Túrkistan komıtetindegi qazaqtar

Aǵaevtyń kúndeligi

Qara kolenkor muqabaly kúndeliktiń ıesi – Álıhan Aǵaev. Onyń shyn aty-jóni – Ámirhan Tileýmaǵambetov, 1908 jyldyń 25 naýryzynda Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynda dúnıege kelgen. Armııaǵa shaqyrylǵanǵa deıin Almaty qalasynda jumys istegen. Qyzyl Armııanyń kavalerııalyq vzvo­dynyń komandıri, leıtenant Ámirhan Tileýmaǵambetov 1941 jyly 17 qarasha kúni Máskeý túbindegi shaı­qas­ta nemis­ter­diń tutqynyna túsken. Ger­ma­nııada ózi qurǵan «Alash» qosynynyń koman­dıri bolǵan. Atyraýǵa kelip túsken dıversııalyq topqa basshylyq etken. Oǵan nemis armııasynyń ober-leıtenanty sheni berilgen. «Aty shýly dıversant» Álıhan Aǵaevtyń kún­deligi seksen jyl buǵaýlanyp jat­ty. Onyń kúndeliginde ne týraly jazyl­ǵa­ny­na nazar aýdaryp kórelik.

«17.11.41 Moskva qalasynan 70 sha­­­qy­­rym jerde nemisterge tutqynǵa tús­tim.­ Asan ekeýimizdi kýrer samoletpen Smo­lensk qalasyna jetkizdi.

01.12.41-08.01.42 Berlın qalasyn­daǵy ofıserler lagerinde boldym.

10.01.42-01.05.42 Ońtústik Ger­ma­nııadaǵy Stavnaý qalasynda boldym. Sol qaladan 17 aqpanda birinshi ret Ber­lın­ge hat jazdym. Qazaq jigitterinen qosyn qurý jáne bul máseleni óz qolyma alý týraly.

01.05.42-15.08.42 Lýkenvald qala­synda qazaq qosynyn uıymdastyryp, olardyń arasynan birneshe júz adamdy Germanııaǵa jibergennen keıin arnaıy qosynǵa birqatar tańdaýlysyn qaldyrdym.

15.08.42-01.09.42 Brandenbýrg qalasynda (Germanııa) oqydyq.

01.09.42-15.09.42 Rıga (Latvııa), Varshava (Polsha) qalalarynda boldym. Qujattar daıyndaýmen aınalystym.

23.09.42-20.11.42 Poltava (Ýkraına) qala­synda boldym.

20.11.42-01.02.43 Harkovte boldyq, sonda Ǵazız Orazovpen tanys­tym.

01.02.43-18.09.43 Svıatoshıno meke­nin­de, Kıevte boldyq. Osynda Rahım aýyr­ jaralanyp, qolynan aıyryldy. Men jáne Sháken jeńil jaraqat aldyq. Osy oqıǵa kezinde Kópesh Esqalıev estý qabiletinen aıyrylyp, saldarynan kúızeliske túsip, óz-ózine qol jumsady.

20.09.43-15.10.43 Jıtomır qala­sy mańyndaǵy Bolshenısıı selosynda boldyq.

15-25.10.43 Lembergke (Lvov) qala­syn­da boldym.

25.10.-22.11.43 Lýkenvald qala­syn­da boldym.

22-29.11.43 Italııadaǵy Tolmıno qa­la­­­syna keldim.

14.12.43-29.12.43 Berlın qala­syna bardym. Onda jańadan 15 adam­dy iriktep alyp, keıin qaıta oraldym. Bul kezeńde partızandarmen urys boldy. Urysta Nııazov qaza tapty.

Qazaq máselesi: 1943 jyldyń naýryz aıynda tómendegi mazmundaǵy talap materıaldar jasaqtaldy: Qazaq legıon­dary men olardyń gazetteri men jýrnaldaryn, olardyń komıtetin Túrkistan komıtetinen bólý máselesi. Sonymen qatar «О́zbekter men qazaqtardyń tilderi, psıhologııasy, ádet-ǵuryptary eki jyl ishinde birtutas bolyp qaıta qurylýy kerek» degen suraqtar boıynsha qarsy syn jazyldy. Ol múmkin emes nárseler – bos «qııal». Osy materıaldardyń nátıjesin bilý úshin maýsym aıynda Berlın qalasyna bardym. Jáne nemis armııasynyń bas qolbasshysymen osy másele boıynsha áńgime boldy. Biraq sońǵysy kelispedi. Men osydan keıin Shyǵys isteri mınıstrimen sóı­lesýdi kózdedim. Ony syrtqy ister mınıstrliginde eki kún kúttim. Ol issa­par­ǵa ketken bolyp shyqty.

Osydan keıin úsh kún boıy Túrkis­tan prezıdenti Velı Kaıýmhanmen áńgi­melestim. Ol da atalǵan máselege qarsy boldy. Sondaı-aq Kaıýmhannyń aldyna Túrkistan komıteti apparatynda jumys isteıtin qyzmetkerlerdi, qazaq zııalylary Qarys Qanatbaevty, Májıtti, Hakim Tynybekovti, Máýlekesh Qaıbaldındi, Úsen Qoshalaqovtardy kemsitý týraly másele qoıyldy. Alaıda Kaıýmhan joǵaryda atalǵan qyzmetkerlerdi kemsitip, qorlaýdy joqqa shyǵardy. Osy áńgime nátıjesinde Kaıýmhan barlyq qajetti jaǵdaıdy jasaımyn dep ýáde berip, gazetter men jýrnaldardyń 80 pa­ıyzyn qazaq tilinde shyǵarýǵa ýáde berdi.

10.11.43 Bul máseleni ekinshi ret kóterdim. Alaıda Germanııa armııasynyń joǵarǵy qolbasshylyǵy bul múmkin emes nárseler ekenin dáleldep, úzildi-kesildi qarsylyq bildirdi.

Bul ýaqytta qazaq qosyndarynyń sany kóbeıip ketti. Men ... (sıfr óshirilgen – A.A.).... deıin (sıfr óshirilgen) qosyn jasaq­tadym. Sonymen qatar, qazaq qosyn­dary úshin Túrkistan legıonynan bólek, aıryqsha erekshelik belgisin engizý týra­ly másele kóterdim. Buǵan Germanııa armııa­synyń joǵarǵy qolbasshylyǵy kelisti.

Osy maqsatta aldyn ala birqatar is-shara ótkizildi. 1943 jyldyń basynan bastap men barlyq qazaq qosynyn qazaq tilinde basqardym. Sapta beriletin komandanyń aýdarmasyn qazaq tilinde qurastyrdym.

25.01.44 «Alash» sózin uran etip aldym. Qazaq qosyndary úshin bólek pogon jasaqtadym. Osydan keıin jeke jalaý jasaýdy ótindim. Oǵan ruqsat berildi. 1 naýryzdan bastap tapsyrys berildi.

Hat: Qazaq zııalylarynan kelgen eki-úsh hattyń mazmunynan bolshevızmge qarsy kúres júrgizilip jatqanyn kórýge bolady. Osyǵan qaramastan, Kaıýmhan olarǵa oqýǵa jáne ósýge eshqandaı negizsiz múmkindik bermeıdi. Sondyqtan men bul máselege nıet bildirip, ıaǵnı Germanııa armııasynyń joǵarǵy qolbasshylyǵymen sóılesýdi sheshtim.

О́mirim týraly: 06.02.44 Gorısııa qala­synda issaparda boldym. Onda partızandarmen shaıqastar boldy. Bul shaıqasta Laıs Bazarbaev, О́teshov, Qunanbekov, Maǵzumbekov, Aqtashbekov qaza tapty. Olardyń barlyǵy Italııanyń Tolmıno qalasynyń mańyndaǵy bir jerge jerlendi. Olardyń basyna belgiler turǵyzylyp, duǵalar oqyldy.

10.03.44 Qarsylastar retinde Tóre­ba­qov pen Súndetovti qosynnan qýyp, Germanııaǵa jiberdim.

14.03.44 Sońǵy kelgen 20 adamǵa «Alash» shevron belgisi men Alash týyn úlestirdim».

Kúndelik osy aradan úzilgen. Bul kezde nemis áskerı basshylyǵynan arnaıy tapsyrma alyp, týǵan jerge baǵyt alýǵa aı jarymnan sál asatyn ýaqyt qalǵan edi. Kúndeliktiń odan ári júrgizilmeýine birneshe sebep áser etýi múmkin. Eń bas­tysyn Á.Aǵaevtyń keńes tylyna attan­dyrylatyn toptyń daıyndyq jumystarymen aınalysqanynan izdegen jón sekildi.

Aǵaevtyń kúndeligin arab qarpinen Gýrev oblysynyń ÝNKGB bóliminiń aǵa jedel ýákili, memlekettik qaýipsizdik aǵa leıtenanty Shomanov aýdarǵan. Ol baıandalǵan jazbalardyń ishinde Laıs Bazarbaev jazǵan qazaq tilindegi úsh óleń bar, óleńderdiń mazmuny erekshe nazar aýdarýǵa laıyq emes, aıqyn ultshyldyq sıpattaǵy avtordyń jeke qaıǵysy kórinis tapqan degen pikirin jazǵan. Aýdarylǵan kúndeliktiń durystyǵyn Aqtóbe oblysy boıynsha ÝNKGB bastyǵynyń orynbasary, memlekettik qaýipsizdik kapıtany Iаshenko teksergen.

Qanatbaev jazǵan hattar

Qolǵa túsken zattardyń arasynan Túrkistan komıtetinde qyzmet atqarǵan Qarys Qanatbaevtyń Álıhan Aǵaevqa jazǵan hattary tabyldy. Arhıv qorynda bul hattardyń kóshirmesi saqtalǵan.

«Berlın. 28.12.43 j.

...О́kinishke qaraı, siz bizge kele almadyńyz, al kezdesý qajet bolatyn. Biz bárimiz aman-saýmyz. Áýe shabýylynan Qoshalaqov pen Orazaev zardap shekti. Qaıǵın oqýda, oǵan materıaldyq kómek qajet.

Men sizge kelesi jańalyqty ha­bar­­laımyn. Kaıým 17 qańtarda túrkis­tan­dyqtardyń «sezin» shaqyryp, onda komıtet quramyn, komıtet baǵdarlama­syn jarııalaıdy. Komıtet 5 adamnan (3 ózbek, 1 qazaq (Májıt) jáne 1 qyrǵyz (Almambetov) turatynyn bildim. Kórip otyrǵanyńyzdaı, komıtet túrkistandyq emes, ózbektiki bolyp shyǵady.

Meniń oıymsha, mundaı mańyzdy máselege osyndaı birjaqty kózqaras bizdiń legıonerlerimizdiń moral­dyq jaǵdaıyna, tártip pen olardyń bir­tu­tas­tyǵyna teris áser etedi. Bul tek bizdiń jaýymyz – bolshevızmniń paıdasyna sheshiledi. Bolshevızm qamytynan azat etý qozǵalysymyzǵa qarsy úgit-nasıhat úshin materıal retinde qyzmet etedi. Eger siz bizge Berlınge 10 qańtarda kel­seńiz óte jaqsy bolar edi. Aıtylǵan máse­lelerge óz pikirińizdi jazyńyz. Zul­qa­ıyrǵa sálem aıtyńyz. Sizdiń Qarys».

Álıhan Aǵaevqa hat jazyp otyrǵan Qarys Qanatbaev kim? Osy hattar arqyly soǵys jyldary onyń Álıhan Aǵaevpen ózara baılanysta bolǵany ańǵarylady.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin keńes odaǵyna bitispes kúres ashqan Túrkistan Ulttyq komıtetin basqarǵan Qarys Qanatbaev (1911-1982) bolatyn. Ol – joǵary bilimdi ken ınjeneri. Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek aýdanyndaǵy Borsy aýylynda orta sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Reseıdiń Sverdlovsk qalasyndaǵy taý-ken ıns­tıtýtynda oqyǵan. Taý-ken ınjeneri bolyp qyzmet atqaryp júrgende armııa qataryna alynady. Keńes áskeriniń ofıseri bolǵan. 1941 jyly Mustafa Shoqaı jasaqtaǵan «Sývalkı» lagerindegi tutqyndardyń tiziminde Qarys Qanatbaev ta bar. Tut­qynnan bosatylǵannan keıin Túrkistan komıtetinde qyzmet atqarǵan.

Soǵys jyldarynda Vermahtyń joǵarǵy bas komandovanıesinde Túr­kis­tan nasıhat bóliminiń áskerı foto­til­shisi bolyp qyzmet atqarǵan Ǵaıpen Beıi­sovtiń mynadaı pikiri bar. «Biz Qarys Qanatbaevpen Berlınde aǵaly-ini­deı bolyp júrdik. Ol bir áńgimeniń reti kelgende «Áldi sharýanyń balasy bol­ǵanym úshin, joǵary oqý orny almaı, qýǵynǵa ushyraı bergesin tegimdi jasyryp, orys jerindegi oqýǵa tústim. Áıtpese jalǵyz qazaq orys jerinde nem bar edi. Al qazir Berlınde de Velı Kaıýmhannyń qýǵyndaýyna ushyradym. Osy qýǵynǵa ushyraýshylyq meniń peshe­neme jazylmaǵaı edi degen qaýpimde joq emes» degeni esimde qalypty», dep jazǵan Ǵ.Beıisov.

Soǵystyń aıaǵynda Qarys Qanat­baevty amerıkalyqtar tutqynǵa alyp, bir­neshe aı «Dahaý» konslagerinde ustaǵan. Biraq onyń nemis fashısteriniń emes, Túrkistannyń ulttyq múddesine qyzmet atqarǵany belgili bolǵannan keıin túrmeden bosatqan. Onyń odan keıingi ómiri «Túrk eli» komıtetimen tyǵyz baılanysta órbıdi. 80-jyldarǵa deıin «Azattyq» radıosynyń qazaq redaksııa­sy habarlarynyń saıası maz­mu­nyna onyń tıgizgen áseri kóp boldy. Áıeli nemis qyzy, «nemisten týǵan báribir nemis bolady» dep perzentsiz ótken. Tabandy kúresker azamat 1982 jyldyń 25 qarashada 71 jasynda qaıtys bolǵan.

Al hatta aty-jóni atalǵan Kaıým, Qoshalaqov, Orazaev, Qaıǵın (Máýlekesh Qaıbaldın), Májıt pen Almambetov, Zulqaıyr degender kimder?

Velı Kaıým (1904-1993/95), Tashkent ózbegi, saýdager otbasynan shyqqan. 1922 jyly keńes úkimeti tarapynan jas kadr­lardy daıarlaý maqsatynda Germanııaǵa oqýǵa jiberilip, oqý merzimi aıaqtalǵanda sonda qalyp qoıǵan. Zootehnıkalyq ıns­tıtýtty bitirgen. Arhıv derekterinde Berlın polısııasymen, keıin gestapomen baılanysta bolǵany kórsetiledi. Túrkis­tan legıonyn uıymdastyrýshy bolǵan. 1930 jyldyń ortasynan III Reıhtyń Shyǵys saıasaty jónindegi avtory A.Rozenbergpen jaqyn qarym-qatynas jasa­ǵan. Mustafa Shoqaı ómirden ótken­de­ qasynda bolǵan. Túrkis­tan­ ulttyq ko­mı­tetiniń prezıdenti.

Orazaev ta Túrkistan komıtetinde qyzmet etken. Bul tulǵa týraly málimet arhıv qorynda bolýǵa tıis.

Úsen Qoshalaqov – qyzylordalyq, bilimi joǵary. Berlındegi Túrkistan komıtetinde qyzmet etken. Soǵystan keıin elge kelgen soń, tutqyndalyp, 1947 jyly sáýir aıynda Túrkistan komıtetiniń 49 qyzmetkeri qatarynda Túrkistan áskerı okrýgi trıbýnalynyń úkimimen sottaldy. Áskerı trıbýnaldyń sheshimimen atý jazasyna kesilgen. Keıin atý úkimi 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa aýystyrylǵan.

Májıt Aıtbaev (búrkinshik aty-jóni – Qobyzshy Qorqyt) 1914 jyly Qyzylorda oblysynda týǵan. Alma­ty­da­­ǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn bi­tir­gen. Soǵysqa deıin Qyzylorda mu­ǵa­­limder ınstıtýtynda ádebıetten sa­baq bergen. Qazaqstan jazýshylar oda­ǵy­nyń Qyzylorda oblysy bo­ıynsha ókili bolǵan. 1939 jyly armııa qataryna sha­qyrylyp, batys shekarada qyzmet etken. 1941 jyly tutqynǵa túsken. Túrkistan komıtetiniń múshesi. Berlınde jaryq kórgen «Mıllı ádebıet» jýrna­ly­nyń bas redaktory. 1943 jyly Ber­lın­de «Abylaı han» atty óleńder jına­ǵy jaryqqa shyqqan. Túrkistan túrik­­teriniń I Kongresinde jaryssózge qatys­qan. 1945 jyly odaqtastar avıasııa­sy Potsdam qalasyn bombalaǵanda qaza tapqan.

Sattar Almambetovtiń (búrkinshek esimi – Bet Almat) ulty – qyrǵyz, kásibi – zańger. Túrkistan ulttyq komı­tetiniń múshesi. 1944 jyldyń 8-12 mamyr aralyǵynda Venada ótken Túr­kis­tan túrikteriniń I Kongresine qatys­qan. Bolashaqta jaryq kóretin «Túr­kistan tarıhynyń» daıyndalýy qana­ǵat­tanarlyqsyz ekeni, kórkem-saıası áde­bıetterdi túrkistandyqtardyń ana tilinde shyǵarý, gazet-jýrnaldar­ keı­bir batalondarǵa turaqty túrde jetkizilmeıtindigi týraly pikirin aıtqan.

Zulqaıyr Doshanov – Aǵaevtyń kó­mek­­shisi. 1944 jyly mamyr aıynda Á.Aǵaev­pen birge Gýrev (Atyraý) obly­synyń aýmaǵyna túsken toptyń múshesi. Ol top radıostansaǵa jetek­shi­lik etken nemis armııasynyń feld­fe­beli. 1944 jyldyń 19 mamyr kúni NKVD qyzmet­kerlerimen bolǵan urysta Á.Aǵaev­pen birge qaza tapqan. Ekinshi hatty da Qarys Qanatbaev jazǵan. Bul hatta tómendegi jaıttar qozǵalǵan.

«Berlın. 17.01. 44 Á... Men sizge sol­dat­tyq sálemimdi joldaımyn. Bárińizge, baýyr­laryma densaýlyq tileımin.

15.01.44 bastap men Túrkistan legıo­nyna alyndym. Erteń 18.01.44 saǵat 11-de­­ Fransııaǵa júremin. Meniń legıonǵa alynýyma sebepshi bolǵan Shyǵys mınıstrligine 01.11.43 jazylǵan hat. Hatta Máýlekesh ekeýimizdi áskerı qyzmetti atqarý úshin qabyldaýǵa usynys berilgen. Bul hat kimnen shyqqanyn siz bilesiz.

Osy kúnderi Máýlekesh te meniń artymnan legıonǵa kelýi kerek. Máýle­kesh­­tiń oqýdan qol úzip ketkenine qat­ty óki­ne­min. Al óz jaǵdaıyma kele­tin bolsam, alańdamaımyn, qudaı den­saý­lyq bersin. Men ózimniń ulttyq pary­zym­dy oryndaımyn. Abyroıymdy túsir­meı­min.

Meniń ketetin ýaqytymda Kaıým joq edi. Ol Parıjde «istermen aınalysýda» eken. Keıin legıonnyń meken-jaıyn habarlaımyn. Sizdiń Qarys».

Bul hattaǵy Máýlekesh Qaıbaldınniń (búrkinshek esimi – Asan Qaıǵy) týǵan jeri – Batys Qazaqstan oblysynyń Terek­ti aýdanyndaǵy Eńbek aýyly. Lenın­grad ýnıversıtetiniń (keıbir derekterde Máskeýde til-ádebıet ınstıtýtyn) fılosofııa fakýltetin bitirgen. Qazaq­stan men Máskeýde shyǵatyn jýrnal­darynda qazaq jáne orys tilderinde óleńderi men áńgimeleri soǵysqa deıin jarııalanyp turǵan. Soǵysqa deıin Isa Baızaqov, Abdolla Jumaǵalıev, Nuǵyman Manaev, Ǵabdol Slanov, Qasym Amanjolovtarmen jora-joldas, dos bolǵan.

Soǵys jyldary bilimin, kúsh-jige­­rin úlken maqsatqa jumyldyra bilgen Máýlekesh Qaıboldın Berlınde segiz aılyq aýdarmashylar kýrsyn aıaq­ta­ǵan. Keıin Maındaǵy Frankfýrt qala­syn­daǵy ýnıversıtettiń nemis fılosofııasy men aǵylshyn fakýltetinde oqyǵan. Orys, nemis, aǵylshyn, túrik til­derinde erkin sóılegen. Soǵys jyldary Túrkistan komıteti tarapynan jaryq kórip turǵan «Mıllı Túrkistan» («Ulttyq Túrkistan») jáne «Mıllı ádebıet» («Ulttyq ádebıet») basylymdaryn shyǵarýǵa atsalysqan. Ol «Azattyq» radıosynda basshy bolǵan. Alaıda 1969 jyly múrdesi qala shetindegi temirjol boıynan tabylady. Berlındegi M.Shoqaı jatqan zıratta Qarys Qanatbaı, Dáýlet Taǵyberlimen qatar jerlengenimen, beıiti saqtalmaǵan.

Aǵaevqa jazylǵan hattarda esimi atalatyn azamattardy nemister 1942 jyldyń sáýir aıynan bastap, Germanııa jerindegi ornalasqan konslagerlerden soǵys tutqyndary retinde Berlınge jınaqtady. Olardy eki aıdaı karantınnen ótkizip, keıin eki topqa bóldi. Bir tobyna áskerı laýazym berip, ofıserler formasyn kıindirdi. Solardyń qatarynda Álıhan Aǵaev ta bar edi. Al ekinshi topty sebıl (azamattyq) kúıinde qaldyrǵan. Bul topta Q.Qanatbaev, M.Qaıbaldın, Ú.Qoshalaqov, M.Aıtbaev, Orazaev, S.Almambetov te bolǵan.

Jazylǵan hattardyń mazmunynan Tú­r­kistan komıtetin basqarǵan V.Kaıým­han men Q.Qanatbaevtyń arasynda shıe­le­nis órship turǵandyǵyn ańǵaramyz. Ko­mıtet quramy basshylyǵynda ózbek­ter­diń basym bolýy qazaqtardyń nara­­zy­ly­ǵyn týdyrǵan. Olar ashyq qar­sy­­­lyqqa shyǵady. Keıin komıtette qyz­met atqarǵan qazaqtar alastatylǵan. Solar­­dyń qatarynda Qarys Qanatbaev ta­ bol­dy. Hattar Aǵaevqa sol kezeńde jaz­ylǵ­an.

Álıhan Aǵaevtyń ómirlik kúndeligi 1944 jyldyń 19 mamyrynda týǵan jerindegi atys-shabysta máńgilikke úzildi. Ol jazǵan kúndelik «qudiretti» organ arhıviniń aqyretinen oryn alyp, tarıh qoınaýyna ketti.

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory