Ákim saılaýy – demokratııanyń jańa deńgeıi

Halyqtyń saıası mádenıeti artady

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası reformalar baǵdar­la­masy aıasynda keıingi eki jylda aýyl ákim­derin halyqtyń ózi tikeleı saı­laı­tyn boldy. Osy ýaqytqa deıin 1 668 aýyl, aýyldyq okrýg, aýdandyq mańyzy bar qala ákimderi saılandy.

Ákimderdi saılaý – daýys berý júıe­si men jergilikti atqarýshy bılikti demo­kra­tııa­landyrýdyń evolıýsııalyq tásili. 2021 jy­ly aýyldar men aýyldyq okrýg­ter ákim­deriniń alǵashqy saılaýy, al 2023 jy­ly aýdan ákimderiniń alǵash­qy saı­laýy ótti. Bul eldegi dáıekti jáne ma­ńyz­dy reformalardyń sabaqtastyǵyn kórsetedi.

Aýdan ákimderiniń saılaýy aýdandyq ma­ńyzy bar qalalardyń, aýyldyq okrýg­­terdiń, kentter men aýyldardyń ákim­­deri deńgeıinde aprobasııadan ótti. Má­se­len, eki jyl ishinde aýyldardyń, kent­terdiń, aýyldyq okrýgterdiń, aýdan­dyq mańyzy bar qalalardyń 1 668 ákimi saılandy. Onyń 75 paıyzyn saıası partııalar usynsa, qalǵan 25 paıyzy – ózin-ózi usynýshylar. Sondaı-aq saılanǵan ákimderdiń 57,4 paıyzy buryn bul qyz­met­te jumys istemegen. Bul aýyl ákim­deriniń korpýsy aıtarlyqtaı ja­ńar­dy degendi bildiredi.

Aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalar ákimderin saılaý azamattar úshin óz eldi mekenderiniń damýyna tikeleı yqpal etýdiń jańa múmkindikterin ashady. Olar memlekettik basqarý júıesiniń jumys isteýiniń jańa uzaqmerzimdi qaǵı­dat­taryn qalyptastyrady, memleket pen qoǵam arasyndaǵy ózara qarym-qaty­nastardyń sıpatyn sapaly ózger­tedi.

Beıbit jınalystar týraly jańa zań qabyldaý, saılaý jáne saıası partııalar týraly zańnamany lıberalızasııalaý, sondaı-aq Konstıtýsııalyq reforma ese­bi­nen saıası modeldi túbegeıli ja­ńar­tý, ákimderdiń tikeleı saılanýyn engizý – munyń barlyǵy el turǵyn­da­ry­nyń saıası mádenıeti men saýatyn art­tyrýǵa yq­pal etedi.

Saılaý – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵy

О́tken saılaý – Prezıdent belgilegen memlekettik qyzmetshilerdiń jańa býynyn qalyptastyrýǵa, ýaqyt talaptaryna sáıkes memlekettik apparat ju­my­syn­da­ǵy tásilderdi jetildirýge baǵyt­­talǵan úrdistiń zańdy jalǵasy. Osy tur­ǵyda bul saılaý ákimder korpýsynyń belgili bir jańarýyna, memlekettik qyz­metke jańa tulǵalardyń kelýine yqpal etpek. Munyń bári jergilikti mem­lekettik bas­qarý júıesiniń odan ári damýy­na oń serpin beredi, eldegi prog­res­sıv­ti óz­ge­ris­ter faktorlarynyń birine aınalady.

Aýdan ákimderiniń saılaýy jergilikti mem­lekettik basqarý júıesindegi eleý­li ınstıtýsıonaldyq ózgeristerge ákeledi. Ol uzaqmerzimdi keleshekte memle­ket pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynas­tar­dyń sıpatyn anyqtaıtyn sapaly jańa ortanyń negizin qalaıdy.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»

Keshegi saılaý – elimizdegi saılaý jú­ıesin damytýdyń mańyzdy ke­ze­ńi, aýqymdy óńirlik saılaý naý­qan­da­ryn uıymdastyrý men ótkizýdiń jańa tájirıbesin jınaqtaý úshin negiz bo­lady. Jalpy, tikeleı saılaý azamat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­ta­ryn tolyqqandy iske asyrýdaǵy bel­sen­di­ligin arttyrýǵa, halyqtyń bılikke degen senimin jáne ákimniń halyq aldynda esep berýin kúsheıtýge, ákimniń ha­lyqtyń qajettilikteri men problema­la­ryna den qoıý jedeldigin arttyrýǵa múm­kindik beredi.

Ákimderdi saılaýdy engizý birtindep merıtokratııa qaǵıdatynyń ústemdigine ákeledi. Iаǵnı bılikke áleýmettik shyǵý tegi men materıaldyq baılyǵyna qa­ra­­mastan qabiletti basqarýshylar kele­di. Saılaý arqyly azamattar óz­de­riniń qalaýlaryn, múddeleri men qa­jet­ti­lik­terin bildiredi, bul aımaqty tıimdi bas­qa­rýǵa yqpal etedi.

Turǵyndar óz aýdanynyń ákimderin saılaýǵa tikeleı qatysýǵa múmkindik aldy. Azamattar óz daýystaryn bere otyryp, ákimge aýdannyń máselelerin sheshýge quqyq beretinderin túsinýi kerek. Saı­lanǵan ákim óz saılaýshylarynyń senimin aqtaýǵa tıis.

10 áıel úmitker tirkeldi

Saılaýǵa barlyǵy 164 úmitker tir­keldi. Onyń 42 paıyzy nemese 69 úmit­ker saıası partııalardan, 57,92 paıyzy nemese 95 úmitker ózin-ózi usyný arqyly saı­laýǵa tústi. Úmitkerlerdiń úshten eki­sine jýyǵy ózin-ózi usyný quqyǵyn paıdalanǵanyn eskersek, bul azamattyq qoǵamnyń belsendiligin kórsetedi jáne ártúrli ıdeıa men kózqarasty keńinen talqylaýǵa yqpal etedi. Aıta ketý kerek, buǵan deıin aýdandyq ma­ńyzy bar qalalar, aýyldyq okrýgter, kentter men aýyldar ákimderiniń saılaýynda ózin-ózi usynǵandar nebári 25 paıyzdy quraǵan edi. Sonymen qatar ol kezdegi saılaý barysynda barlyq tirkelgen 7 saıası partııa da belsendi boldy. Olar: «Aq jol» QDP, «Amanat», «Aýyl» HDPP, «Baıtaq», JSDP, QKP jáne «Respublica».

Tirkelgen úmitkerlerdiń ortasha jasy 46,4 jasty quraıdy. Úmitker­ler­diń 68,27 paıyzy 35 pen 55 jas ara­ly­ǵynda. Eń úlkeni – Mań­ǵys­taý oblysynyń Beıneý aýdanyndaǵy 61 jas­taǵy úmitker, eń jasy Túrkistan obly­sy­nyń Maqtaaral aýdanynda tirkeldi. Úmitker 29 jasta.

Barlyǵy 10 áıel kandıdat tirkeldi. Onyń ishinde úmitker áıelder Abaı jáne Jetisý oblystarynda, sondaı-aq Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblys­tarynda ózderiniń saıası belsen­di­­ligin kórsetti. Ákim laýazymyna úmit­kerlerdiń eń kóp sany Abaı jáne Qa­ra­ǵandy oblystarynda tirkelgen. Negizinen áıel kandıdattar memlekettik qyzmette jumys isteıdi, al olardyń jasy 39-dan 59 jasqa deıin. Aıta ketý kerek, áıelder de ákim laýazymynda óte jaqsy jumys isteıdi. Mysaly, Atyraý oblysynyń Qamysqala aýyldyq okrýginiń ákimi – áıel, ol ákimder reıtınginde birinshi orynǵa ıe bolǵan.

Tirkelgen úmitkerlerdiń 20,73%-y – ekonomıst, 19,51%-y – zańger, 16,46%-y – oqytýshy, 12,2%-y – ınjener, 11,59%-y – aýylsharýashylyq mamany jáne 19,51%-y – basqa mamandyq ókilderi. Bul kór­setkishter ákimder korpýsynyń al­da­ǵy jańarýy men memlekettik qyzmetke jańa tulǵalardyń kelýin kórsetedi.

Saılaý aldyndaǵy úgit-nasıhatty júrgizý kezinde saılaý organdary tarapynan úmitkerler úshin BAQ-qa, sondaı-aq saılaý týraly aqparatqa túrli kommýnıkasııa arnalary arqyly qol jetkizýge jan-jaqty jaǵdaı jasaldy. Sondaı-aq saılaý organdaryna tıisti ýákiletti organ jáne jergilikti at­qa­rý­shy organdar tıisti qoldaý kór­set­ti.