Adam bop keldim ómirge!..

Tulǵataný

«Aha-haı – ýhahaımen» áıteýir synaqty tapsyrsa bolǵany da. Kenet, arǵy bette otyrǵan egdeleý eki adamnyń bireýi:

– Áı, bala! Sen beri kelshi, – dedi bul­ar­ǵa qarap, suq saýsaǵyn shoshaıtyp.

Úsheýi bir-birine qarady. «Myna kisi kimdi aıtyp otyr» degen oı talasyp tur: «Biz ne búldirip qoıdyq sonshalyqty».

– Áı, seni aıtamyn. Ana ortasyndaǵy bala­ǵa aıtam. Sen kel beri, – dedi ana kisi taǵy da.

Ana ekeýi buǵan qarady. Esi shyǵyp turǵan bul olarǵa qaraıdy. «Men ne istep qoıdym» degendeı ol ań-tań. Qaımyqsa-daǵy ornynan turdy da, solaı qaraı bettedi. Baıaý basyp barady. «Mynaý ne adam? Mende nesi bar?» degen oı jegideı jep bara jatyr.

Jaqyndaı bergende baıqady: sol jaǵyn­daǵy kisi Asadaǵy ózi bitirgen mekteptiń dırektory Erimbet Qonaqbaev eken. Al oń jaǵynda otyrǵan, jańa ǵana buǵan suq saýsaǵyn shoshaıtyp kórsetken adamnyń kózderi muny shoqtaı tesip, ottaı qaryp bara jatyr. Seskenip qaldy. Arǵy jaqtaǵy eki dosyna qarap edi, olar kitap-qaǵazdaryn jınap, úrpıisip qalypty.

– Áı, sen bala, bul jerde ne istep otyrsyń? – dedi álgi kisi birden muny suraqpen bassalyp.

Ol múdirip qaldy da:

– Men... biz jaı ǵana... Sabaqqa daıyndalyp otyrmyz, – dedi.

– Ne?.. Sender sonda stýdentsińder me?!

– Iá, stýdentpiz gıdroda...

– Neshinshi kýrstasyń? Qaı maman­dyqtasyń?

– Ekinshi.. ınjener bolam, – dedi bul kúmándana báseńsip.

Ishinde «bul kisiniń onda ne sharýasy bar» dep mazalaıdy bir oı. Ana kisi qos janaryn jarqyrata shashyratyp:

– Áı, sen bala týmysyńda turǵan akter­siń ǵoı! Manadan beri saǵan qarap qoıam qaıta-qaıta. Aktersiń – sen! – degeni.

Munyń óne boıyn otty tolqyn uryp ótti...

«Ne deıt?.. Ne dep tur myna kisi?».

Qaýlaǵan qalyń ot jan-júıesin túgelimen sharpydy.

«Bul kisi ne dep tur maǵan. Ishimdegini qaıdan biledi?».

Janarynan ot shashyraǵan adam qasyn­daǵy kisiniń tizesinen bir qolymen qaǵyp jiberdi de:

– Qarashy mynaǵan! Mynadaı akterdi biz qaıdan tabamyz? – dedi taǵy da ústemeletip.

Ekeýi de oryndarynan tura kelgende, boılary da qaraılas, biraq munyń aryqsha kelgen boıynan birshama alasalaý eken.

– Mine, boıynyń ózi de «meni kórdińder me» dep turǵan joq pa?

Ana kisi qýana «aıtyp em ǵoı sizge, osy bala» dep maquldap tur. Myna adamnyń qaıtpas-qaısar minezi de, otty kózderi men iri sóz saptasy da týra óziniń Imanqul atasyna kelip turǵanyna tańdanýda bul...

– Kim seniń atyń?.. – dedi álgi adam apyr-japyr leppenen.

– Tuńǵyshbaı! – dedi endi bul da senimdirek únmen.

– Qoı, júr bastyqtaryńa. Men seni baryp, surap alyp, alyp ketem Almatyǵa! – degeni.

Anadaı jerde osharylyp turǵan eki dosy da osynyń bárin estip-kórip tańqalyp tur.

– Qane, júr, kettik! – dep ózi ilgeri basa berip edi, qasyndaǵy adam:

– Aseke! Mine, bylaı qaraı. Myna jaqqa! – dep ońǵa qaraı nusqap, joldy kórsetti.

Qazaq teatr óneriniń áıgili ardageri, KSRO-ǵa belgili óner qaıratkeri, Qazaq­stan­nyń halyq ártisi, ónertaný profes­sory Asqar Toqpanov sol kúni ınstıtýt rektoryna kirip, barlyq máseleni sheship, Tuńǵyshbaı Qadyruly Jamanqulovty Almatyǵa alyp qaıtty. Ákelgen boıda Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Mem­le­kettik konservatorııanyń akterlik fakýltetiniń birinshi kýrsyna, KSRO halyq ártisi Hadısha Bókeevanyń jınaqtalyp turǵan tobyna ákelip qosty.

Tuńǵyshbaı – qalamger

Naǵyz ónerdi... búkil ǵalamnyń qaq ortasyndaǵy jer men kóktiń jaratylysyn ábden tereń túsinip, adamzat ǵumyryndaǵy ótken-ketkenniń barlyǵyn tarazylap, ózi jaryq dúnıeniń syryn uǵa júrip, barynsha týra jolmen ádiletti ómir keshýge bel baılaǵan janǵa jaratýshy ıemizdiń О́zi qasıet syılaıdy eken ǵoı. Taǵy da Tuqańnyń adamdyq, azamattyq rýhyna boılap bir kóreıikshi. О́zim kýási bolǵan bir ýaqıǵa...

О́zderi ekinshi kýrsta oqyp júrgen kezderi ǵoı deımin, áıteýir bir kúni akterlik mamandyqqa Tuńǵyshbaımen birge túsip, birge oqyp, bite qaınasyp júrgen inim Asqarbek Seıilhanov birde:

– Bizde Tuńǵyshbaı degen kýrstas jigit bar. О́leń jazady. Myqty óleńderi! Sony óziń jumys istep júrgen «Lenınshil jasqa» (qazirgi «Jas Alash» qoı) shyǵartyp beresiń be? – degeni.

– Meıli. Ákel. Sóılesip kóreıin, – dedim.

Úsh-tórt kúnnen keıin Asqarbek maǵan eńseli, uzyn boıly, biraq aryqshalaý kelgen, kózi ottaı janǵan, shashy buıralaý bir naýsha jigitti ertip keldi.

«Tuńǵyshbaı» dedi maǵan qolyn usy­nyp. Men ony birinshi ret kórip turmyn. Qolyn­da qalyńdaý dápteri bar eken. Ashyp qara­dyq. Ishi tola – qolmen jazylǵan óleńder!

– Kópten jazasyń ba óleńdi? – dep surap edim:­

– Biraz boldy jazyp júrgenime, – dedi senimdi únmen.

– Onda men ádebıet bólimine bereıin. Shyǵatyn shyǵar, – dep men de senimdilikpen dápterdi qolyma aldym.

Sóıtip, Tuńǵyshbaıdyń óleń dápterin ákelip, ádebıet bóliminiń meńgerýshisi Oralhan Bókeev pen qyzmetkeri Saǵat Áshim­baev­tyń qolyna bilgenimshe ótinishimdi aıtyp, tapsyrdym. «Taǵy bir jas aqyn kelip qosylatyn boldy» dep júrmin ǵoı ózimshe...

Biraq sodan keıin men de olardan suramappyn. Asqarbek pen Tuńǵyshbaı da qaıta qaıyrylyp kelip: «О́leńderim shyǵatyn boldy ma? Nege shyqpaı jatyr?!» demepti maǵan.

Keńes ókimetiniń kezindegi sol qo­ńyr dápter áli kóz aldymda turady. «Tuńǵysh­baı­dyń óleńderin jarııalaýdyń sáti nege túspedi eken? Álde abaısyzda jigitter joǵal­typ aldy ma?» dep oılaımyn men keıde. Eki jaq bolyp bizdiń izdemeýimizden be, Tuńǵyshbaı men Asqarbek ekeýiniń qaıta aınalyp kelip suramaýynan ba?

Oılap qarasam... Tuńǵyshbaıdyń jyrlary gazet betine sol kezde «jarq» etip shyǵa kelgende, sóz joq, jas talant retinde birden kókke órlep, «mine, menmin» dep júrgen talaı-talaı apaıtós aqyndarmen taǵdyrlas bolyp, ónerdiń bul salasynda da jarqyrap-jaınap shyǵar ma edi, kim bilgen... О́ıtkeni onyń túpki jaratylysynyń ar jaǵynda tulpardaı asa kórkem talantty aýyzdyqtap minip alǵan asaý minez turǵan. Bul – Tuqańnyń qasıeti!

Allanyń jaratylysy óz degenine jetkizbeı qoımaıdy eken: dombyra tartyp, án shyǵara bastaǵan – sóıtip, jan-jaqty sýretkerlikke jýyqtap qalǵan akter Tuńǵyshbaı Jamanqulov, aqyry, qalamyn tastamaı jazýdan tanbaǵan qal­­py, birneshe kitaptardyń («Naz», 2001;­­ «Sóz», 2006; Eki tomdyq: «Sher», 2010; «Muń», qazir aıaqtalý ústinde), sııaqty esse- hıkaıattardyń avtory bolyp ta tanyldy.

Biraq únemi ilim izdep, bilim qýyp – jaratylysyndaǵy san qyrly talantyn jan-jaqty ashýǵa mursa berse-daǵy, túp-tuqııanynan kele jatqan taǵdyr aǵyny ony birjolata akterlik ónerdiń altyn saraıyna Talantty tulǵa qalpynda somdap alyp ketti. Bul – joǵarydan jetken buıryq!

Ol – teatr akteri

Taǵdyrynyń aǵynymen kelgen Tuńǵysh­baı­ Jamanqulov osylaı akter bolyp teatr sahna­syna bet aldy.

Naǵyz arpalys endi bastaldy...

Nár men nápsi, sóz ben oı, qııastyq pen qyzǵanysh, órt pen dert, ar men adam, obraz ben zaman!

Akter Tuńǵyshbaı óziniń qyp-qyzyl maıdanǵa kirgenin anyq bildi... Qaıtar jol joq biraq! Tuqań da ońaıdan-ońaı alǵan betinen qaıtar emes. О́ıtkeni túp-tuqııanynan kelip qýatty bir qatań kúsh tirep tur. Jolbuzarlyq pen ádiletsizdikti kórse, baıqasa boldy – álgi tulan-tutqan tarpań, qyzdyrma qataǵan serpin tereńnen dúrk kóterilip, aıbat shegip tura qalady. Bul sony qup alyp, iske asyrýǵa kirisedi.

Halyqtyq tulǵa bolyp úlgergen akter týraly buǵan deıingi jazylǵan jarııa­la­­nymdardyń kópten-kóbisi eýropalyq standartpen HH ǵasyrda qazaq halqynyń sanasyna da ábden quqaıy bolyp sińip qalǵan – óner men akter ataýlynyń syrtqy pishini men minez-qulqyn, shyǵarma men rejıssýrasynyń erekshelikterin, t.b. syrttaı sıpattaıdy da qoıa salady. Obrazǵa kirip, ónerlik beıneni taǵdyrymen keıiptep kópshiliktiń ómirine de únsiz enip ketetin akterdiń jan álemindegi arpalysty olardyń bilgisi de kelmeıdi.

Sondyqtan da ózgelerdeı emes, biz qıyn da bolsa ózgeshe joldy izdep, osy eńbegimizge akterdiń rýhanı sarqylmas bolmysyndaǵy ózin ózgelerden aıryqsha odaǵaılandyryp turatyn bıik marhaba qasıetteri onyń óz bitimin damyta otyryp, óz qatarynan ozdyrtyp, búgingi zamanaýı damýda qalaı bolsa-daǵy óz turǵylastarynan da asa joǵary, tuǵyrly Tulǵa bolýǵa ákelip jetkizgen, onyń sarqylmas nurly arnalaryn ashyp kórsetetin jan dúnıesindegi taza qaınar-bulaqtardy múmkindiginshe sózben beıne­leýge umtyldyq.

Sahnada qarapaıym akter bolyp qalyp­­tasýǵa jetý jolynyń ózine-aq jyldar ketti... Sol jyldar jyljı-jyljı Tuńǵysh­baı Jamanqulovty talaı márte «quzdan qulat­ty», esin jıǵyzdy, eseıtti, er jetkizdi! Nebir qıyndyqtar basqa túsken kezde túp dúnıe­sinen kelip kıligetin, áldeqaıda atyryla shyǵyp, ózin qoltyǵynan shap­ bere us­tap, shamdaǵaı qımylmen tezdete demep, je­­teleı alyp shyǵatyn bir márt minez mu­ny birden-birge bıiktete, kótere ber­gen. So­dan keıin-aq bunyń qazaq sahna óne­ri­niń qara­sha­ńyraǵy – Muhtar Áýezov atyn­daǵy Qazaq drama teatryndaǵy («Ákem teat­ryn­daǵy») joly josyla, ashyla bere-tuǵyn boldy.

Kezindegi Reseı men keńes ókimetiniń ıdeo­logııasy tunshyqtyra býyp turǵan keze­­ń­n­iń ózinde batyseýropalyq jáne orys­tyq ıdeıalardy kórermenniń kókeıine túp­qazyǵymen birjolata qaǵyp qoıý úshin qoıylyp jatqan spektaklderde de ol óziniń osy márt jolynan aınyǵan emes. Eń bas­tysy, akter Jamanqulov «óz keıipkeriniń arǵy tegine deıin qazbalap, ádebı nusqasyna tereń úńilip, túsinip alýdy, sonan keıin baryp sahnalyq nemese ekrandyq mazmunyna sana­ly túrde oıysýdy...» múddesine qatań beki­tip alatyn azapker ónerpazǵa aınaldy. Áre­ket arqyly «sózdiń mán-maǵynasyn tereń­detý, sóz arqyly oıdy oınatyp, tiriltý sekil­di sahna óneriniń basty quraldaryn aı­ryq­­sha meńgerýge» ol baryn salǵan bolatyn.

Sóıtip, ol úlken sahnada óziniń tuńǵysh oınaǵan róli Beısenbaıdan (Q.Muqashev «Dala dastany») bastap, keıingi jyldardaǵy sahnalyq altyn tuǵyrly tarıh bolyp myna zaman kórermenderiniń esinde qalǵan Jánibek han (Q.Ysqaq, Shahımarden «Qazaqtar») men Abylaı han (Á.Kekilbaev «Abylaı han»), Abylaı (M.Baıserkenov «Abylaı hannyń aqyrǵy kúnderi») men Mahambet (N.Ábýtálıev «О́ttiń, dúnıe») beıneleriniń óz halqynyń taǵdyry úshin taýqymet keshken perzentteriniń zamanynda zar ılep, búgingi urpaqtarǵa ónege kórsetip, ósıetin jetkizýdi qasterlep ótken amanatyn – óz tulǵasyna quıyp alǵan akter Tuńǵyshbaı Jamanqulov turdy sahnada. Mundaı ǵasyrlar shyńyraýynan shyqqan uqsas tarıhı taǵdyrlar sheshimin ómirde ekiniń birine buıyrta bermes Alla Taǵala!

Eýropa klassıkteri men orys-keńes qalam­gerleriniń jazǵan rólderin sahna­la­ǵandaryn bylaı qoıǵanda, ulttyq rýhymyzdy kommýnıstik ámirshil basqynshylyq nusqaýlar bılep turǵan kezeńde de qazaq halqynyń altyn arnasyna tolassyz kelip qosylyp jatqan spektaklderdegi Tuńǵyshbaı oınaǵan rolder arqyly: «Aıman-Sholpandaǵy» (M.Áýezov) Kótibar, «Qaragózdegi» (M.Áýezov) Syrym seri, «Qarash-qarash oqıǵasyndaǵy» (M.Áýezov, Q.Ysqaq) Baqtyǵul, «Aqan Seri-Aqtoq­ty­daǵy» (Ǵ.Músirepov) Jalmuqan, «Úkili Yby­raıdaǵy» (Sh.Husaıynov) Aqan Seri, «Jan alqymdaǵy» (A.Jaǵanova) Murat, «Joǵalǵan dostaǵy» (T.Ahtanov) Myr­­zahmet, «Kishkentaı aýyldaǵy» (D.Isa­be­kov) Demesin, t.b. ol ákelip qosqan ondaǵan beıneler Muhtar Áýezovteı dana­nyń esimin tý etip kótergen teatrdyń tarıhı qorynda saqtaýly tur.

Ol – bilikti basshy

О́tken ǵasyrdaǵy sekseninshi jyldardyń sońyna qaraı nebir qantógister arqyly zulymdyq jáne zorlyqpenen adamzat tarıhy sahnasyna shyqqan KSRO degen memlekettiń tuǵyry shaıqatylyp, qyrtystary setineı bastady. 1986 jylǵy 16-17 jeltoqsanda Almatydaǵy qazaq jastary dúrk kóterilip, jetpis jyldan astam ýaqyt halqymyzdy qaljyrata qorlap kele jatqan Máskeýdegi kommýnıstik partııanyń sheshimine qarsy shyqty. Mundaı oqys oqıǵany óz kózimen kórip qalý úshin jasy áli qyryqqa tolmaǵan Tuńǵyshbaı da teatrdy qoıa turyp, alańda júrdi, qany tógildi. Saqshylardyń qolyna da tústi. Jaýapqa da tartyldy.

Osylaı tarıhtyń shań-topalańyna aınalǵan KSRO qoǵamy ózin qutqarýǵa áreketi qalmastan, bet-betine ydyraı bastady. Árbir elge óz Táýelsizdigi tý kóterip jetti. Sońǵy úsh ǵasyrda (XVIII, XIX, XX ǵ.) Reseı ımperııasy Qazaq eline otarshyldyqpen basa-kóktep kirgeli beri máńgúrttikpen kún keship kele jatqan halqymyzǵa rýhanııatymyzdyń bitelip qalǵan túpki kózderin ashyp, el-jurtymyzdyń sanasyna Táýelsizdiktiń jigerimen jańa kúsh-qýat quıý kerek edi.

Jalpy, óner ataýly, sonyń ishinde teatr óne­ri de toqyraýǵa kelip tireldi. Teatrdyń shy­ǵar­mashylyq-taqyryptyq aýqymy da, qar­jylyq júıesi de, óner shańyraǵynyń sha­rýa­shylyq ýyq-keregeleri de turalap, qań­sı bastady. Táýelsizdikke jańadan qol jet­­kizgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sol kezdegi (1993) Mádenıet mınıstri bo­lyp otyrǵan kompozıtor Erkeǵalı Rah­ma­­dıev qazaq halqyna jáne kópte­gen elge áı­­gili tulǵa bolyp qalyptasyp qalǵan ak­ter Tuńǵyshbaı Jamanqulovty ábden tu­ralap qalǵan M.Áýezov teatrynyń bas­­shysy etip taǵaıyndady. Bul der kezinde dál­me-dál qabyldanǵan batyl sheshim boldy.

Asa talantty tulǵaǵa bul sheshim ońaı­ǵa­ túsken joq, árıne. Ol ózine bitken qaıt­pas minezimen qoǵamdaǵy asa kúrdeli izde­nis­terge kúrt betburystar jasap, qolma-qol uıymdastyrýlarǵa, tizerlep qalǵan teatr­dyń eńsesin kóterip qaıtadan halqyna tany­mal etýge, teatrdyń shańyraǵyn Táýelsiz Qazaq halqynyń rýhanı, mádenı, tarıhı qazynalaryn qalyń jurtqa pash etetin repertýarlarǵa zeńbirek atqyza toltyrtyp, «jańa renessans» dáýirin qalyptastyrýǵa bilegin sybana kiristi.

О́ıtkeni sol jyldary óner ujymdaryn ortalyqtan qarjylandyrý múlde toqta­ty­lyp, gastroldik saparlardyń da sap tıylǵan kezi bolatyn. Sonda M.Áýezov teatry­ úkimetten bir tıyn da qarajat suramaı, jyl saıyn oblys ortalyqtaryna baryp óner kórsetti, ár maýsymda tolyqqandy spektaklder qoıyldy. Aılyqtaryn basqalardaı alty aı zaryǵyp kútpeı, ýaqtysynda dálme-dál alyp turdy. Osy maqsatta shyǵarmashylyq ujym qatań tártipke jumyldyrylyp, moraldyq quldyraýdan aman qaldy.

...Teatr repertýary buryn-sońdy bol­ma­ǵan baılyqqa keneldi. Buryn izdenbegen, aty múlde atalmaǵan jáne eshkim kútpegen taqy­ryptarda ondaǵan jańa spektaklder sahnaǵa shyqty. ...Teatrdyń janynan drama­týrgter mektebi ashyldy. ...Jańa avtorlar shaqyryldy. ...Tapsyryspen pesa­lar jazyla bastady. Olarǵa qalamaqy tóleıtin demeýshiler de keletin boldy. ...Ár jyldyń kókteminde «Teatr kóktemi» festı­vali ótkiziletin boldy. Kórermenderdi kóbeıtý maqsatymen el-jurtpen úzbeı jumys isteıtin arnaıy agenttik quryldy. ...Qaraýsyz kúıde turyp, ábden tozǵan ǵıma­rat­ty jaqsylap turyp jóndep shyǵýǵa da qar­jy tabyldy. ...Turmys-tirshiligi múlde tómen­dep, Almatynyń ár buryshynda bir kúıki ómir keship júrgen qyryqtan astam ónerpaz otbasy jeke páterlerge ıe boldy. ...Teatrdyń nesheme jyldardan beri qor­da­lanyp qalǵan búkil áleýmettik máseleleri teatr basshysynyń jalpy halyq pen úkimet basshylarynyń aldyndaǵy jeke bedeliniń arqasynda birinen keıin biri dál osylaı – jibek jipteı sýyryla sheshilip jatty.

Sóıtip, 1993-2001 jyldar kezeńinde asa talantty akter Tuńǵyshbaı Jamanqulov basshylyq tizgindi ózi qolǵa alǵan aýqymda Qazaqtyń bas teatry basyna túsken – keńestik júıe túgelimen kúırep, halyq Táýelsizdikke qol sozǵan qıyn mezgilden amandyqpen es jıyp, burynǵy zamanda tula boıyn ábden meńdep ketken syrqatynan arylyp shyqty. Bul-daǵy Jaratqannyń oǵan syılaǵan adal ári asqaq rýhynan ǵoı.

Ol – kıno sańlaǵy

Tuńǵyshbaı ál-Tarazıdi esime alǵan saıyn «shirkin, jas shaǵynda ol nege Amerıkadaǵy Gollıvýdqa tym bolmasa bir márte baryp-kórinip ketpedi eken?» dep armandaımyn. Sonda ol, sóz joq, jer-jahandaǵy alty qurylyqtyń akteri bolyp shyǵar edi!.. Bálkim, sonda Tuńǵyshbaı keńestik júıeniń «qamaýynda» júrse de, qalyń akterler qaýymynyń ishinen ony izdep júrip taýyp alyp, áldeneshe kınofılmder lentasynan oryn bergen «Qazaqfılm», «Mosfılm», t.b. «fılmderdiń» barlyǵyn da qaq jaryp ótip, álem kórermenderimen aıqara qaýyshar edi.

Sonyń ózinde kınoakter Jamanqulov alǵash túsken «Oral ot qushaǵynda» fılminen (rej. M.Begalın) bas­tap, «Otyrardyń kúıreýindegi» (rej. A.Ámir­qulov) Qaıyrhan, «Qan men terdegi» (rej. Á.Mámbetov pen Iý.Mastıýgın) Táńirbergen, «Abaıdaǵy» (rej. A.Ámirqulov) Qunanbaı, «Sardardaǵy» (rej. B.Qalymbetov) Shonaı qolbasshy, «Jaýshydaǵy» (rej. Á.Mámbetov, Soı Gýkın) Ábilqaıyr han, «Kóshpendilerdegi» (rej. Ivan Passer, T.Temenov, S.Bodrov) taǵy da Ábilqaıyr han, t.b. fılmderdiń barlyǵynda da akterdiń tulǵasy birden-birge asqaqtap, eńseli bıikke kóterilip ketti. Jáne de qaı fılmge tússe de, qaıda barsa-daǵy rejısserler onyń aldyna basty rólderdi qoıady, iri oqıǵalarǵa qaraı oıysady. Jáne de kil bir batyrlar, bıler, handar, kósemder men sheshender... (kóz tımesin) Mine, Qudaıdyń bergen talanty!

Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń sahna álemine samǵaý sapary da, aldynan ot qaryp tursa da, qaq jaryp ótpeı qoımaıtyn únsiz qaharmandyǵy da, sanasynda teńizdeı tebirenip jatatyn oılarynyń lebizin ǵana bildirip shyǵaratyn jumbaq psıhologııasy da, tipti óz teatrynan ózi quqaı kórip syrt­qary qala jazdaǵan tustary da, sondaı-aq aqy­rynda kıno ónerine bet alǵan kezde bir­den zamany men tarıhyn boıyna tutas sińir­gen tulǵa bolyp quıylǵan adamdyq músi­ni­men de ol ózi óte súısine jaqsy kóretin kesek talant – Qazaqstannyń halyq ártisi Nur­muhan Jantórınmen, keı jaǵdaıda, taǵ­dyr­las bolyp shyǵady eken. Bul da – aqı­qat!

Ol – rejısser

Jaratylysynan talanty san quby­ly­synan saýlaı tógilip turǵan ónerpaz akter túbi rejısserlik tuǵyrǵa qonbaı qoımaıdy. Ol jańadan akterlik jolǵa túsken keziniń ózinde spektakldegi ym men únge, árbir sózge, qımyl men kózqarasqa – sóz kómeıden sýyryla tógilip jatsa-daǵy – kókeıdegi tolqyn atqan muhıttaı qalyń oıy ishki dúnıesin jańǵyrta tazalap, tula boıynda tunyq teńizdeı bolyp tunyp turatyn. Rejısserdiń oǵan aıtyp, nusqap jatqan ıkemine kóp jaǵdaıda kelise bermeıtin. Biraq amal ne, spektakldiń ıirimine oratylyp kete baratyn. Sóıtip, akterliginen rejısserligi oıanǵan.

Tolassyz tereń tanym men bilimge negizdep, qoıylymdy óte bıik kásibı deńgeıge baǵyttamasa, rejısser óz múddesine jete almas. Tuńǵyshbaı ál-Tarazı shákirtteriniń dıplomdyq spektaklderin daıarlata júrip, Karlo Gossıdiń «Týrandot hanshaıymy» (1994 ) men Myrza Ǵaparovtyń «Tuzdy shól» (1995) tragıkomedııasyn qoıý arqyly óz rejısserliginiń arnasyn ashty. Sonan soń-aq Jamanqulovtyń rejısserlik kerýeni júrip kep berdi. Ásirese ol qoıylymdaryn «ákemteatryna» altyn táj etip kıgizgen qazaq halqynyń kóneǵasyrlyq túpki tamyryn qozǵaıtyn tarıhı spektakl-dastandar – «Tomırıs» (2000 jyl, Shahımarden) pen «Qazaqtar» (2006 jyl, Q.Ysqaq pen Shahımarden) ulttyq qorymyzǵa altyn qazyna bolyp qosyldy.

Ál-Tarazıdiń munan ózge spektaklderi men kınorejıssýra salasynda da qosqan úlesteri jetkilikti.

Ol – azamat, ustaz, tulǵa!

Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń sońynda júzdegen shákirti tur. Olardyń óner jolyndaǵy aldyńǵy tolqyny kórnekti tulǵalar bolyp ósip jetti de. Onyń ózin jaqynnan kórmese de, «...shirkin, men de sol kisi sekildi halyqqa tanymal adam bolsam eken» dep armandaıtyn ul-qyzdar qazir qazaq elinde qanshama? Qudaıǵa shúkir!

Biz jaryq dúnıege adam bop kelip, azamat bolyp qalyptasqan áıgili teatr akteri, kórnekti kıno-akter, aıqyn syıpatty rejısser, belgili qalamger, kópshiliktiń taǵdyryna qol sozǵan basshy, sońynan tárbıeli qalyń urpaq ertken, úlgi bolǵan ustaz, halqynyń taǵdyry tý-talaqaıǵa túsip jatqan kezeńderde aqıqattyń aq týyn kóterip, ádilettilikpen «aqyryp teńdik suraýdan» taısalmaǵan qoǵam qaıratkeri – dara tulǵa – Tuńǵyshbaı ál-Tarazı týraly osylaı tolǵandyq!

Anyǵyn aıtqanda, Tuńǵyshbaı Jaman­qu­lov – bizdiń ǵasyrdaǵy eleýli halyq per­zenti.

Onyń tula boıynda osy qasıetterdiń bar­­ly­ǵy «Tuńǵyshbaı álemi» bolyp órilgen...

Alaman tarıhty Tuńǵyshbaı ál-Tarazı bastaıtyn kezeń týdy.

Áshirbek KО́PISh,

jazýshy,

«О́ner» baspasynyń dırektory, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi