Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Energetıkalyq qaýipsizdik eldiktiń mańyzdy máselesi ekenin jurtshylyq jaqsy biledi. Buǵan qosa, energetıkalyq qaýipsizdikti atom elektr stansalarynsyz tolyq qamdaý múmkin emes ekeni de muqym jurtqa málim. Sondyqtan memlekettiń ekonomıkalyq damý úderisin barynsha arttyrý maqsatynda elimizdegi únqatysý alańdarynda, Qazaqstanda atom elektr stansalaryn qurý qanshalyqty paıdaly nemese nesimen zııandy ekeni qyzý talqylanyp jatyr. Elordadaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fızıka-tehnıkalyq fakýltetiniń aýdıtorııasynda «AES – eldiń energetıkalyq qaýipsizdiginiń negizi» atty dóńgelek ústel de osy memlekettik maqsat-múdde turǵysynda uıymdastyryldy. Oǵan atalǵan joǵary oqý ornynyń belgili ǵalymdary men stýdentteri jáne jaýapty memlekettik mekemelerdiń ókilderi qatysty.
Dóńgelek ústel otyrysyna Energetıka mınıstrliginiń Atom energetıkasy jáne ónerkásibi departamenti dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Mursalova qatysyp, mınıstrlik ustanymy men óz oıyn ortaǵa saldy. «Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý máselesi ótken jyldan beri talqylanyp jatyr. «Qazaqstandy bolashaqta elektr qýatymen qamtamasyz etý úshin AES salý kerek pe, joq pa?» degen másele tyńǵylyqty talqylanyp baryp, halyqtyq referendýmǵa shyǵýǵa tıis», dedi G.Mursalova.
Atom elektr stansasyna qatysty ótkiziletin referendýmda halyq árıne óz pikirin bildiredi. Al mınıstrlik muny jan-jaqty qarap, álemdegi damyǵan elderdegi AES-terdiń qyzmetin zerdelep jatyr eken. Onyń paıdasymen qatar zııandy jaǵy da departamenttiń jiti nazarynda kórinedi. «Bizdiń eldiń basty qundylyǵy adam jáne onyń ómiri ekeni málim. Al sol adamdy, ıaǵnı el azamattaryn órkenıetke ilestirý maqsatynda, eldiń ekonomıkalyq ári energetıkalyq qaýipsizdigin qalypty saqtap qalý úshin Úkimet elge tıimdi damýdyń túrli jolyn izdep, jyldam damýdyń amalyn qarastyryp jatyr. Desek te, AES-ke qatysty qandaı da túsinispeýshilik bolyp jatsa, qyzmetker-mamandar salaǵa qatysty barlyq suraqqa jaýap berýge daıyn», dedi ol.
Departament dırektorynyń aıtqanyna ılansaq, elektrlik balans boıynsha aldaǵy 10 jylda Qazaqstanda 18 gıgabaıtqa jýyq energııa óndiretin stansa salý kerek. О́ıtkeni qoldanystaǵy stansalardyń 70 paıyzdan astamynyń ábden tozyǵy jetken. Árıne olardy jańartyp, jańǵyrtý jumystary jalǵasa beredi. Biraq energııa óndirý salasynda iri qadam jasamasaq báribir energııa tapshylyǵyna urynady ekenbiz. Bul máseleniń durys sheshimi boıynsha Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkimetke mindettegen arnaıy tapsyrmasy da bar. Mysaly GRES-3-ti salý tapsyrylǵan.
«Sózdiń ashyǵyn aıtqanda, qazirgi tańda halyqaralyq qarjy uıymdary kómirmen jumys isteıtin jańa stansalardy salýǵa, jańǵyrtýǵa, jabdyqtaýǵa qarjy bermeıdi. О́ıtkeni olardyń aýany lastaıtyn gaz shyǵyndylary tym kóp (parnıkti gaz). Ol gaz adamnyń densaýlyǵyna keri áser etedi. Sol sebepten olarǵa qarjy quıýǵa halyqaralyq uıymdar tyıym salǵan. Eske salaıyn, Qazaqstanda jańartylǵan energııa kózderi de aıtarlyqtaı damytylyp jatyr. Qazirdiń ózinde 4,5 paıyz energııa sol jańartylǵan energııa kózderinen alynady. Naqtylaı aıtsaq, 139 jańartylǵan energııa nysany jumys isteıdi. Olardyń 53-i – jel, 44-i – kún elektr stansasy. Bir ókinishtisi – olar turaqsyz. Sebebi energııa jınaýy aýa raıyna baılanysty bolǵan soń turaqsyz bolyp sanalady. Sondyqtan táýligine 24 saǵat boıy úzilissiz energııa beretin, jasyl energııa stansalary kerek. Aıtpaǵym, AES-ter sol jasyl energııa qatarynda. Osyny tereńdete tápsirlep, durys túsingenimiz lázim», dedi G.Dáýitqyzy.
Elimizdiń ustanymy – jasyl energetıkaǵa kóshý. Qazir búkil álemdegi órkenıetti elder jasyl energııamen jaqsy damyp jatyr. Bizde sol ilgerilep ketken jasyl energııa kóshine ilese bilýimiz qajet. Bile bilgenge elimizdegi parnıkti (zııan) gazdyń 80 paıyzy energııa óndirýden shyǵady. Osy parnıkti gazdy qysqartý úshin jasyl energııa qataryndaǵy AES-ter búkil álem boıynsha jedel damytylyp jatyr.
«Qazir álemde 412 reaktor jumys istep tur. Bir AES-te birneshe reaktor bar. Olardyń basym bóligi AQSh-ta. Naqty aıtqanda AQSh AES-terinde 93 reaktor jumys istep tur. Al Fransııada – 56 reaktor. Osy 56 reaktor Fransııanyń tutynatyn búkil energııasynyń 70 paıyzdan astamyn óndiredi. Sondaı-aq dál qazirgi ýaqytta Qytaıda 22 AES salynyp jatyr. Odan basqa da birqatar el AES turǵyzý jolynda. Mysaly, Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri energııanyń mol kózi retinde AES-terdi tańdady. Bularmen birge, jaqyn kórshi, baýyr el О́zbekstanda qaýipsiz AES turǵyzýdy maqsat etip otyr», dep áńgimesin órbitti spıker.
Álemdegi kóp elge qaraǵanda AES salýda Qazaqstannyń múmkindigi óte joǵary. Aıtalyq AES otyny – ýrandy óndirý boıynsha bizdiń el aldyńǵy qatarda. О́skemendegi Úlbi metallýrgııa zaýytynda AES-terge qajet arnaıy otyndar daıyndalady. Qazirgi ýaqytta Úlbide óndirilgen sol otyndardy Qytaıdyń AES-teri de paıdalanyp jatyr.
«Bul zaýyt 2021 jyly iske qosylǵany barshaǵa málim. О́tken eki jylda 3 partııa otyny shetelderge jiberilip, synaqtan jaqsy ótti. Bul – Qazaqstanda daıyndalyp jatqan ıadrolyq otynnyń qaýipsizdiginiń dáleli ispetti. Oǵan qosa saladaǵy qazaq mamandarynyń joǵary deńgeıi men bilim-biliginiń soǵan laıyqty ekenin bildiredi. Bularmen qatar, elimizde 3 birdeı atom zertteý reaktory áýelden jumys isteıtini jasyryn emes. Olar – Ulttyq ıadrolyq ortalyqta. Ortalyqtaǵy ǵalymdar men mamandar damyǵan elderdegi reaktorlardy da zertteýmen aınalysyp, olarmen tyǵyz qarym-qatynasta ekenin de aıtyp ótkenimiz abzal. Budan bólek, Almaty qalasynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bar. Ondaǵy sala ǵalymdarynyń orasan eńbekteri týraly áńgime tipten basqa. Osy keltirilgen dálelderdiń bári bizdiń eldiń atom salasyndaǵy zor áleýetin anyq kórsetedi», dedi departament dırektorynyń orynbasary.
Ol kisiniń aıtýyna qaraǵanda, elimizde AES salýǵa birneshe oryn qarastyryldy. Kóptegen zertteýdiń qorytyndysy boıynsha AES-ti ornalastyrýǵa «eń yńǵaıly jer» dep, Balqash kóliniń mańyndaǵy Úlken aýyly tańdaldy. Qazirgi ýaqytta 4 eldiń tehnologııalary ekshelip jatyr eken. Olar – Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı, Fransııa elderiniń kompanııalary. Kompanııany tańdaý jóninde taldaýlar júrgizip jatqan kórinedi. Áıtkenmen, kóterilgen ózekti máseleniń bárin referendýmda halyqtyń tańdaýy sheshedi.
«AES salynǵan jaǵdaıda onda 2 000 adam jumys istemek. Olardyń 20 paıyzy ıadrolyq bilimi men mamandyǵy bar adamdar, al 400-den astam orta bilimdi, qalǵandary qarapaıym qyzmet kórsetýshi mamandar bolmaq. Aıta keterligi byltyr Prezıdent arnaıy tehnıkalyq mamandar daıarlaıtyn oqý oryndaryna kóbirek grant bólýdi tapsyrdy. Bıyl ıadrolyq fızıkaǵa qatysty, taǵy basqa túrli tehnıkalyq mamandyq tańdaǵan 4 000 stýdentke grant bólindi. Qazaqstanda bul salaǵa birneshe ýnıversıtet maman daıarlaıdy. Budan basqa Energetıka mınıstrligi men Iаdrolyq fızıka ınstıtýty halyqaralyq arnaıy uıymdarmen kelisimge kele otyryp, jas mamandardy damyǵan elderde arnaıy daıyndyqdan ótkizip jatyr», dedi G.Dáýitqyzy.
