵan «Tilge boılaý» dep atalatyn qazaq tiliniń baǵdarlamasy bar. Osy baǵdarlamany ázirlep, synaq­tan ótkizgen Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń ókilderi mı­nıstr­likte jalpy balabaqshalar men mektepterge engizýdi usyndy. Bul baǵ­darlamany júıeli engizý úshin pedagog­terdi daıarlaý kerek. Oǵan qosa, bilim berý uıymyndaǵy árbir qabyrǵa, kabınet, bólme men dálizge deıin qazaqsha «sóılep» turýǵa tıis. Birden engizý qıyndaý, sol sebepti kezeń-kezeńimen engizý josparlanǵan.

Ádistemeniń álsizdigine qatysty máseleler óz sheshimin aqyryndap taýyp jatyr eken. Alaıda balasynyń oryssha shúldirlep bara jatqanyna alańdaǵan ata-analardyń shaǵymyn qaıtemiz? Buǵan ne sebep, bul máseleniń mánisi men she­shimi qandaı? Kókeıdegi suraǵymyzǵa mı­nıs­trlik ókili M.Adamova jaýap berdi.

– Aqıqatynda tárbıeshiler arasynda turaqsyzdyq óte kóp. Sol sebepti jumys ta júıeli bola bermeıdi. Alysqa uzamaı-aq qoıaıyn, óz nemeremdi atasy ekeýmiz 3 jasqa deıin tek qazaqsha tárbıelep, tilin taza qazaqsha shyǵaryp, memlekettik balabaqshaǵa, qazaqtildi topqa berdik. Ondaǵy barlyq qyzmetker tek memlekettik tilde sóıleıdi. Biraq nemeremizdiń «Ata, ty kýda? Podoj­dı, ıa seıchas bystro odenýs» dep ak­sent­siz tyqyldap turýyna nebári 2-aq aı jetkilikti boldy. Ony mundaı jaǵ­daıǵa, joǵaryda ózińiz atap ótkendeı, qazaq­shaǵa bilsin dep bergen orystildi ata-analardyń balalary jetkizip otyr. Osydan túıgenim, pedagogtiń, ata-ana­nyń qazaqsha sóılegeni jetkiliksiz, ata-ana da, tárbıeshi de balalardyń ózara qa­zaqsha sóılesýin jáne qazaqtildi 20 balanyń orystildi 2 balaǵa erip ketpeýin qadaǵalaýǵa tıis. Tárbıeshi orystildi 2 bala­men jeke kóbirek jumys isteýi qajet. Al kadr turaqtamaǵan jerde ju­mys­tyń nátıjesi aqsaıdy, – deıdi ol.