– Selım myrza, áńgimemizdi Polsha-Lıtva tatarlarynyń shyǵý tórkininen bastasaq. Olar Shyǵys Eýropa jerine qaı kezde qonys aýdarǵan?
– Bizdiń ata-babamyz Uly Lıtva knıazdigi aýmaǵyna XIV ǵasyrda kóship kele bastapty. Tatarlar týraly alǵashqy tarıhı derek sol ǵasyrdyń birinshi jartysyna jatady. Bastapqy turaqtaǵan orny – knıazdiktiń soltústigi, qazirgi Vılnıýs qalasynyń mańaıy. Bizge Eýropada «tatarlar» degen jalpy ataý bergenimen, kezinde ata-babalarymyz Eýrazııa dalasynan qonys aýdarǵan túrli taıpalardan quralǵan edi. Tarıhı derekter olardyń ishinde úısin, qypshaq, qońyrat, jalaıyr, arǵyn jáne naıman rýlary bolǵanyn rastaıdy. Qarap otyrsańyz, bul rýlar qazaq halqynda da bar. Biraq qazirgi Polsha men Lıtva aýmaqtaryna qaı taıpanyń eń alǵash kelgenin naqty aıtý qıyn. Ǵasyrlar boıy qonys aýdarýshylar arasynda Ortalyq Azııa, Qyrym, Sibir, basqa da ólkelerden shyqqan túrki jurtynyń ókilderi bolǵan. О́kinishke qaraı, uzaq ýaqyt ózge ultpen aralasyp, jat jurtta ómir súrgennen keıin qazirgi kúni tatarlar óz shejirelerin, ıaǵnı rýlaryn umytqan.
Ata-babamyz jaýynger halyq bolǵany belgili. Lıtva knıazdigi men Rech Pospolıtanyń bıleýshileri túrki taıpalaryn jaýlardan, sonyń ishinde kresshiler shabýylynan qorǵaný úshin ásker qatarynda ustaǵan. Jylqynyń qulaǵynda oınaıtyn babalarymyz Polsha armııasy quramynda derbes atty ásker jasaǵyn quraǵan edi. Eń sońǵy tatar kavalerııasy eskadrony 1939 jyly fashıstik Germanııa Polshaǵa shabýyl jasaǵanda Varshavany qorǵaý shaıqasyna qatysqan.
– Qazirgi kúni Polshada qansha tatar bar?
– Polshanyń ózinde shamamen 2,5 myńdaı tatar turady. Al jalpy Lıtva men Belarýstegi tatarlardy qosqanda 10-15 myńǵa jetip qalýy múmkin. Biraq munyń bári shamamen alynǵan san. О́ıtkeni Polsha men Lıtvada qujatta adamdardyń ulty kórsetilmeıdi. Sondyqtan tatarlardyń naqty sanyn bilý qıyn.
– Ana tilderińizde sóıleısizder me?
– О́kinishke qaraı, biz ana tilimizdi tolyq umytqan halyqpyz. О́ıtkeni sanymyz tym az. Ýaqyt óte kele ana tilin bilýge degen qajettilik joǵalǵannan keıin, jergilikti halyqpen aralas-quralasyp, solardyń tilin meńgergendikten birtindep óz tilimizdi umyta bastaǵanbyz. Bizdiń bilýimizshe, HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyr basynda tatar tilinde sóıleıtin sońǵy urpaq ókilderi ómir súripti. Odan keıin bári polıak, kóne belorýs tilderine tolyq kóshken. Tipti oǵan deıin de bizdiń ata-babamyz túrki halyqtarynyń naqty qaı dıalektisinde sóılegeni týraly senimdi derek joq.
– Al qandaı da bir jekelegen sózder saqtalǵan ba?
– Ol da saqtalmaǵan. Meniń ájemniń anasy tatar tilinde 50 shaqty sóz bilgen desedi. Al odan keıingi urpaqtary, ıaǵnı biz qazir polıak tilinde sóıleımiz. Degenmen qazirgi kúni Polsha-Lıtva tatarlarynyń tarıhy, tili tereńnen zerttelip jatyr. Osy baǵytta jumys istep júrgen zertteýshiler bar. Buǵan deıin de tarıhı eńbekter kóptep jaryq kórgen. Tanysyp bilemin degen adamǵa derekkóz jetip artylady.
– Dinı senimderińiz ózgermedi me? Qazir qaı dindi ustanasyzdar?
– Biz tilimizden aıyrylsaq ta, dinimizden aınyǵan emespiz. О́ıtkeni Uly Lıtva knıazdiginde, Rech Pospolıtada jáne keıingi Polsha memleketinde jergilikti bılik barlyq halyqpen qatynasta toleranttylyqty ustanyp, olardyń dinine eshqandaı qysym jasamady. Sonyń arqasynda ata-babamyz ıslam dinin saqtap qalǵan. Árıne, Polshada katolık dinine, Lıtva men Belarýste pravoslavıege ótkender ishinara bolǵan. Degenmen qazirgi kúni Polsha-Lıtva tatarlarynyń basym bóligi – musylman.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
HIH ǵasyrdyń sońyna deıin babalarymyz tarıhı atajurtpen, sonyń ishinde Qyrym jáne Qazan handyqtarymen baılanystaryn úzbegen. Patshalyq Reseı kezinde de polshalyq tatarlar atalǵan ólkelerdegi dinı medreselerde bilim aldy. Ol ýaqytta jergilikti dinı jamaǵat Qyrymnyń Sımferopol qalasynda 1918 jylǵa deıin jumys istegen Taýrıd múftııatyna qaraıtyn. Biraq bolshevıkter rejimi ornaǵan soń dinge tyıym salyndy da, eki aradaǵy baılanys úzilip qaldy. Sol kezde Polshada óz aldyna Musylmandar dinı odaǵy qurylyp, ol kúni búginge deıin jumys istep keledi. Bizdiń múftıimiz Tomash Mıshkevıch bir aı buryn Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń otyrysyna arnaıy kelip qatysyp, Qazaqstannyń Bas múftıimen ekijaqty kezdesý ótkizdi.
Buryn eski meshitterimiz de kóp bolatyn. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin shekaranyń ózgerýine baılanysty olardyń kóbi Belarýs pen Lıtvanyń jerinde qalyp qoıdy. Qazirgi kúni Varshavada 2 meshitimiz bar. Eldiń shyǵysynda tatar stılindegi eki kóne meshit jumys istep tur. Al 1990 jyly din ustanýǵa erkindik berilgen soń, Gdansk qalasynda jańa qulshylyq úıi salyndy. Búginde Polshada jalpy sany 5 meshit bar.
– Sizdiń Polsha tatarlary arasynan shyqqan kórnekti aqyn ekenińizdi tanyp-bilip jatyrmyz. Kóptegen jyr jınaǵyńyz jaryq kóripti. Jalpy, tatardan shyqqan basqa qandaı tanymal tulǵalar bar?
– Bizdiń sanymyz az bolsa da, Polsha tarıhynda ózindik izin qaldyrǵan, tek polıak mádenıeti emes, álemdik órkenıetke ólsheýsiz úles qosqan tulǵalarymyz kóp. Máselen, 1905 jyly Nobel syılyǵyn alǵan tuńǵysh polıak, ataqty jazýshy Genrık Senkevıchtiń ata tegi Altyn ordanyń áıgili hany Toqtamystan taraıdy. Ata-babalary HIV ǵasyrdyń aıaǵynda Uly Lıtva knıazdigine qonys aýdarǵan.
Sonymen birge 1928 jyly polıak qyzdary arasynan tuńǵysh ret olımpıada chempıony atanǵan Halına Konopaskaıanyń da boıynda tatardyń qany bar. Odan bólek HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyr basyndaǵy belgili ýkraın memleket qaıratkeri, ekonomıst Mıhaıl Týgan-Baranovskııdiń (tolyq tegi – Týgan-Mırza-Baranovskıı) esimi kópke tanys. Tanymal gollıvýdtyq akterler Charlz Bronson men Glenn Paýell, músinshi-sýretshi Magdalena Abakanovıch, fýtboldan 1988 jylǵy olımpıada chempıony, lıtvalyq fýtbolshy Armınas Narbekovastyń esimderin bilesizder dep oılaımyn. Bulardyń bári – Polsha-Lıtva tatarlarynan shyqqan tanymal tulǵalar.
– Áńgimemizdi sizdiń dıplomatııalyq qyzmetińizge qaraı bursaq. Elimizde alty jyl Polshanyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp eńbek ettińiz. Osy oraıda eki memlekettiń qarym-qatynasy jaıynda bir-eki aýyz pikirińizdi aıtsańyz.
– Qazaqstan men Polsha arasynda negizinen ekonomıkalyq qarym-qatynas jaqsy jolǵa qoıylǵan. Saıası baılanystar da joq emes. Bizdiń prezıdentterimiz buǵan deıin birneshe ret ózara kezdesý ótkizdi. 11 qarasha – Polshanyń táýelsizdik alǵan kúni. Keshe ǵana Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev polshalyq áriptesi Andjeı Dýdaǵa merekemen quttyqtap arnaıy jedelhat joldady. Bul bizdiń memleketterimiz arasyndaǵy baılanys pen ózara syılastyqtyń joǵary deńgeıde ekenin kórsetedi.
Qazirgi kúni álemdegi geosaıası ahýalǵa jáne Polsha men Qazaqstan arasynda Reseı sekildi alyp keńistiktiń jatqanyna qaramastan eki eldiń saýda baılanystary artyp keledi. Qazaqstan – bizdiń Ortalyq Azııadaǵy basty ekonomıkalyq seriktesimiz. Pandemııaǵa deıin ózara saýda-sattyq kólemi 2 mlrd dollardy quraǵan edi. Al byltyr 2,5 mlrd dollarǵa deıin ósti. Men muny asa úlken kórsetkish dep aıta almaımyn. Sondyqtan bizdiń maqsatymyz – bul baǵyttaǵy alys-beristi arttyra berý. О́ıtkeni Polsha tarapynan sizderdiń elderińizge degen qyzyǵýshylyq joǵary. Qazaqstan – bolashaqtyń eli. Áleýetterińiz úlken, ekonomıkalaryńyz qarqyndy damyp keledi. Keleshekte aımaqtaǵy aldyńǵy qatarly oıynshyǵa aınalatyn múmkindikterińiz bar.
– Osy alty jyldyń ishinde bizdiń elimizben jaqsy tanys bolǵan shyǵarsyz. О́zińizge eń unaǵan úsh nárseni ataı alasyz ba?
– Birinshi unaǵan nárse – qazaqtyń qonaqjaılyǵy. Bul jaǵynan basqa halyqtardan qatty erekshelenesizder. Ekinshi unaǵany – qazaq jastarynyń úlkendi syılaý mádenıeti. Bul polıak jastaryna jetispeı turǵan qasıet. Úshinshisi – sizdiń ultqa tán sabyrlylyq der edim. Men Astanada kóshede bir-birimen ursysyp, aıqaılasyp jatqan adamdardy eshqashan kórgen emespin. Qazaq halqy – kishipeıil, sypaıy jurt. Jalpy, sizderdiń elderińizdiń jaqsy qyrlary óte kóp. Az jylda sáýletti shaharǵa aınalǵan Astananyń ózin álemge maqtanyshpen kórsetýge bolady.
– Elshilik qyzmetińizdi aıaqtap, týǵan jerińizge qaıtyp barasyz. Aldaǵy josparyńyz qandaı?
– Eń birinshi josparym – zeınetke shyǵý. Odan keıin ǵylymı jumystarmen aınalysamyn. Kitap jazýdy josparlap otyrmyn. Osynda qyzmet ete júrip HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyr basyndaǵy qazaqtardyń ult-azattyq qozǵalystary, Alashorda úkimeti týraly kóp málimet jınadym. Polshada ol jaıynda kópshilik bile bermeıdi. Men buǵan deıin Qyrym tatarlarynyń HH ǵasyrdaǵy ult-azattyq qozǵalystary týraly kitap jazyp, tuńǵysh ret polıak tilinde jaryqqa shyǵarǵan bolatynmyn. Endi qazaqtyń tarıhyna moıyn buryp, ony da polıak oqyrmandaryna keńinen tanystyrsam degen maqsatym bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
