Joǵary bilimdiler qatary artty
Kez kelgen memlekettiń damý deńgeıin anyqtaý úshin álemdik tájirıbede Adamı damý ındeksi qoldanylady. Bul ındeks úsh negizge súıenedi. Birinshisi – halyqtyń densaýlyǵy men ómir súrý uzaqtyǵy, ekinshisi – bilim deńgeıi men halyqqa bilim berý júıesi, úshinshisi – adam basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi. Elimiz ótken jyly 0,825 ındeksin kórsetip, damý deńgeıi óte joǵary memleketterdiń qataryna engen edi.
Ulttyq statıstıka bıýrosy jarııalaǵan qujatty paraqtap otyryp, 2009 jyldan beri elimizde joǵary bilimi bar adamdar qatarynyń artqanyn baıqap otyrmyz. 2009 jylǵy sanaq qorytyndysy boıynsha joǵary bilimdi 2 407 523 adam bolypty. Bul sol kezdegi jalpy halyqtyń shamamen 15 paıyzyn qurady. Al 12 jyldan keıin, ıaǵnı 2021 jylǵy sanaq boıynsha joǵary bilimdi jurtshylyq qatary 3 731 201 adamǵa jetti. Bul jalpy halyqtyń shamamen 19 paıyzy. Iаǵnı qazir halqymyzdyń besten biri joǵary bilimge ıe.
Odan bólek, 2021 jyly elimizde joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar halyqtyń sany 120 896 adamdy quraǵan. Al 219 myń adamnyń aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar. 1 mln-nan astam adam tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alǵan bolsa, 3 mln-ǵa jýyǵy orta kásiptik bilim alypty.
О́ńirler boıynsha qarasaq, elimizdegi joǵary bilimi bar adamdardyń eń kóbi Almaty oblysy (404 myń adam), Almaty qalasy (390 myń) jáne Túrkistan oblysynda (340 myń) turady eken.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Saýattylyqtan alǵashqy úshtiktemiz
Saýattylyq – adamnyń bastapqy oqý men jazý qabileti. Bizdiń halqymyz qanshalyqty saýatty? 2021 jylǵy sanaq qorytyndysyna kóz júgirtsek, respýblıkamyzda 10 jastan asqandardyń 99,8 paıyzy saýatty dep tanylypty. Iаǵnı halyqtyń 15 259 520-synyń qolynan oqý men jazý-syzý keledi degendi bildiredi.
Ǵalamtordaǵy ashyq derekkózderge zer salsaq, bul turǵyda biz álemde úshinshi oryndamyz. Alǵashqy orynda – Lıýksembýrg, Lıhtenshteın, Norvegııa, Grenlandııa jáne Ispanııa sekildi elder tur. Olarda halyqtyń 100 paıyzy saýatty. Ekinshi orynda – Latvııa. Latyshtardyń 99,9 paıyzy oqyp, jaza alady eken. Úshinshi orynda bizben qatar Ázerbaıjan, Belarýs, Lıtva, Ýkraına, Polsha, Estonııa, Grýzııa, Tájikstan sekildi elder bar. Reseı 99,7 paıyzben tórtinshi orynda bolsa, qytaılardyń 96 paıyzy ǵana saýatty.
Elimizde 6 jasqa deıingi 1 121 592 bala mektepke deıingi tárbıe jáne bilim berý uıymdaryna, ıaǵnı balabaqshaǵa barady. Eń kóbi – Túrkistan oblysy men Almaty qalasynda. Bul óńirlerde sáıkesinshe 194 jáne 134 myńdaı baldyrǵan ýaqytyn paıdaly ótkizip júr.
Qazaqsha oqıtyndar kóbeıdi
Ulttyq statıstıka bıýrosy jarııalaǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berý» jınaǵynda oqýshylar men stýdentterdiń qansha paıyzy qaı tilde bilim alatyny týraly málimet berilmegen. Degenmen osyǵan deıin jaryq kórgen «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ulttyq quram, dinı nanym jáne tilderdi meńgerýi» atty jınaq derekterine qarasaq, elimizde 15 jasqa deıingi 5 644 442 bala bar bolsa, sonyń ishinde 4 493 107-si qazaq. Bul – jalpy sannyń 79,6 paıyzy. Orystar 491 145 adamdy quraǵan. Bul jalpy halyqtyń bar bolǵany 8,7 paıyzy. Qalǵany – ózge ult ókilderi. Al 2009 jylǵy sanaq nátıjesinde qazaqtar jalpy el halqynyń 63,1 paıyzyn quraǵanda qazaq balalary 70,2 paıyz bolǵan edi.
Bıyl Ulttyq biryńǵaı testileýdi tapsyrǵan talapkerlerdiń 75 paıyzy qazaq tilin tańdaǵanyn buǵan deıin jazǵan bolatynbyz. Oqý-aǵartý mınıstrligi Orta bilim komıtetiniń málimetinshe, bıyl 172 myń bala mektep bitirse, onyń 120 myńnan astamy, nemese 70 paıyzy qazaq mektebiniń túlegi boldy. Al byltyr qazaq mektebin bitirgenderdiń úlesi – 68,8, 2020-2021 oqý jylynda 74 paıyz bolǵan edi.
Osydan 10 jyl buryn, ıaǵnı 2013 jyly qazaq mektebin bitirgender qatary bar bolǵany 49 paıyzdy qurasa, 30 jyl buryn, 1993 jyly balalarymyzdyń 37 paıyzy ǵana qazaqsha bilim alǵan bolatyn.
Elimizde qazaqsha bólimderde oqıtyn stýdentter sany da edáýir ósken. Qazirgi kúni respýblıkada 119 joǵary oqý orny jumys isteıdi. Onda 570 myńnan asa stýdent bilip alyp jatyr. Olardyń 377 myńnan astamy nemese tórtten úsh bóligi qazaq tilinde oqıdy. Al osydan 20 jyl buryn 597 myń stýdenttiń 214 myńy nemese 35 paıyzy ǵana qazaq tilinde bilim alǵan edi.
