– Tańsáýle Ǵabdymanapuly, qoǵamda múgedektigi bar adamdarǵa qanshalyqty kóńil bólinip jatyr?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «múgedektigi bar adamdarǵa barynsha jan-jaqty qoldaý kórsetýimiz kerek» dep, ár Joldaýynda buǵan basa nazar aýdaryp keledi. Sonyń aıqyn bir dáleli – qazir múgedektigi bar tulǵalar depýtat bolyp otyr. Búginde Parlament ishinde qurylǵan 6 fraksııa quramyndaǵy ınklıýzıvti Parlamentte 6 depýtat bar. Mundaı múmkindikter órkenıetti elderdiń tájirıbesinde ǵana kezdesetin. Jańa shaqyrylymnyń bir jańalyǵy osy bolyp otyr. Qazir elimizde 720 myń múgedektigi bar azamat ómir súrip jatyr. Olardyń muń-muqtajyn biz jetkizbegende kim aıtady? Adam óz basyna túspeı, bir nárseni túsinýi qıyn. Alaıda aýyl-aımaqtarda bul jaǵdaı ázirge ózgere qoıǵan joq.
– Onkologııalyq jáne gemotologııalyq aýrýǵa shaldyqqan balalarǵa qatysty máselelerdi kóterip júrgenińizdi bilemiz. Bul salada qandaı alǵa ilgerileý bar?
– Halyq – memlekettiń basty baılyǵy. Ásirese balalardyń densaýlyǵy, qashanda basty nazarda turýǵa tıis. О́ıtkeni deni saý urpaq – ata-ananyń da, memlekettiń de bolashaǵy. Qazir onkologııalyq jáne onkogemotologııalyq dertke shaldyqqan balalar kóp. Bul degenimiz – balanyń ózin jáne onyń otbasyn esten tandyratyn dúnıe. Muny balalary aýyratyn ata-ana túsinedi. Qazir elimizde obyrmen aýyratyn balalarǵa kómek oblystyq jáne memlekettik deńgeıde kórsetilip jatyr. Biraq elimizde bar-joǵy 39 maman, barlyq óńirdi qosqanda 222 oryn ǵana bar. Bul – teńizge tamǵan tamshydaı ǵana. Jalpy, memlekettik, respýblıkalyq deńgeıde eki ortalyq jumys isteıdi – Almaty qalasy pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı ortalyǵy men Astana qalasy «University Medical Center» korporatıvtik qory. Munda da 139 tósek (onyń ishinde kúndizgi stasıonarda 5 tósek) onkologııalyq jáne gematologııalyq beıindegi balalarǵa arnalǵan. «UMC» KQ-da onkologııalyq jáne gematologııalyq beıindegi 147 tósek bar (onyń 10-y kúndizgi stasıonarda). Bul ortalyqtarda dıagnostıka jáne dıagnozdy tekserý júrgiziledi, emdeýdiń barlyq qajetti tehnologııasy qoldanylady (hımıoterapııa, hırýrgııalyq emdeý, gemopoetıkalyq diń jasýshalaryn transplantasııalaý, sáýlelik terapııa). Astanadaǵy Ana men bala ortalyǵynda bar-joǵy 150 oryn ǵana. Emdelýshige oryn jetispeýshiligi qatty sezilip otyr. Sol sebepti Astanada zamanaýı balalar onkologııa ortalyǵyn ashý kerek. Munyń bári – soqyr adam kórip, sańyraý adamnyń ózi estı alatyn jaǵdaı. «Kórmes túıeni de kórmes» dep ótip ketpeý kerek.
2022 jyly eki respýblıkalyq medısınalyq uıymda barlyǵy 4 909 bala emdeldi. Dárigerler úshin onkologııalyq saqtaný boıynsha turaqty oqytý modýlderiniń nátıjesinde 1-2-kezeńdegi isikterdiń dıagnostıkasy aıtarlyqtaı ósti. Máselen, 2014 jylǵy 15%-dan 2022 jyly 49,4%-ǵa deıin jetti. Sonymen qatar 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha erte dıagnostıkanyń tómen kórsetkishteri Aqmola, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı, Mańǵystaý, Túrkistan oblystary men Astana, Almaty qalalarynda baıqalady. Elimizde jylyna orta eseppen 500-600 baladan onkologııalyq dert anyqtalady eken. Qazir kúnine 15-20 bala túsedi. Bul balalar men ata-analar úshin úlken soqqy, kesilgen úkim sııaqty. О́mir men ólimniń arasyndaǵy balalardyń úmit kútip jáýteńdegen kózderin kórgende janyń eziledi. Balasy úshin ár ata-ana nege bolsyn barady, basyn taýǵa da, tasqa da uryp, qoldan kelgenin jasaıdy. Biraq báriniń shamasy, jaǵdaıy kelmeıdi. Aýyl-aýdandarda turatyn adamdar balanyń emin turaqty túrde jasaý úshin qalaǵa keledi. Qalaǵa kelgen olarǵa turatyn jer, azyq-túligi, taǵy da basqa kerek-jaraqtar, emi úshin kóptegen qarjy kerek. Tipti kezekterin aılap kútedi. Sebebi maman az, oryn joq.
– «Maman az, oryn joq» dep jatyrsyz. Al olardy emdeýge arnalǵan ortalyqtardyń daıyndyq jaǵy qalaı?
– Balalardaǵy onkologııalyq jáne gemotologııalyq aýrýlaryn emdeıtin ortalyqtar kópsalaly klınıka bolyp salynǵandyqtan, ondaǵy josparlaý, jeldetý júıesi, materıaldardyń sapasy standarttarǵa saı emes. Ortalyqtardaǵy orynnyń azdyǵynan, aýrýy anyqtalǵan balalardyń kóptiginen jáne olardy kútetin ata-analaryn qosqanda, kezek kóptiginen ol jerde epıdemııalyq jaǵdaı ýshyǵyp tur. Ortalyqtarda KT, MRT, rentgendik apparattar jetispeıdi, al bar apparattardyń sapasy syn kótermeıdi. Aýrýdy der kezinde anyqtaı almaı jatady. Sonymen qatar molekýlıarly genetıkalyq dıagnostıka joq dese bolady. Sebebi qazirgi onkologııa men gemotologııa 100 paıyz molekýlıarly genetıkalyq ádispen anyqtalady. Operasııa jasatý úshin pasıentter hırýrgııada kezekte turady, bul masqara jáne óte aıanyshty dúnıe. Operasııaǵa kezekte turǵandardy elestetip kórińizder. Olar úshin árbir mınýt altynnan qymbat. Maman az bolǵan soń ýaqyt jetpeıdi.
– Obyrǵa shaldyqqan balalarǵa múgedektigi bar ekenin rastaıtyn qujattardy rásimdeýde qıyndyqtar bar sııaqty...
– Onkologııalyq aýrýy bar balalarǵa múgedektigin rásimdeý úlken qıyndyq týǵyzyp, kóp ýaqyt alyp otyr. Onkolog jáne gemotolog mamandarynyń óte azdyǵynan jas dárigerler men orta sanattaǵy medısınalyq mamandardy elimizde jáne shetelderde oqytsa, elimizde bilikti mamandar bolar edi.
– Bul máselelerdi qalaı sheshýge bolady? О́z usynysyńyz bar ma?
– Bul máselelerdi sheshýdiń birneshe joly bar. Birinshiden, «Samuryq-Qazyna» aksıonerlik qoǵamy nemese «Qazaqstan halqyna» áleýmettik qoǵamdyq qorymen birlesip, aldyńǵy qatarly qurylǵylary bar zamanaýı ortalyq qurylysyn bastaý kerek. Ekinshi, onkologııa aýrýy anyqtalǵan balalarǵa múgedektigin birden jedel berý mehanızmin qarastyrý qajet. Úshinshi, turaqty negizde balalarda onkologııalyq aýrýlardyń paıda bolý sebepterin anyqtaý júıesin qurý. Osy sharalar qabyldansa, balalar múgedektigi men ólim kórsetkishi tómendep, olardyń ómir súrý jaǵdaıy jaqsarady. El bolashaǵyn oılaıtyn Úkimet balalar úshin bárin jasaıdy dep úmittenemiz. Elimizdiń erteńi, bolashaǵy deni saý urpaq ekenin Prezıdentimiz de aıtyp keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
