Albına MAÝTOVA: Konstıtýsııalyq sot quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn nyǵaıtady

– Albına Tasbolatqyzy, 90-jyl­­­dar­dyń basynda elimizde al­ǵash­­qy Kons­tıtýsııalyq sot jumys iste­genin bilemiz. Onyń ereksheligi nede edi?

– Ár demokratııalyq memlekettiń basty mindeti – zań ústemdigin ornatý jáne azamattar quqyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etý. Elimizde keıingi jyldary quqyqtyq júıesin jetildirý maqsatynda birqatar reforma iske asyrylyp keledi. Sonyń biri – Konstıtýsııalyq sottyń qaıta qurylýy. Egemendiktiń alǵashqy jyldary elimizde mundaı konstıtýsııalyq baqylaý organy jumys istegen edi. 1991 jyly 16 jeltoqsanda «Memlekettik táýelsizdik týraly» zań Konstıtýsııalyq sotty Ata zańymyz sot arqyly qorǵaýdyń joǵary organy retinde bekitip, 1992 jyly qabyldanǵan «Konstıtýsııalyq sot týraly» jáne «Konstıtýsııalyq sot isin júrgizý týraly» zańdardan keıin óz jumysyn bastady.

Konstıtýsııalyq sot eger Kons­tı­týsııaǵa qaıshy kelse, Prezıdenttiń kúshine enip qoıǵan jarlyqtary men zańdarynyń kúshin joıa alatyn quzyretke ıe. Bul organ­­nyń el esinde qalǵan sheshimderiniń biri – Parlament rólin atqarǵan Joǵarǵy Keńes saılaýyn zańsyz dep tanýy edi. Osy sheshim­nen keıin Joǵarǵy Keńes taratyldy. Sol kezdegi «Kons­tı­týsııalyq sot isin júr­gizý týraly» zańynyń 18-babyna sáıkes Konstıtýsııalyq sotqa talap-aryz berý quqyǵy Bas prokýrorǵa tıesili boldy, ıaǵnı ótinish berý sýbektisine jatty. Al 1995 jyly 30 tamyzda jańa Konstıtýsııa qabyldanyp, Konstıtýsııalyq keńes qurylyp, soǵan sáıkes Konstıtýsııalyq sot jumysyn toqtatty.

Konstıtýsııalyq keńes Prezıdent pen Parlament saılaýynyń, refe­ren­dýmnyń zańǵa sáıkes ótýin qaraǵan. Sonymen qatar Prezıdent qol qoı­ma­ǵan, biraq Parlament qabyl­da­ǵan zań­dardyń, halyqaralyq shart­tar­dyń ratı­fıkasııalanǵanǵa deıin Kons­tı­tý­sııaǵa sáıkestigin teksergen jáne Kons­tıtýsııa normalaryna resmı túsindirme bergen.

Konstıtýsııalyq keńestiń quqyq­tyq mártebesin aıqyndaıtyn erejeler negizgi zańnyń «Konstıtýsııalyq keńes» dep atalatyn VI bóliminde bekitilip, keńestiń quzyreti, bul organǵa ótinish berý sýbektileri jáne onyń saldary, keńestiń quramyn qalyptastyrý tártibi, sheshimderiniń zańdy kúshi men sıpaty anyqtalǵan. Kons­tıtýsııalyq keńestiń qurylý men qyz­met máseleleri «Kons­tıtýsııalyq keńes týraly» Konstı­tý­sııa­lyq zań­men rettelgen. Bul zań boıynsha Bas prokýror Konstıtýsııalyq keńeske ótinish berý sýbektisine jatqan joq.

Jalpy, Konstıtýsııalyq keńes jumys istegen 27 jyl ishinde kons­tıtýsııalyq baqylaý organy retinde Konstıtýsııanyń ústemdigin tıimdi qamtamasyz etti. Onyń táýel­siz­di­gi jáne bıliktiń birde-bir tar­maǵyna kirmeýi konstıtýsııalyq qundylyqtardy óz betinshe qorǵaýǵa múmkindik berdi.

– Endeshe, Konstıtýsııalyq sot­­ty qaıta qurý ne úshin qajet boldy?

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyly 16 naýryz­da­ǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda: «Kóp­te­gen elde Konstıtýsııalyq sot ıns­tıtýty bar. Oǵan kez kelgen adam óziniń saýalyn joldaı alady. Sarap­shy­lar Ata zań erejeleriniń múltiksiz saqtalýyn osy mekeme tıimdi qamta­ma­syz etedi dep sanaıdy», dep eli­miz­de qaıtadan Konstıtýsııalyq sot qurý­dy usyndy. Bul bastama – ádil ári quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam.

2022 jyly 5 maýsymda ótken jal­py­­ha­lyqtyq referendýmda Kons­tıtýsııaǵa ózge­rister men túzetýler engizilip, Kons­tı­týsııalyq sottyń qurylýy da sol kez­de­gi túzetýlerdiń bir bóligi boldy. Keıin 2022 jyly 5 qarashada Prezıdent qol qoıǵan «Konstıtýsııalyq sot týraly» Kons­tıtýsııalyq zań qabyldanyp, jańa ıns­tıtýttyń mártebesi men quzyretin tolyq aıqyndap berdi. Bıyl 1 qańtardan bastap jumys isteı bastaǵan sottyń basty ereksheligi – oǵan barlyq azamattar, qarapaıym adamdar ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtary men zańdy múddeleri buzylǵany týraly ótinish bere alady. Al Konstıtýsııalyq keńeske jeke tulǵalar júgine almaıtyn.

Jalpy, Konstıtýsııalyq sottyń quzy­retine saılaýdy ótkizýdiń durys­­ty­ǵy men Parlament qabyl­daǵan zań­dar men halyqaralyq shart­tardyń ratı­fı­kasııalanǵanǵa deıin respýblıka Kons­tıtýsııasyna sáıkes­tigin qaraý, sondaı-aq Kons­tıtýsııa normalaryna resmı tú­sin­­dirme berý quzyreti kiredi. Kons­tı­týsııaǵa engizilgen ózgeris­ter­ge sáıkes Konstıtýsııalyq sot aza­mat­tardyń ótinishteri boıyn­sha olar­dyń quqyqtary men bos­tan­dyq­ta­ryna tikeleı qatysty nor­ma­tıv­tik-quqyqtyq aktilerdiń Kons­tı­tý­sııaǵa sáıkestigin qaraıdy. Sony­men birge Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy Bas prokýror men Adam quqyq­tary jónindegi ýákilge de berildi. Bu­lar konstıtýsııalyq is júr­­gi­zýge bastamashylyq jasaý óki­let­­tigi be­ril­gen jańa sýbektilerge jat­­qy­zyl­dy. Konstıtýsııalyq sottyń bul sýbek­tilerdiń joldanym­daryn qaraýy – negizgi zańnyń ústemdigin qam­ta­masyz etýdegi tıimdi tetigi. Eń bas­tysy, Kons­tı­týsııada memlekettiń eń joǵary qun­dy­lyqtary dep ta­nyl­ǵan adamnyń qu­qyqtary men bos­tandyqtarynyń saqtalýy, bul júıe­niń jumys isteýine tikeleı baıla­nysty.

– Konstıtýsııalyq sotta­ pro­ký­­ra­tý­­ra­nyń róli qandaı, azamat­tar­dyń shaǵymdary boıynsha is júrgizýge prokýratýra tarapynan ókil qatysa ma?

– Negizgi zań boıynsha Konstı­tý­sııalyq sot pen prokýratýraǵa júk­tel­gen mindetter bir-birine jaqyn. Kons­tıtýsııalyq sot konstıtýsııalyq zań­dy­lyqty qamtamasyz etedi, prokýratýra zańdylyqtyń saqtalýyndaǵy joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady. Pro­kýrorlar qadaǵalaýdy júzege asyra oty­ryp, kún saıyn zańnama­lyq jáne ózge de quqyqtyq aktilerdi qoldanady.

Konstıtýsııaǵa, zańdarǵa, Prezı­denttiń jarlyqtaryna jáne ratı­fı­kasııalanǵan halyqaralyq sharttarǵa qaıshy keletin zańǵa táýeldi aktiler anyqtalǵan jaǵ­daıda, prokýratýra olarǵa narazylyq keltiredi. Aıta ketý kerek, 2017 jylǵy kons­tı­týsııalyq reformaǵa deıin prokýratýra organdaryna zańdarǵa narazylyq keltirý quqyǵy berildi, biraq bul tetik jumys istemeı kelgen edi. О́ıtkeni ol kezde prokýratýra konstıtýsııalyq baqylaý organyna júginý sýbektilerine jatqan joq jáne oǵan konstıtýsııalyq is júrgizý boıynsha buryn qabyldanǵan qorytyndy sheshimdi túsindirý týraly ótinishhatpen ǵana júginýge quqyly boldy.

Endi 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformadan keıin zańdardyń Kons­tıtýsııaǵa sáıkestigine kúmán týyn­daǵan jaǵdaıda, prokýratýra negizgi zańnyń 72-baby 4-tarmaǵynyń tártibimen Konstıtýsııalyq sotqa joldanymmen júginedi.

Biz halyq úshin mańyzdy jáne ózekti máselelerdi sheshýge basa nazar aýdara otyryp, Konstıtýsııalyq sotqa júginý boıynsha óz fýnksııamyzdy iske asyrýǵa muqııat qaraı­myz. Bul baǵytta Bas prokýratýra Konstıtýsııalyq sotqa joldanymdardy daıyndaý bo­ıynsha turaqty jumys júrgizip keledi. Qazirgi ýaqytta Konstıtýsııalyq sottyń is júrgizýinde Bas prokýror tarapynan berilgen menshik quqyǵy týraly jáne sotqa deıingi tergeý satysynda azamattardyń quqyqtaryn saqtaý týraly konstıtýsııalyq kepil­dik­ter­di qamtamasyz etýge qatysty eki joldanym qaralyp jatyr.

Bas prokýrordyń ókili azamat­tardyń óti­nishteri boıynsha Kons­tıtýsııalyq sottaǵy barlyq isterge qatysyp, qory­tyndy daıyndaý jolymen de qamta­ma­syz etedi. Sonymen birge biz Kons­tı­tý­sııalyq sottyń sheshimderin oryndaý úshin ýákiletti organdarmen birlesip, zań jobalaryn ázirleýge qatysamyz. Jal­py, Konstıtýsııalyq sot pen Bas pro­ký­ra­týranyń ózara is-qımyly qarqyndy damyp keledi.

– Osy bir jylǵa jýyq ýaqytta Bas pro­kýratýraǵa azamattardyń ótinish­te­r­­i boıynsha qansha suranys kelip, sotta qorytyndy berildi?

– Konstıtýsııalyq sottyń baıandamashy sýdıalary «Konstıtýsııalyq sot týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 24, 49-baptaryna sáıkes kelip túsken azamattardyń ótinishterin qaraý barysynda Bas prokýratýradan qajetti qujattardy jáne ózge de aqparatty suratady. Qańtar aıynan bastap Bas prokýratýraǵa konstıtýsııalyq is júrgizý materıaldary boıynsha Konstıtýsııalyq sottyń 39 suranysy tústi, onyń ishinde 35-i – azamattardyń ótinishteri boıynsha, 4-ýi – ózge sýbektiler boıynsha (Prezıdent – 2, Úkimet – 1 jáne depýtattar – 1). Bas prokýratýra konstıtýsııalyq is júr­gizý boıynsha 38 quqyqtyq usta­nym-qorytyndysyn joldasa, Kons­tıtýsııalyq sot 34 qorytyndy bo­ıynsha sheshim shyǵardy. Olardyń bárine Bas prokýrordyń ókili qaty­syp, azamattardyń ótinishterine qatysty qorytyndy berdi.

Bas prokýratýranyń qu­rylymynda ar­naıy bólimshe qurylyp, onyń min­det­terine Konstıtýsııalyq sotqa júgingen azamattardyń ótinishterin zerdeleý jáne olar boıynsha negiz­delgen qorytyndylar jasaý bekitildi. Sonymen qatar Bas proký­ratýra jyl saıynǵy Joldaýdyń jobasyna konstıtýsııalyq zańdylyq boıynsha óz usynystaryn joldaıdy.

Konstıtýsııalyq sot normatıvtik qaý­­lylary arqyly zańnamany je­til­­­dirý úshin mańyzdy quqyqtyq usta­­nymdardy qalyptastyratynyn jáne qoldanystaǵy quqyqtan Kons­tıtýsııaǵa sáıkes kelmeıtin normalardy joıatynyn atap ótken jón. Bul konstıtýsııalyq tekserý barysynda anyqtalǵan quqyqtyq olqylyqtardy jedel sheshýge múmkindik beredi.

Konstıtýsııalyq baqylaý búginde Kons­­tıtýsııa erejeleriniń tikeleı qol­­danylý qaǵıdasyn iske asyrýdy qam­ta­masyz ete bastady. Buǵan Kons­tı­tý­sııa­lyq sot­tyń qarapaıym azamattardyń quqyq­ta­ry men múd­delerin qozǵaıtyn qol­da­nys­taǵy zańnamanyń birqatar norma­la­ry Negizgi zańǵa sáıkes kelmeıdi nemese zańdar deńgeıinde shuǵyl ózgerýge ja­tady dep tanylǵan qaýlylary dálel bo­la alady.

Konstıtýsııalyq sottyń konstı­tý­sııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıin ba­qy­laýdy uıymdastyrý úderisine Bas pro­ký­ratýranyń belsendi qatysýy adam men aza­mat­tyń quqyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaýdy kúsheıtý maqsatynda quqyqtyq mem­leket qaǵı­­­dattaryn nyǵaıtýǵa eleýli úles qosady degen senimdemiz.

– Áńgimeńizge rahmet.