Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Qazaqtyń úlesi – 70,4%
Buǵan deıin jarııalanǵan sanaqtyń aldyn ala qorytyndylary boıynsha qazaqtardyń úles salmaǵy 70 paıyzdan asqany aıtylǵany belgili. Ulttyq statıstıka bıýrosy jarııalaǵan sońǵy naqty derekter qazaq halqynyń sany 13,4 mln adamdy qurap, 2009 jyldan beri 33,7 paıyzǵa artqanyn kórsetip otyr. Iаǵnı 63,1 paıyzdan 70,4 paıyzǵa kóterildik. Alǵashqy bestikke orys (2,9 mln adam), ózbek (614 myń), ýkraın (387 myń), uıǵyr (290 myń) etnosy kirgen.
Sanaq qorytyndysy boıynsha elimizdegi etnos sany 124-ti qurady. Olardyń arasynda lıv, vepsi, oroch, dolgan, ýdegeı, sahýr, mansy, nanaı, mońǵol, selkýp, chýkcha, ýlta, nıvh, ıjor, ket, korıak, qyrymshaq, nganasan, saam, chývan sekildi az sandy ult ókilderi de bar. Aıta keteıik, 2021 jylǵy sanaq saýaldamalaryna «ultty kórsetpeý» jaýap nusqasy qosylǵan bolatyn. Osylaısha, 24,8 myń adam óz ultyn kórsetýden bas tartqan.
2009 jyl jáne 2021 jyldaǵy halyq sanaqtarynyń nátıjelerine qarasaq, 12 jyldyń ishinde qazaqtan basqa, negizinen musylman ulttardyń barlyǵy ósim kórsetse, ózge dindi ustanýshylar qatary, sonyń ishinde orystar azaıǵan. Máselen, qazaqtardyń jalpy sany orystardan 4,5 ese kóp. Al 1 jasqa deıingi qazaqtardyń sany osy jastaǵy orystardan 11 ese asyp túsken. Bul kórsetkish bizdiń halyqta týý kórsetkishi anaǵurlym joǵary ekenin, osy urpaq ósip-jetilgende elimizdegi halyqtyń ulttyq quramy múldem basqasha bolatynyn bildiredi. Elimizde aleýt, ýlcha, negıdal, shved halqynyń ókilderi múldem joǵalyp ketse, jańadan danııalyqtar, ket, nganasan, ýlta, mońǵol halqynyń ókilderi paıda bolǵan.
117 myń qazaq ana tilinen tamyr úzgen
Halqymyzdyń sany artqany jaqsy, al til meńgerýi men dinı ustanymy qandaı deńgeıde? Bul jaǵynan, ókinishke qaraı, áli de san soǵar sátter barshylyq. Máselen, Ulttyq statıstıka bıýrosy jarııalaǵan jınaqtaǵy «Ulty jáne ana tili boıynsha halyq» bóliminde elimizdegi 13 497 891 qazaq ultynyń 13 380 107-si qazaq tilin óz «ana tili» retinde atasa, 117 784 qazaq basqa ulttyń tilin tańdaǵan. Bul elimizde memlekettik tilde sóıleı almaıtyny óz aldyna, tipti ana tilinen tolyqtaı tamyryn úzgen qandastarymyzdyń da áli de kóp ekenin ańǵartyp tur.
Bir qýantarlyq kórinis, 700 myńnan astam orys ultynyń ókili memlekettik tildi meńgergendigin aıtqan. Bul – elimizdegi orys halqynyń 25 paıyzy. О́zge de ulttar arasynda memlekettik tilde sóıleıtinder qatary artyp keledi. Sonymen birge 629 myń orys ultynyń ókili bolashaqta qazaq tilin úırenýdi josparlap júrgen bolsa, 602 myń orys tildi azamat qazirgi kúni memlekettik tildi úırenip jatyr.
Din ustaný turǵysyna kelsek, buryn «el halqynyń 70 paıyzdan astamy musylman» deıtin bolsaq, bul joly jaǵdaı kúrt ózgergeni qaıran qaldyrady. 2021 jylǵy sanaq qorytyndysy boıynsha halqymyzdyń 69,3 paıyzy ǵana ózin musylman sanaıtynyn aıtypty. 17,2 paıyzy – hrıstıandar. Dinge senbeıtinder 2,3 paıyzdy qurasa, dinin kórsetýden bas tartqandar 11 paıyz bolǵan. 2009 jylǵy sanaq kezinde olardyń úlesi 0,5% edi. О́z senimin jasyrǵandardyń qatary 12 jylda 20 esege artýynyń artynda qandaı syr jatqany jumbaq.
Almaty – polıglottar qalasy
2021 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha 5 jastan asqan halyqtyń 44,9 paıyzy eki tildi, 28,6 paıyzy úsh tildi meńgergen. Sanaq qorytyndysy boıynsha taǵy 1,7 paıyzy 4 tilde sóıleıdi, 5 tildi halyqtyń 0,2 paıyzy biledi. 6 tildi biletin polıglottardyń úlesi 0,1 paıyz nemese 8 845 adamdy qurady.
Qyzyqty derek, erlerge qaraǵanda 4-5 tildi meńgergen áıelderdiń úlesi basym, olar sáıkesinshe 47,9 jáne 52,1 paıyz. Biraq 6 jáne odan da kóp tildi biletin erler úlesi, kerisinshe, áıelderdiń úlesinen asyp túsedi – 55,6 paıyz.
О́ńirlik bóliniste 5 jáne odan da kóp tildi biletin polıglottar Almaty qalasynda turady. Bul rette 35,1% nemese 6 042,1 myń adam aǵylshyn tilin biledi, onyń 27,6 paıyzy erkin sóıleıdi. Jas segmentinde aǵylshyn tilin biletinderdiń úlesi 10-14 jas jáne 25-29 jas aralyǵynda kóp.
20 mıllıonǵa qashan jetemiz?
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 1 qazanda elimizdegi halyq sany 19 967 964 adamdy qurady, onyń ishinde qala turǵyndary – 12 387 957, aýyl turǵyndary – 7 580 007 adam. Jyl basynan beri halyq ósimi 1,02% nemese 201,1 myń adamdy qurady. Halyq sanynyń eń joǵary ósý qarqyny Astana men Almaty qalalarynda, tıisinshe – 4,06, 2,28 jáne Mańǵystaý oblysynda 1,94 paıyz tirkelgen.
Halyqtyń tabıǵı qozǵalysy esebinen ósýdiń eń joǵary qarqyny Túrkistan oblysynda baıqaldy, onda halyq sany – 34 097, Shymkent qalasynda – 19 242, Almaty oblysynda 18 251 adamǵa ósti. Halyq ósiminiń qarqynyn eskersek, bıyl qarasha aıynda el turǵyndarynyń sany 20 mıllıonǵa jetedi.
