«Elge bolsa» dep eńbek eteıik

Al 3 qazanda Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaevtyń je­ke qabyldaýynda boldym. El­dik máselelerdi iri, usaq dep ból­meı, árda­ıym sergek qaraıtyn Mem­­leket basshysyna qoǵamdy tol­­ǵandyrǵan máselelerdi jet­­kizýge tyrystym. Qasym-Jomart Kemeluly da el ishindegi máse­leniń bárimen keńinen tanys. Ol kisiniń ártúrli memlekettik ma­­ńy­zy bar jıyn­da aıtyp júr­gen usy­nys-pikirleri men naqty tapsyrmalary osy sózime dálel. Júzege asyp jat­qan oń isterdi ózimiz de kórip, baǵamdap júrmiz.

Maqalada kóterilgen, Prezı­dent­pen aradaǵy áńgimege arqaý bolǵan kemshilikter men qıyn­dyqtar – búgin qalyptasqan, qor­da­lanǵan másele emes. Buryn­nan shıelenisken, ótken kúnde jiber­gen qatelikterimizdiń «jemisi».

Eki maqala jaryq kórgennen keıin Astana qalasynyń ákimi Je­ńis Qasymbek habarlasyp, kóteril­gen máseleler boıynsha at­qary­lyp jatqan, aldaǵy ýaqyt­ta naq­ty iske asatyn sharýa­lar­dyń jaı-jap­sary týraly sóz  qozǵady. Má­sele­lerge nemquraıdy qaramaı, bas­pa­sóz betinde jarııalanǵan maqa­laǵa qatysty jaýap bergenine rıza boldym. Áıt­pese, ózine, ózi bas­qaryp otyr­ǵ­an sa­laǵa qatysty aı­ty­lyp jat­qan syn­ǵa nazar aýda­ryp, baılanys jasaıtyn basshylar kemde-kem.

Eldegi ózekti máselelerdi sóz etkende Astana qalasynan kóp mysal keltirgen edim. Sol máselelerge qatysty naqty faktige qurylǵan resmı jaýap aldym. Endi osy jaýap hattaǵy derekterge jeke-jeke toqtalyp, máselelerdiń sheshilý joldaryna baıyppen qaraǵandy jón kórip otyrmyn.

«Elordada turaqty demogra­fııalyq ósim bar. Halyq sany shamamen 1,4 mln adamǵa jetti. Bul qalanyń ınjenerlik ınfra­qury­lymyna aıtarlyqtaı aýyrt­palyq túsirip otyr. Osy oraıda jylýmen jabdyqtaý boıyn­sha mynandaı shuǵyl shara­lar qabyldap otyrmyz. Qoldanystaǵy jylý kóz­deri­niń qolda bar qýaty kezin­de tapshy­lyq saǵatyna 500 Gkal-dan asqan. Turaqty jylýmen jabdyqtaýdy qamtamasyz etý úshin osy jyly qýaty saǵatyna 440 Gkal bolatyn JEO-3 birinshi kezeginiń qurylysy aıaqtaldy. Tórt sý jylytý qazandyǵy jáne bir bý qazandyǵy salyndy. Jalpy qýa­­ty saǵatyna 700 Gkal bolatyn eki gaz jylý stansasynyń qury­­ly­sy aıaqtaldy. Jylýmen jab­­dyq­taýdyń barlyq jańa obek­­tisi gazben jumys isteı­tin bolady».

Astana qalasynyń jylý jú­ıe­lerin gazǵa kóshirý – kezek kúttir­meıtin másele. Bul eń áýeli bas qalamyzdyń ekologııasynyń jaqsarýyna tikeleı áser etedi. Kómirden shyǵatyn tonna zııandy qaldyqty aıtpaǵanda, qara qoıý tútinniń ózi alyp shahardyń eńsesin basyp, tunshyqtyryp turǵany belgili. Al elimizdiń basqa óńirlerine erkin jetip jatqan gazdy Astanaǵa jetpeıdi deý aqylǵa syımaıdy. Osyndaı ıgi is arqyly biz álemge qaraǵan terezemizdi ystan qorǵap qalamyz. Endi taǵy bir máselege keleıik. «Tirshilik nári – sý» deımiz. Sý máselesinde de ákimdik tarapynan tushymdy jaýap aldym. 

«Qalada sý tapshylyǵy baı­qal­maıdy. Maýsym aıynda Astana sý qoımasynan sý qubyry iske qosyldy, bul táýligine qo­sym­sha 90 myń tekshemetr sý jet­kizýdi qamtamasyz etti. Úshinshi sorǵy-súzgi stansasynyń tolyq qýatynyń qurylysy aıaqtaldy. Bul táýligine 105 myń tekshe metrdi quraıdy. Bul nysan 2026 jylǵa deıin qýat qoryn jasaıdy. Bıylǵy jyldyń qarasha aıynda qýaty táýligine 48 myń m³ bolatyn Nura jerasty sýlary ken ornynan sý qubyryn jobalaý, sondaı-aq «Telman» sorǵy stansasyn táýligine 160 myń m³ deıin keńeıtýdi jobalaý aıaqtalady. Kelesi jyly bul jobalardy júzege asyrý qalany 2028 jylǵa deıin sýmen turaqty qamtamasyz etedi».

Ákimdiktiń sý máselesindegi atqaryp jatqan sharýasy da kóńilge qonymdy kórindi. Eger osynyń barlyǵy naqty iske asatyn bolsa, alańdaýǵa negiz joq. Bul turǵyda qala turǵyndary da «sýdyń da suraýy bar» degen sóz­di tereń túsinse eken. О́ıtkeni tur­ǵy­lyqty jerdiń jaǵdaıyn jaq­sartý – ár adamnyń azamattyq pary­zy. Astanamyzdyń taǵy bir kem­shiligi jańbyr jaýmaı etegi sý bolyp turatyny. Jas qala­myz­dyń nóserli kúnderdegi jaǵdaıy Venesııany elestetetinin barsha jurt biledi. Bul másele de óz sh­e­shi­min taýyp keledi.

«Nóserli káriz júıesi 18 tazartý qurylystarynan jáne 1-jınaqtaýshy toǵannan, aýdany 16,7 myń gektardan astam aýmaq­­tan jerústi aǵyndaryn burýdy qamtamasyz etetin nóser, drenaj jáne naýa-aryq káriz jelisiniń 610,8 km magıs­traldyq kollektorlarynan turady. 2019 jyly 245-ke jýyq problemalyq ýchaske anyqtalǵan, sol boıynsha jumys júrgizilip, 201 ýchaskedegi kemshilik joıyldy jáne olardyń sany qazirgi ýaqytta 30-ǵa deıin tómen­detildi. Sý tasqyny keze­ńin­de sý basýdyń aldyn alý maq­satynda jumystar júrgizilip keledi».

Elektr jaryǵynyń qajettilik jaǵynan jylý men sýdan esh kemdigi joq ekeni barshaǵa málim. Bul turǵyda da máseleler ońtaıly sheshilip jatqanǵa uqsaıdy.

«Elordany elektrmen jab­dyq­taý júıesi «Astana-AEK» AQ ba­zasynda usynylǵan: ÁJ jáne KL – 5 733,06 km, qosalqy stan­salar, RP jáne TP-1604 da­na, búgingi tańda jelilerdiń toz­ýy 32,4 paıyz. Qalanyń jańa qury­lysyn senimdi elektrmen jab­dyq­taýmen qamtamasyz etý úshin 7 tómendetetin qosalqy stansa salý qajet, onyń ishinde «Juldyz» KS bıyl aıaqtalady, qalǵan beseýin salý 2024 jyly josparlanǵan», delingen ákimdik habarlamasynda.

Biz ádette joldardy qan tamyryna teńep jatamyz. Tamyr­da qıyndyq týyndasa, qan qysy­my kóteriletini belgili. Onyń sońy jaqsylyqqa aparmasy anyq. Endi osy turǵydaǵy qıyndyq­tardy sheshý joldaryna nazar aýdaraıyq.

«Kólik ınfraqurylymyn damytý – mańyzdy másele. Qoǵam­dyq kólikterge 6 avtobýs parki qyzmet kórsetedi, onyń ishinde 1 kommýnaldyq jáne 5 jekemenshik parki kiredi. Qalada 93 baǵyt bar, onyń ishinde 66-sy qalalyq jáne 27-si qala mańyndaǵy aýyldarǵa qatynas jasaıdy. Kúndelikti 928 avtobýs shyǵady, onyń 836-sy qalalyq jáne 92 avtobýs qala mańyndaǵy baǵyttarǵa qyzmet kórsetedi. Bıyl parkti 400 avto­býsqa ulǵaıtý josparlanǵan, bul rette 90 qoǵamdyq kólik alyndy. Bul avtobýstardyń qozǵalys aralyqtaryn edáýir qysqartyp, qosymsha jańa baǵyttardy ashýǵa múmkindik beredi».

Ras, qaladaǵy qoǵamdyq kó­lik­terge qatysty qıyndyq asa baı­­qalmaıdy. Oǵan aıaldama­lar­daǵy jolaýshylardyń az-kóptigi arqyly kóz jetkize alamyz. Sheshilýi qıyn másele kólik keptelisi ekeni daýsyz. Al­dyń­ǵy maqalamda osy salany basa aıtqan edim. Osy máse­le tóńireginde qandaı sharýalar atqarylyp jatyr degen suraq­qa ákimdik: «Qalada 430 myń avto­kólik tirkelgen. Kún saıyn qalaǵa qosymsha 90 myń kólik keledi. Elordanyń damý boljamyna sáıkes 2035 jylǵa qaraı kólik qural­darynyń sany eki esege artýy múmkin. Qazirgi ýaqytta Máń­gilik el, Qabanbaı batyr, Turan, Táýelsizdik, Momyshuly dańǵyl­dary, sondaı-aq M1, M2 jáne basqa kópirlerine qarbalas ýaqytta shamadan tys júk artylyp otyr. Bul máseleni sheshýge 2035 jylǵa deıingi jańa Bas jospardyń jańa jobasymen uzyndyǵy 2,5 myń km magıstraldyq jáne oramishilik kósheler, sondaı-aq keminde 5 qosymsha kópir salý kózdelgen. О́tken jyly Uly dala kópiri iske qosyldy. Bıyl Táýelsizdik kópirin aıaqtap, paıdalanýǵa berdik. Sonymen qatar ótken jyly JRT jobasyn aıaqtaý jumysy bastaldy», dep jaýap bergen.

Kólik keptelisin sheshýdiń mun­daı joldaryn baıaǵyda qaras­tyrý qajet edi. Bas josparǵa ózge­rister kerek. Qaptaǵan baǵdar­shamdardy aınalma joldar, úlken kópirler arqyly azaıtyp, tar kósheler salýdy toqtatý kerek. Áýeli bos jatqan jerge alty jolaqty, kerek bolsa segiz jolaqty jol salyp alyp, odan keıin ǵana turǵyn úı, ǵımarat salý máselesin qarastyrǵan jón. Bul Astananyń irgesi qalana bastaǵanda-aq qolǵa alynatyn másele edi. Endi tek eshten kesh jaqsy deýden basqa amalymyz joq. Turǵyn úı turǵyz degende, taǵy bir mańyzdy máseleniń tóbesi kórinedi. Ol – turǵyndardy baspanamen qamtamasyz etý.

«Búgingi tańda turǵyn úı alýǵa kezekte 45 myń astanalyq tur. 2019 jyldan bastap kezekte turǵandar men jastarǵa barlyǵy 22 myńǵa jýyq áleýmettik páter berildi. Bıyl taǵy 2,5 myń páter berýdi josparlap otyrmyz. Turǵyn úımen qamtamasyz etý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan muqtajdar esebinde turǵan azamattardyń sany azaımaıdy. Bul qala halqynyń tabıǵı ósýine baılanysty. 2019 jyly elordada 150-ge jýyq prob­lemaly úı bolǵan (52 nysanda, 16 060 úlesker). Úsh jyl ishinde «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 118 úıdiń qurylysy aıaqtaldy, 12 myńǵa jýyq úlesker otbasynyń máselesi sheshildi.

Bıyl 165 qoǵamdyq oryn jáne aýla abattandyrylyp, 1 mln-ǵa jýyq jasyl jelek otyrǵyzyldy. Onyń ishinde 15 iri joba jáne 150 aýla bar. Aldaǵy 3 jylda 4 mln-nan asa jasyl jelek otyr­ǵyzýdy josparlap otyrmyz. Asta­­nany beıimdelgen ósimdik mate­rıalymen qamtamasyz etý úshin qalalyq pıtomnıktiń qýa­tyn jyl saıyn 450 myń kóshetke de­ıin ulǵaıtýdy josparlap otyr­myz. Jańa Bas josparǵa sáı­kes kógaldan­dyrý alańy 2 esege ul­ǵaıady jáne 42,7 myń ga quraıdy.

2013 jyldan bastap qaıta jańartý baǵdarlamasy iske asyrylýda, onyń sheńberinde apatty úılerdiń 14 myńǵa jýyq turǵy­ny qonys aýdardy. 2023 jyl­ǵy qańtarǵa 15 myńnan asa adam turatyn 206 turǵyn úı (2-3 qa­bat) jáne barak úlgisindegi jataq­hanalar apatty dep tanyldy. 2028 jyldyń sońyna deıin 9 myńnan asa turǵyndy kóshirý qajet».

Turǵyn úı men kógaldandyrý máselesin qatar júrgizip otyrý – quptarlyq is. Turǵyndardyń taza aýamen tynystaýy, taza, ádemi jerlerde, qaýipsiz úıde turýy da órkenıetti elge tán nárse.

Maqalamda mektep máselesi­niń kúıip turǵanyn ashyna jazǵan­myn. Shyn máninde, úlken shahar­daǵy bilim salasynyń jaǵdaıy alańdatarlyq ekeni bárimizge málim.

«Keıingi 20 jyldaǵy demogra­fııalyq úrdis mektepke deıingi jáne mektep jasyndaǵy balalar úlesiniń jylyna 2,4 paıyz kúrt ósýine sebep boldy. Bul, árıne, qýanyshty jaǵdaı. Osy súıinshili habardyń artynda ákimdik tarapynan túsetin salmaq ta barshylyq. Mektepterde 26 myń oqýshyǵa oryn jetpeıdi, al mektep túlekteri men birinshi synyp oqýshylary arasyndaǵy aıyrmashylyq 17 myń balany quraıdy. Sondaı-aq Memleket bas­shysynyń tapsyrmasy bo­ıynsha bıyl «Jaıly mektep» jobasyn iske asyrý bastaldy, onyń aıasynda 2025 jylǵa deıin 90 myń oqýshyǵa arnalǵan 24 mektep salynady. Sonymen qatar 2023 jyly 16 myń oryndyq 11 mektep salynady (2 aýy­symda), onyń tórteýi paıdalanýǵa berilip, jumys isteıdi, 7 mektep jyl sońyna deıin paıdalanýǵa beriledi. 2024-2025 jyldary 69 myń oqýshyǵa arnalǵan 30 mektepti paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Sonymen qatar ákimdik 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan mektep qurylysyn iske asyrý josparyn qosymsha qalyptastyrdy. Búgin­gi tańda mektep qurylysynyń jobalaýy bastalǵan 20 qosym­sha jer ýchaskesin bekitti. Jal­py, aldaǵy 4 jylda 177 myń oqýshyǵa arnalǵan 65 mektep salý jáne paıdalanýǵa berý josparda bar. Qabyldanǵan sharalar mektepterdiń shamadan tys júktelýiniń aǵymdaǵy máselesin sheship qana qoımaı, bolashaqta, 2035 jylǵa deıin oryn tapshylyǵyn tolyǵymen joıady».

Qýantqan habar da osy boldy. Janymdy jegideı jep kele jatqan ýaıymnan arylǵandaı kúı keship otyrǵan jaıym bar. О́ıtkeni bul – qurǵaq sıfrlar emes, Prezıdenttiń tikeleı baqy­laýymen ákimdiktiń jedel iske asyryp jatqan ıgi sharýasy.

Túıini tarqaǵan, jýyq arada sheshi­letin máselelerdi kórip-bil­gende, qýanyshty bóliskim keldi. Bizdiki – «elge bolsa, elde bolsa eken» degen tilek qana. El aǵasy retinde aqyl aıtyp, oı-pikir bólisý ǵana. Árbir iske nem­quraıdy qaramaı, bardy bar, joq­ty joq dep aıtyp otyrmasaq, biz­diń kim bolǵanymyz degen suraq ta mazalaıdy.

Syn muraty – bardy baǵamdap, joqty túgendeý, kemshilikti ashyq aıtý. Syndarly synymyzǵa shynaıy jaýap bergen ákimdikke, qala basshylyǵyna rızashylyǵym­dy bildiremin. «Jaýyrdy jaba toqymaı», kemshilikterdi joıýmen naqty kúreskende ǵana damý men ilgerileý bolmaq.

Eleýsin SAǴYNDYQOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri