Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Turǵyndardyń qaýipsizdigi mańyzdy
Taıaýda Ulttyq statıstıka bıýrosy elimizde 2 myńnan asa apattyq jaǵdaıdaǵy turǵan úıde 30 myńǵa jýyq adam ómir súrip jatqanynan habardar etti. Atalǵan úılerdiń 30%-y, ıaǵnı 800-i ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysyna deıin salynǵan.
Bul rette elimizdiń ózge óńirlerine qaraǵanda seısmıkalyq qaýpi joǵary aımaq Almaty ekenin eskersek, biraz ýaqyt buryn «Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵylymı-zertteý men jobalaý ınstıtýty» aksıonerlik qoǵamynyń mamandary Almatydaǵy 11 myń ǵımaratqa tekseris júrgizip, olardyń 35 paıyzy jer silkinisi kezinde tótep berýge qaýqarsyz ekenin anyqtaǵan. Sáýletshi mamandardyń aıtýynsha, úılerdi jerasty dúmpýinen qorǵaný úshin ǵımarattarǵa saraptama júrgizilýge tıis. Alaıda qaladaǵy ár ǵımaratqa taldaý jumystary qymbatqa túsedi. Eger memleket tarapynan úılerdiń jaı-kúıin der kezinde anyqtap, saraptama jasamasa, saldary ońaıǵa soqpaıdy.
Almaty keńes zamanynda monolıt úıler salynǵan alǵashqy qala bolǵan. Bundaı úıler birinshi ret Samal shaǵyn aýdanynda turǵyzylǵan eken. Mamandar bul úıler berik ári júz jylǵa deıin syr bermeıtinine senim bildiredi. Degenmen halqy kóp shoǵyrlanǵan iri megapolıste irgetasy setinep turǵan úıde turmys keship otyrǵan jandar jeterlik.
Sonymen megapolıstiń bes jyl ishinde mıllıardtaǵan teńgege eski páterlerdi qaıta quryp, júzdegen tozyǵy jetken úıdiń buzylýyn qamtamasyz etý maqsatynda 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qoryn jańartý baǵdarlamasy iske qosyldy. Almaty qalasynyń Áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy seısmologııalyq jaǵdaıdy eskere otyryp, 708 eski úı buzylatynyn, sóıtip, 683 turǵyn úıdiń qurylysy júrgiziletinin habarlady.
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Almaty qalasynyń ákiminiń 2022 jyly 15 jeltoqsandaǵy №4/705 qaýlysyna sáıkes, «Almaty qalasyn damytýdyń 2025 jylǵa deıingi baǵdarlamasyn jáne 2030 jylǵa deıingi ortamerzimdi perspektıvalar» negizinde 9 Jol kartasy jasalyp bekitkeni bar. Megapolıs basshysy Erbolat Dosaev: «Jergilikti bıýdjet esebinen apatty jaǵdaıdaǵy úılerdi buzýdyń jańa baǵdarlamasy ázirlendi. Birinshi kezekte adamdar turý múmkin emes úılerdi qarastyryp jatyrmyz. Oǵan barynsha qarajat bóliný de kózdelip otyr. Tozyǵy jetken úılerdiń turǵyndaryn qonystandyrý máselesin óz moınyna alý úshin merdiger kompanııamen kelisimder bar. Iаǵnı kompanııalarǵa qurylys júrgizýge ruqsat beriledi, al olar bizge turǵyndardy qonystandyrýǵa qolushyn beredi», degen edi.
Búginde ońtústik astanada 1 300 eski kópqabatty úı esepke alynǵan. Osy jyly jartysyna jýyǵyn jóndeýden ótkizý jaǵy qarastyrylyp otyr. Tozyǵy jetken kópqabatty úıdiń turǵyndary kommýnaldyq ınfraqurylym júıesiniń isten shyqqanyn, elektr symdary jıi úzilip, gaz qubyry apatty jaǵdaıda ekenin aıtady. Bul rette qala ákimdiginiń mamandary baspananyń biraz ýaqyt jóndeý kórmegenin ári páterlerdiń ózindik josparyn árkim qalaýynsha ózgertkendikten jóndeý jumysyna shamamen 100 mln teńgege jýyq qarajat qajettigin eskertti.
Renovasııa baǵdarlamasy bastalǵannan beri Almatyda 400-ge tarta otbasy jańa úıge qonystanǵan. Renovasııanyń basty maqsaty osyndaı tozyǵy jetken turǵyn úıler máselesin sheshýge tıis bolsa, Almaty qalasynyń 2023-2030 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úıdi renovasııalaý baǵdarlamasynyń jańartylǵan jobasynda 2030 jylǵa deıin 948 úıdiń buzylýy josparǵa engizilgen.
Tek Almaty ǵana emes ár óńirdegi tozyǵy jetken úıler men ınfraqurylymdardy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan Úkimettiń qabyldaǵan baǵdarlamasy aıasynda atqarylyp jatqan aýqymdy isterdi odan ári jetildirý úshin bıyl naýryz aıynda Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi elimizde apatty jaǵdaıda turǵan eski úılerdiń kópshiligi úsh óńirde, atap aıtqanda, Almatyda – 1,4 myń, Qaraǵandy oblysynda – 552 jáne Batys Qazaqstan oblysynda 409 apatty úı tirkelgenin málimdedi. Mınıstrlik 2022-2025 jyldar aralyǵynda 251 úıdiń birtindep, ıaǵnı 2022 jyly – 25 úı, 2023 jyly – 50 úı, 2024 jyly – 75 úı jáne 2025 jyly 101 úıdiń buzylatyndyǵyn josparlap otyr.
Bul rette elimizde turǵyn úı ınspeksııasy men «Turǵyn úılerge kommýnaldyq qyzmet kórsetý» JShS jəne PIK mamandary birlesip, júıeli jumys atqaryp keledi. Tozyǵy jetken eski úılerdi súrýdiń qajettiligin túsindirý úshin turǵyndarmen kezdesýler uıymdastyrylyp jatyr. Eń bastysy, turǵyndardyń talap-tilekteri eskerilýi kerek. Eski úıler súrilgennen keıin ornyna jańa úılerdiń qurylysy bastalady. Al kelisim boıynsha adamdar ýaqytsha baspanamen qamtylyp, úıleri bitken soń qaıta qonystanýǵa nemese teń páter qarastyrylýǵa barynsha jaǵdaı jasalýy kerek.
Káriz qubyrlarynyń 80%-y eskirgen
Búginde elimizdegi turǵyn úılerdiń tazartý qondyrǵylarynyń birazy ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda paıdalanýǵa berilgen. Bul qazirgi kúni halyqtyń ekologııalyq jaı-kúıine áser etip jatqany bar. Káriz jelileriniń eń joǵary tozýy Qaraǵandy (68%), Almaty (67%), Shyǵys Qazaqstan (72%), Pavlodar (74%) men Ulytaý (75%) oblystarynda baıqalyp otyr. Máselen, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kúrshim aýylyndaǵy tazartý qurylysynyń jumys istemegenine 10 jyldan asqan kórinedi. Aýdan ortalyǵynyń shaıyndy sýy tikeleı Kúrshim ózenine, ári qaraı erekshe memlekettik mańyzy bar transshekaralyq Ertis ózenine quıylady. Al Tarazda káriz tazartý qondyrǵysy múldem salynbaǵan.
Mamandar ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne juqpaly aýrýlardyń týyndaýyna jol bermeý úshin mundaı káriz tazartý nysandaryn jaǵdaıy óte aýyr ınfraqurylym tizbesine engizý qajet. Tazartý qurylystaryn salý jáne jańǵyrtý máselelerin sheshýde joǵary tehnologııalyq zamanaýı jabdyqty paıdalanýdyń jáne biryńǵaı júıeli tásilder ázirleýdiń mańyzy aıryqsha.
2019-2022 jyldary sýmen jabdyqtaý jáne sý burý júıeleriniń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııalar kólemi 303,7 mlrd teńgeden 484,2 mlrd teńgege deıin jetken. Osy jyldar ishinde 17,9 myń km sýmen jabdyqtaý men sý burý jelileri salynyp, jabdyqtaýdan qaıta ótken.
Qalaı degenmen de búgingi tańda kommýnaldyq ınfraqurylym júıesinde sarqyndy sýlardyń sapaly tazartylýyn qamtamasyz etetin jeliler tozyp, káriz-tazartý qurylystarynyń jaı-kúıi basty máselege aınalyp otyr. Respýblıka boıynsha barlyǵy 89 qalanyń ishindegi 68 qalada jańa káriz-tazartý qurylystaryn salý, jańǵyrtý jáne qaıta jabdyqtaýdy qajet etedi.
Apatty jaǵdaıdaǵy nysandar
Keıingi kezderi elektr energııasyn óndirýshi nysandardaǵy qurylǵylardyń isten shyǵý sany 22%-ǵa artqan. Al óndirýshi qýattardyń tozýy shamamen 60%-dy quraıdy. Osynyń saldarynan ótken jyly tutas bir qala jylýsyz qalǵan edi. Jylý elektr ortalyqtarynyń salynǵanyna 60 jyldan asady. Bundaǵy jabdyqtardyń tozýy 66%-dy qurap otyr. Energetıka mınıstrligi tozyǵy jetip, apatty jaǵdaıda turǵan nysandardy jańǵyrtýǵa qomaqty qarjy kerek ekenin eskertken edi. Alaıda bulardyń kóbi jekemenshikke ótip, basshylary aqsha salýǵa nemquraıdylyq tanytyp otyr.
Jalpy, elektr energetıka salasy bir emes, birneshe ýákiletti organnyń quzyrynda ekenin atap ótken jón. Máselen, Energetıka mınıstrligi stansalardyń jumysyna jaýapty. Al jylý jelileri jergilikti ákimdikterdiń mindetinde bolsa, munymen tikeleı Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi aınalysady. Jylý men energııanyń tarıfin Ulttyq ekonomıka mınıstrligi bekitedi. Al Ekologııa mınıstrligi kómir generasııasyn, ıaǵnı zııandy shyǵaryndylardy azaıtýdy baqylaıdy.
Búginde eldegi elektr energııasy óndirisin ártúrli menshik nysanyndaǵy 204 elektr stansasy iske asyryp jatyr. Byltyr 113 mlrd kVt/saǵ elektr energııasy óndirilip, onyń ishinde turǵyn úı sektorynda 14,8 mlrd kVt/saǵ paıdalanylǵan.
Sonymen qatar jaqynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov elimizde jylý jelileriniń 80-85%-y tozǵanyn, ásirese káriz qubyrlarynyń jaǵdaıy múshkil ekenin, al atalǵan máseleni sheshý úshin tarıfti kóterý kerek eken aıtqan edi.
«Bıyl elektr energııasynyń tarıfin shilde aıynan bastap kóterý josparlandy. Jylýdyń jańa tarıfi osy jylý berý maýsymynan bastalady. Jumystar bastalyp ta ketti. Tarıf mólsheri ár óńirde ártúrli, jylý júıesiniń tozý deńgeıine baılanysty. Keıbir óńirlerde 10%-dan 30%-ǵa deıin kóterilýi múmkin. Tarıf halyqqa áserin tıgizbeý kerek. Áli de eń qymbat ónim qaı aımaqta bolatyny belgisiz, bul máseleni biz talqylaımyz. Halyqty tyǵyryqqa tiremeý úshin qymbattaǵan tarıftiń basym bóligin bıýdjettik mekemeler tóleıdi», deıdi mınıstr.
Sarapshylar Úkimet mundaı qadamǵa amalsyzdan baryp otyrǵanyn, sebebi qazir tarıf baǵasy kóterilmese, eldegi tozǵan qubyrlar jelisi tehnogendik apatqa ákeletinin alǵa tartady.
Elimizde barlyǵy 128 myń shaqyrymǵa jýyq jylý, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jelileri bar. Respýblıka boıynsha sol jelilerdiń 51%-y tozǵan. Atap aıtqanda, Pavlodar oblysynda – 68%, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 64%, Qaraǵandy men Ulytaý oblystarynda 62% qubyr jelileri isten shyǵýǵa shaq tur. Bıyl 126 shaqyrym jylý jelilerin jańǵyrtýǵa 86 mlrd 300 mln teńge bólingen kórinedi.
ALMATY
