Bul rette Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Toqtasyn Baqbergen: «Qalypty ekonomıka úshin el ishindegi qarjylyq operasııalardyń negizgi úlesi ulttyq valıýtada júrgizilýi asa mańyzdy, óıtkeni bul halyqtyń óz valıýtasyna degen senimin bildirip, qarjylyq turaqtylyǵyna oń áser eter edi. Qazirgi tańda bank portfeli qurylymynda ulttyq valıýtada berilgen nesıeler basym. Máselen, olardyń úlesi byltyr jyl basynda 90% bolsa, bıylǵy jyldyń sońǵy segiz aıynda 93%-ke deıin ósti. Bul el ekonomıkasynyń damyp kele jatqanyn jáne kásiporyndar men halyqtyń óz shyǵyndary men ınvestısııalaryn qarjylandyrý úshin paıdalana alatyn qarjylyq resýrstarǵa qol jetkizgenin kórsetedi», deıdi.
Ol sonymen qatar bankter úshin uzaqmerzimdi nesıelendirýdiń mańyzdy ról atqaryp otyrǵandyǵyn, ekinshi deńgeıli bankter (EDB) portfeliniń 80%-dan astamy uzaqmerzimdi qaryzdar sanatyna jatqyzyp, alynǵan qaryzdardyń artýy jyljymaıtyn múlikke suranystyń joǵarlaýy men kásiporyndardyń keńeıýine jáne eldegi ınfraqurylymnyń jaqsarýymen baılanystyrady. Halyqqa berilgen qaryzdardyń úlesi 50%-dy quraýy, onyń ósim úrdisi men uzaqmerzimdi perspektıvada birden teris áser etýi múmkindigin de aıtyp ótti. Osyǵan deıin de tutynýshylyq qaryzdardyń joǵarlaýy óndiristik qýattaǵy ınvestısııanyń azaıý qaýpi bar ekendigi eskertilgen bolatyn.
Sonymen bıyldyń ózinde tutynýshylyq qaryzdar úlesi ulǵaıyp, jeke tulǵalarǵa berilgen qaryzdyń jalpy sanynan 2/3 quraǵan. Ekinshi deńgeıli bankterdegi nesıe portfeliniń qurylymyndaǵy shaǵyn jáne orta bızneske kirmeıtin zańdy tulǵalar qaryzdarynyń úlesi sońǵy bir jarym jylda 20% boldy.
«Bul portfel defoltynyń yqtımaldyǵy joǵary táýekelderdi týdyryp otyr. О́ıtkeni ekzogendik nemese endogendik shokty júzege asyrǵan jaǵdaıda halyqtyń tabysyna áser etip, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri zardap shegýi múmkin, al bul búkil bank sektory úshin qarjylyq turaqtylyq aıtarlyqtaı nasharlaýy yqtımal», deıdi sarapshy.
Qaryz portfeli usynǵan nesıelerdiń 90%-dan astamy merziminde ótelse, alaıda tólem ýaqyty ótken bereshegi bar qaryzdardyń jalpy úlesi 10%-dan aspaı tur. Bereshegi 90 kúnnen asatyn qaryzdar jyl basynan beri ósim ústinde ekendigin aıtýǵa bolady. Osylaısha, byltyr jyl basynda olardyń úlesi – 3,3%, bıyl alty aıdyń qorytyndysy boıynsha 3,5%-dy quraǵan.
«№9 Halyqaralyq qarjy esebiniń standartyna sáıkes, EDB osy nesıelerdi 3-sanatta tanýy jáne osy qaryzdardy is júzinde tolyǵymen jabatyn provızııalar qurýǵa tıis. Mundaǵy másele EDB úshin qosarlanǵan júktemeni bildiredi», dep otyr T. Baqbergen.
Sońǵy ýaqytta kásipkerlikti qarjylyq qoldaýǵa baǵyttalǵan elimizdegi EDB men Qazaqstannyń Damý bankine engen bank sektorlarynyń ekonomıkaǵa berilgen nesıesi bıyl tamyzda 11,7 trln teńgeden asyp, byltyr osy kezeńimen salystyrǵanda 8,4% artyq bolǵan.
Nazar aýdararlyǵy, nesıe kóleminiń eń joǵary ósimi shaǵyn bıznesti nesıelendirý segmentinde nesıe berý bir jylda 23,7% ósip, 5,2 trln teńgege jetken. Bul bızneske berilgen barlyq nesıelerdiń 44,2%-y jáne el ekonomıkasynyń túgelge jýyq salalary boıynsha nesıelendirýdiń 20%-yn qurapty.Sonymen qatar bir jyl ishinde taǵy 4,8 trln teńge iri bızneske, al 1,8 trln teńge orta bızneske berilgen. Osyǵan qaraǵanda respýblıkada kásipkerlikti, ásirese shaǵyn kompanııalardy nesıelendirý turaqty ósip keledi deýge bolady. EDB-nyń nesıelendirý kólemi bir jylda 13,1% kóbeıip, 9,92 trln teńgege jetken. Onyń ishinde zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıeler 8,62 trln teńge (bir jylda 7,9% kóbeıgen), al jeke kásipkerlerge kásipkerlik maqsattaǵy nesıeler 1,3 trln teńge (65,7% kóbeıgen) boldy. Osyǵan qarap bankter tek iri kásiporyndardy ǵana emes, shaǵyn kásipkerlikti de nesıelendirýge daıyn ekendigin bildiredi.
Mamandar shaǵyn bıznestiń daǵdarys kezinde qaýqarsyzdyq tanytýy, álem boıynsha alǵashqy orynda ekendigin, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda eń tabysty elder shaǵyn jáne orta kásipkerlik segmentine erekshe arqa tutyp otyrǵandyǵyn aıtady. Osylaısha, EO sarapshylary shaǵyn bıznestiń turaqty jáne sıfrlyq ekonomıkaǵa kóshýde sheshýshi ról atqaryp, básekege qabilettilik pen ónerkásiptik ekojúıeniń damýyna yqpaly, ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq táýelsizdikti qamtamasyz etetindigine toqtalǵan. ShOB pen jeke kásipkerler syrtqy ekonomıkalyq daǵdarysqa tótep berýge úles qosyp, resýrstardy tıimdi paıdalanýda áleýmettik birlikte ári ınnovasııalyq sheshimderdi taratýda mańyzy joǵary.
Shaǵyn jáne orta kásiporyndar EO barlyq kompanııalardyń 99%-yn qurasa, bıyl qyrkúıek aıynda Qazaqstanda 2,33 mln zańdy tulǵa, sheteldik zańdy tulǵalardyń fılıaldary men enshiles uıymdary, jeke kásipkerleri tirkelgen. Onyń ishinde ShOB sýbektileri – 95,7% nemese 2,23 mln, belsendi zańdy tulǵalar, fılıaldar men jeke kásipkerler – 2,11 mln, arasynda 2,03 mln, nemese 96,2%-y ShOB sýbektileri bar. Al jumys istep turǵan orta kásipkerlik sýbektileriniń sany bir jylda – 4,2%, 2,8 myńǵa, shaǵyn kásiporyndar – 9,7%, 353 myńǵa, jeke kásipkerler – 29,9%, 1,42 mln-ǵa, sharýa qojalyqtary jáne fermerlik qojalyqtar – 12,5%, 254,6 myńǵa ósken. Máselen, 2011 jyldan 2023 jylǵa deıin bul kórsetkishterdiń korrelıasııalyq koeffısıenti – nebári 61,6% , 2019 jyldan 2023 jylǵa deıin korrelıasııa koeffısıenti birden 99,5%-ǵa jetken. Jalpy jeke qarjy ınstıtýttarynyń mıkro jáne shaǵyn bıznesti qoldaýǵa arnalǵan óz baǵdarlamalary bar. Mysaly, Bereke Bank jańa klıentterge arnalǵan aldaǵy 3 aıǵa banktik qyzmet paketterin tegin qosýdy qarastyrǵan. Barlyq paketterge shotty ashý jáne qyzmet kórsetý, Online Bank-ke qosylý, bank klıentine shekteýsiz tólemder, elimizdegi ózge bankterge tegin tólemderdiń belgili bir sany, toltyrý, kassa jáne bankomattar arqyly shottan aqsha alý, korporatıvtik karta, sertıfıkattar, shot boıynsha úzindi kóshirmeler men basqa qyzmetter qamtylǵan. Sonymen qatar túrine qaraı usynylǵan paketterde kóptegen qosymsha mindet te bar. Valıýtalyq aýdarymdar men banktik kepildikterden bastap aıyrbastaý operasııalary, valıýtalyq baqylaýǵa deıin engizilgen. Aksııa aıasynda kásipkerler 5 myńnan 26 myń teńgege deıin, B-Start paketinde 5 399 teńge, B-Activ paketinde 12 999 teńge jáne B-Activ pro paketinde
26 999 teńge únemdeýge bolady. Aksııa boıynsha úsh tegin aıdy paıdalanǵannan keıin klıentter paketti barynsha qoljetimdi baǵaǵa satyp ala alady. Bereke Bank-tiń bastapqy paketi sheńberindegi qyzmet kórsetý quny aı saıyn 2 myń teńgege shamasynda kórinedi.
Osyǵan qaraǵanda elimizdegi EDB, damý ınstıtýttary men memleket tarapyna kórsetilgen qoldaýlar iske asyrylyp jatqanǵa uqsaıdy. Shaǵyn kásipkerliktiń jalpy qosylǵan quny bıyl birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha 7,1 trln teńgeni qurasa, bul qazirdiń ózinde IJО́-niń 30%-y deýge bolady. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha shaǵyn kásiporyndardyń JQQ-sy 29,3 trln teńgege nemese elimizdegi IJО́-niń 28,2%-na jetken.
Qalaı desek te koronadaǵdarystan keıingi kezeńde elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznes pen jeke kásipkerlerdiń tabysty jumys isteýine ekinshi deńgeıli bankter ekonomıkany nesıelendirip otyrǵandyǵyn aıtyp ótken jón.
